Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog
c. 354–c. 418
Brython a fu’n dysgu yn Rhufain ac yn dadlau â gwŷr eglwysig mwyaf ei ddydd. Daliai fod pob person yn rhydd i ddewis daioni, a’i waith ef yw’r gwaith cynharaf gan awdur o Brydain sydd wedi goroesi.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Brython oedd Pelagius a aeth i Rufain ym mlynyddoedd olaf yr ymerodraeth a dod yn un o athrawon mwyaf trafodedig ei oes. Galwodd ei gyfoeswyr Awstin, Prosper o Aquitaine ac Orosius ef yn Frython. Dysgai fod pob person wedi’i greu’n dda gan Dduw a’i fod yn rhydd i ddewis y da, ac am hynny dadleuodd â gwŷr eglwysig mwyaf y dydd.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)Yn weithgar tua 390 hyd 418; fe’i gelwir yn Frython gan Awstin, Prosper o Aquitaine, Marius Mercator ac Orosius; tal, dysgedig iawn, yn rhugl mewn Lladin a Groeg; darllenwyd ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar Morgan, ‘a aned o’r môr’; yn Rhufain o tua 380, yn adnabyddus am ei fywyd llym, yn gohebu â Phawlinus o Nola; i Carthago wedi i Alaric ysbeilio Rhufain yn 410, yna Palesteina; synod Diospolis, Rhagfyr 415: ‘dyfarnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig’; roedd gan Awstin ‘feddwl uchel o gymeriad Pelagius’; ei Lythyr at Demetrias; ei esboniadau ar Paul yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol dan enwau eraill; ailystyriwyd ef wedi cofiant Georges de Plinval yn 1943; geilw Ronald Hutton ef yn ‘ddiwinydd o’r radd flaenaf’.
| Bu fyw | Tua 354 hyd tua 418 |
|---|---|
| O | Brydain |
| Enwau Cymraeg | Pelagiws, Peleg, ac yn nhraddodiad Cymru Morgan |
| Ysgrifennodd | Esboniadau ar epistolau Paul, y Llythyr at Demetrias, De Natura, De Libero Arbitrio |
Groeg yw ei enw, o pelagos, y môr, ac fe’i darllenwyd ers tro yn ffurf Roeg ar yr enw Brythonig Morgan, ‘a aned o’r môr’; weithiau geilw traddodiad Cymru ef yn Morgan. Mae’r rhai a’i hadwaenai yn disgrifio gŵr tal, cydnerth, dysgedig iawn, a ysgrifennai ac a siaradai Ladin a Groeg yn rhugl a gwybod ei ddiwinyddiaeth yn dda.FfynonellauPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)Yn weithgar tua 390 hyd 418; fe’i gelwir yn Frython gan Awstin, Prosper o Aquitaine, Marius Mercator ac Orosius; tal, dysgedig iawn, yn rhugl mewn Lladin a Groeg; darllenwyd ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar Morgan, ‘a aned o’r môr’; yn Rhufain o tua 380, yn adnabyddus am ei fywyd llym, yn gohebu â Phawlinus o Nola; i Carthago wedi i Alaric ysbeilio Rhufain yn 410, yna Palesteina; synod Diospolis, Rhagfyr 415: ‘dyfarnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig’; roedd gan Awstin ‘feddwl uchel o gymeriad Pelagius’; ei Lythyr at Demetrias; ei esboniadau ar Paul yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol dan enwau eraill; ailystyriwyd ef wedi cofiant Georges de Plinval yn 1943; geilw Ronald Hutton ef yn ‘ddiwinydd o’r radd flaenaf’.Pelagius ↗Wicipedia CymraegPelagius, yn Gymraeg Pelagiws neu Peleg (tua 350 hyd tua 418), diwinydd Brythonig; yn y traddodiad Cymreig gelwir ef weithiau’n Morgan; brodor o Brydain a ymsefydlodd yn Rhufain a dod yn adnabyddus fel athro â chylch o ddisgyblion bonheddig; ffodd rhag y Fisigothiaid yn 410; fe’i profwyd ddwywaith ym Mhalesteina yn 415 a’i gael yn ddieuog; ysgrifennodd De Natura a De Libero Arbitrio.
Daeth Pelagius i Rufain tua 380 a dod yn adnabyddus yno am lymder ei fywyd ei hun. Casglodd gylch o ddisgyblion o deuluoedd bonheddig ac ysgrifennodd at Bawlinus o Nola, yr esgob-fardd. Fe’i blinwyd, meddir, gan linell yng Nghyffesion Awstin, ‘Rho’r hyn a orchmynni, a gorchymyn yr hyn a fynni’, am y credai ei bod yn dwyn oddi ar berson ei gyfrifoldeb ei hun am wneud yn iawn.FfynonellauPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)Yn weithgar tua 390 hyd 418; fe’i gelwir yn Frython gan Awstin, Prosper o Aquitaine, Marius Mercator ac Orosius; tal, dysgedig iawn, yn rhugl mewn Lladin a Groeg; darllenwyd ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar Morgan, ‘a aned o’r môr’; yn Rhufain o tua 380, yn adnabyddus am ei fywyd llym, yn gohebu â Phawlinus o Nola; i Carthago wedi i Alaric ysbeilio Rhufain yn 410, yna Palesteina; synod Diospolis, Rhagfyr 415: ‘dyfarnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig’; roedd gan Awstin ‘feddwl uchel o gymeriad Pelagius’; ei Lythyr at Demetrias; ei esboniadau ar Paul yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol dan enwau eraill; ailystyriwyd ef wedi cofiant Georges de Plinval yn 1943; geilw Ronald Hutton ef yn ‘ddiwinydd o’r radd flaenaf’.Pelagius ↗Wicipedia CymraegPelagius, yn Gymraeg Pelagiws neu Peleg (tua 350 hyd tua 418), diwinydd Brythonig; yn y traddodiad Cymreig gelwir ef weithiau’n Morgan; brodor o Brydain a ymsefydlodd yn Rhufain a dod yn adnabyddus fel athro â chylch o ddisgyblion bonheddig; ffodd rhag y Fisigothiaid yn 410; fe’i profwyd ddwywaith ym Mhalesteina yn 415 a’i gael yn ddieuog; ysgrifennodd De Natura a De Libero Arbitrio.
Wrth galon ei ddysgeidiaeth roedd y gred fod popeth a wnaeth Duw yn dda, a bod gwŷr a gwragedd yn rhydd i ddewis ufuddhau i orchmynion Duw. Yn ei Lythyr at Demetrias, a ysgrifennwyd at foneddiges ifanc o Rufain, anogodd hi i gredu yn ei gallu ei hun i fyw’n dda. Roedd Duw, meddai, yn angenrheidiol i iachawdwriaeth, am mai Duw sy’n creu pob bod dynol.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)Yn weithgar tua 390 hyd 418; fe’i gelwir yn Frython gan Awstin, Prosper o Aquitaine, Marius Mercator ac Orosius; tal, dysgedig iawn, yn rhugl mewn Lladin a Groeg; darllenwyd ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar Morgan, ‘a aned o’r môr’; yn Rhufain o tua 380, yn adnabyddus am ei fywyd llym, yn gohebu â Phawlinus o Nola; i Carthago wedi i Alaric ysbeilio Rhufain yn 410, yna Palesteina; synod Diospolis, Rhagfyr 415: ‘dyfarnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig’; roedd gan Awstin ‘feddwl uchel o gymeriad Pelagius’; ei Lythyr at Demetrias; ei esboniadau ar Paul yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol dan enwau eraill; ailystyriwyd ef wedi cofiant Georges de Plinval yn 1943; geilw Ronald Hutton ef yn ‘ddiwinydd o’r radd flaenaf’.
Pan gipiodd Gothiaid Alaric Rufain yn 410, aeth Pelagius i Carthago ac yna i Balesteina. Yno holwyd ei ddysgeidiaeth, ac ym mis Rhagfyr 415 cyfarfu synod o esgobion yn Diospolis i’w glywed. Atebodd bob cyhuddiad, a chawsant o’i blaid: ‘dyfarnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig’. Roedd gan Awstin hyd yn oed, a ysgrifennodd yn ei erbyn, feddwl uchel o’i gymeriad. Yn 418 condemniodd y Pab ei ddysgeidiaeth, dan bwysau esgobion Affrica a’r ymerawdwr, ac aeth Pelagius i’r Aifft, lle na chlywir amdano mwy.FfynonellauPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)Yn weithgar tua 390 hyd 418; fe’i gelwir yn Frython gan Awstin, Prosper o Aquitaine, Marius Mercator ac Orosius; tal, dysgedig iawn, yn rhugl mewn Lladin a Groeg; darllenwyd ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar Morgan, ‘a aned o’r môr’; yn Rhufain o tua 380, yn adnabyddus am ei fywyd llym, yn gohebu â Phawlinus o Nola; i Carthago wedi i Alaric ysbeilio Rhufain yn 410, yna Palesteina; synod Diospolis, Rhagfyr 415: ‘dyfarnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig’; roedd gan Awstin ‘feddwl uchel o gymeriad Pelagius’; ei Lythyr at Demetrias; ei esboniadau ar Paul yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol dan enwau eraill; ailystyriwyd ef wedi cofiant Georges de Plinval yn 1943; geilw Ronald Hutton ef yn ‘ddiwinydd o’r radd flaenaf’.Pelagius ↗Wicipedia CymraegPelagius, yn Gymraeg Pelagiws neu Peleg (tua 350 hyd tua 418), diwinydd Brythonig; yn y traddodiad Cymreig gelwir ef weithiau’n Morgan; brodor o Brydain a ymsefydlodd yn Rhufain a dod yn adnabyddus fel athro â chylch o ddisgyblion bonheddig; ffodd rhag y Fisigothiaid yn 410; fe’i profwyd ddwywaith ym Mhalesteina yn 415 a’i gael yn ddieuog; ysgrifennodd De Natura a De Libero Arbitrio.
Gan i ni dderbyn bodlonrwydd ynghylch y cyhuddiadau a ddygwyd yn erbyn y mynach Pelagius yn ei ŵydd, dyfarnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig.
Synod Diospolis, 415
Goroesodd ei lyfrau ef. Darllenwyd ei esboniadau ar epistolau Paul drwy’r Oesoedd Canol, yn aml dan enwau gwŷr eraill, ac ym Mhrydain roedd ei ddysgeidiaeth mor gyffredin nes i’r esgob Garmon groesi’r môr yn 429 i ddadlau yn ei herbyn. Ers astudiaeth Georges de Plinval yn 1943, mae ysgolheigion wedi edrych arno o’r newydd, ac mae’r hanesydd Ronald Hutton yn ei alw’n ‘ddiwinydd o’r radd flaenaf’: Brython a roddodd i’r byd un o’i ddadleuon mawr am ryddid dyn.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)Yn weithgar tua 390 hyd 418; fe’i gelwir yn Frython gan Awstin, Prosper o Aquitaine, Marius Mercator ac Orosius; tal, dysgedig iawn, yn rhugl mewn Lladin a Groeg; darllenwyd ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar Morgan, ‘a aned o’r môr’; yn Rhufain o tua 380, yn adnabyddus am ei fywyd llym, yn gohebu â Phawlinus o Nola; i Carthago wedi i Alaric ysbeilio Rhufain yn 410, yna Palesteina; synod Diospolis, Rhagfyr 415: ‘dyfarnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig’; roedd gan Awstin ‘feddwl uchel o gymeriad Pelagius’; ei Lythyr at Demetrias; ei esboniadau ar Paul yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol dan enwau eraill; ailystyriwyd ef wedi cofiant Georges de Plinval yn 1943; geilw Ronald Hutton ef yn ‘ddiwinydd o’r radd flaenaf’.
Ffynonellau a darllen pellach
Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Mae Pelagius, Brython, yn dadlau yn Rhufain fod pobl yn rhydd i ddewis y da. Mae ei syniadau’n herio Awstin Sant ac yn destun dadl ar draws Ewrop.
PelagiusArweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogBrenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
BuddugBrenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
Lleurwg (Lles ap Coel)Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Iŵl ac AaronYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf