Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog
fl. c. 400
Brenin Brythonig yn y gogledd ar ddiwedd oes Rhufain. Yn ôl traddodiad Cymru ef oedd cyndad Urien Rheged a llawer o frenhinoedd yr Hen Ogledd, a’r Old King Cole yn yr hwiangerdd.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Rheged →Yn y coed teulu brenhinol →

Ystyr yr enw
Coel Hen: Coel ‘yr Hen’
Coel Hen
Roedd Coel Hen yn frenin ar Frythoniaid y gogledd wrth i reolaeth Rhufain ddod i ben, tua’r flwyddyn 400. Mae’r hen achau Cymreig yn ei osod ar ben llawer o linachau brenhinol yr Hen Ogledd, teyrnasoedd Brythonig yr hyn sydd heddiw’n ogledd Lloegr a de’r Alban, ac ohono ef y daeth Urien Rheged a theulu cyfan o frenhinoedd a saint, y Coeling.FfynonellauCoel Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ben llinachau brenhinol yr Hen Ogledd yn achau Harley a Bonedd Gwŷr y Gogledd; Godebog, ‘amddiffynnydd’ neu ‘noddwr’; mae Koch yn darllen ei enw fel coel, ‘cred, ymddiried; argoel’; awgryma The Prosopography of the Later Roman Empire ei fod ‘efallai’r dux olaf a benodwyd yn rheolaidd’ yng ngogledd Prydain, a ‘drodd ei swydd yn deyrnas annibynnol ac etifeddol’; mae ei linach, y Coeling, yn cynnwys Urien Rheged, Gwallog, Gwrgi a Pheredur a Clydno Eiddin; mae Kyle a thwmpath yn Coylton yn cadw ei enw; bu fyw tua 350–420; stori Colchester am y brenin Coel, tad Sant Helena, yn Henry o Huntingdon a Sieffre, a gysylltwyd â Choel Hen gan ysgolheigion Cymru o’r bymthegfed ganrif; gelwid Porth Balkerne yn Colchester yn ‘King Coel’s Castle’.Coel Hen ↗Wicipedia CymraegCoel Hen neu Coel Godebog, o ddechrau’r bumed ganrif efallai; ei fab oedd Ceneu; ffurf Frythoneg ar yr enw Lladin Coelius yw ei enw, a thybir ei fod yn dux byddin Rhufain yn y gogledd; roedd y Coeling neu’r Coelwys yn cynnwys Urien Rheged, Peredur a Gwallog, ac yng Nghymru Llywarch Hen a saint fel Cynllo; mae rhai achau’n gwneud Cunedda’n fab i Wawl ferch Coel; rhoddodd Syr John Morris-Jones ei deyrnas yn Aeron a Kyle; yn yr Oesoedd Canol daeth yn adnabyddus yn Lloegr fel Old King Cole.
| Pryd | Tua 350 hyd 420, wedi’i gyfrif yn ôl o’i ddisgynyddion |
|---|---|
| Gelwir hefyd | Coel Godebog, ‘yr Amddiffynnydd’ |
| Mab | Ceneu |
| Ei linach | Y Coeling: Urien Rheged, Gwallog, Gwrgi a Pheredur, Clydno Eiddin, Llywarch Hen |
| Fe’i cofir yn | Kyle yn Swydd Ayr, a thwmpath yn Coylton |
Coil oedd ei enw yn yr Hen Gymraeg. Mae’r ysgolhaig John T. Koch yn ei ddarllen fel y gair Cymraeg coel, ‘cred, ymddiried’, a hefyd ‘argoel’. Mae’r achau’n rhoi ail enw iddo, Godebog, Guotepauc yn yr hen orgraff, sy’n golygu ‘amddiffynnydd’ neu ‘noddwr’, a gall hwn fod yn ffurf Gymraeg ar y teitl Rhufeinig protector.FfynhonnellCoel Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ben llinachau brenhinol yr Hen Ogledd yn achau Harley a Bonedd Gwŷr y Gogledd; Godebog, ‘amddiffynnydd’ neu ‘noddwr’; mae Koch yn darllen ei enw fel coel, ‘cred, ymddiried; argoel’; awgryma The Prosopography of the Later Roman Empire ei fod ‘efallai’r dux olaf a benodwyd yn rheolaidd’ yng ngogledd Prydain, a ‘drodd ei swydd yn deyrnas annibynnol ac etifeddol’; mae ei linach, y Coeling, yn cynnwys Urien Rheged, Gwallog, Gwrgi a Pheredur a Clydno Eiddin; mae Kyle a thwmpath yn Coylton yn cadw ei enw; bu fyw tua 350–420; stori Colchester am y brenin Coel, tad Sant Helena, yn Henry o Huntingdon a Sieffre, a gysylltwyd â Choel Hen gan ysgolheigion Cymru o’r bymthegfed ganrif; gelwid Porth Balkerne yn Colchester yn ‘King Coel’s Castle’.
Mae traddodiad Cymru’n cofio Coel fel y gŵr a amddiffynnodd y Brythoniaid o gwmpas Mur Hadrian wrth i rym Rhufain gilio. Awgryma The Prosopography of the Later Roman Empire, y cyfeirlyfr mawr ar bobl yr ymerodraeth ddiweddar, mai ef efallai oedd y dux olaf a benodwyd yn rheolaidd yng ngogledd Prydain, pennaeth y fyddin yno, a drodd ei swydd yn deyrnas annibynnol a’i throsglwyddo i’w etifeddion.FfynonellauCoel Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ben llinachau brenhinol yr Hen Ogledd yn achau Harley a Bonedd Gwŷr y Gogledd; Godebog, ‘amddiffynnydd’ neu ‘noddwr’; mae Koch yn darllen ei enw fel coel, ‘cred, ymddiried; argoel’; awgryma The Prosopography of the Later Roman Empire ei fod ‘efallai’r dux olaf a benodwyd yn rheolaidd’ yng ngogledd Prydain, a ‘drodd ei swydd yn deyrnas annibynnol ac etifeddol’; mae ei linach, y Coeling, yn cynnwys Urien Rheged, Gwallog, Gwrgi a Pheredur a Clydno Eiddin; mae Kyle a thwmpath yn Coylton yn cadw ei enw; bu fyw tua 350–420; stori Colchester am y brenin Coel, tad Sant Helena, yn Henry o Huntingdon a Sieffre, a gysylltwyd â Choel Hen gan ysgolheigion Cymru o’r bymthegfed ganrif; gelwid Porth Balkerne yn Colchester yn ‘King Coel’s Castle’.Coel Hen ↗Wicipedia CymraegCoel Hen neu Coel Godebog, o ddechrau’r bumed ganrif efallai; ei fab oedd Ceneu; ffurf Frythoneg ar yr enw Lladin Coelius yw ei enw, a thybir ei fod yn dux byddin Rhufain yn y gogledd; roedd y Coeling neu’r Coelwys yn cynnwys Urien Rheged, Peredur a Gwallog, ac yng Nghymru Llywarch Hen a saint fel Cynllo; mae rhai achau’n gwneud Cunedda’n fab i Wawl ferch Coel; rhoddodd Syr John Morris-Jones ei deyrnas yn Aeron a Kyle; yn yr Oesoedd Canol daeth yn adnabyddus yn Lloegr fel Old King Cole.
Cymaint oedd ei fri fel yr hawliodd llawer o dai brenhinol y gogledd eu bod yn disgyn ohono. Yn achau Harley ac ym Monedd Gwŷr y Gogledd, mae ei linach yn rhedeg drwy ei fab Ceneu at Urien Rheged, arglwydd Taliesin; at Wallog, brenin Elfed efallai; at y brodyr Gwrgi a Pheredur; ac at Glydno Eiddin o Gaeredin. Mae’r Bonedd yn cofio ‘tri chant gwaywffon y Coeling’ ochr yn ochr â chleddyfau a thariannau teuluoedd eraill y gogledd.FfynonellauBonedd Gwŷr y Gogledd, the Descent of the Men of the North ↗Llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; testun a chyfieithiad ar maryjones.us (Saesneg)Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel; Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn; Clydno Eidyn, Dunawd fab Pabo, Gwrgi a Pheredur meibion Eliffer, a Gwenddolau, Nudd a Chof meibion Ceidio, o linach Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel; Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd fab Cedig fab Dyfnwal Hen; Mordaf fab Serwan fab Cedig; Elffin fab Gwyddno fab Cawrdaf fab Garmonion fab Dyfnwal Hen. Trichant cleddyf Cynferchyn, trichant ysgwyd Cynwydion a thrichant gwaew Coeling.Coel Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ben llinachau brenhinol yr Hen Ogledd yn achau Harley a Bonedd Gwŷr y Gogledd; Godebog, ‘amddiffynnydd’ neu ‘noddwr’; mae Koch yn darllen ei enw fel coel, ‘cred, ymddiried; argoel’; awgryma The Prosopography of the Later Roman Empire ei fod ‘efallai’r dux olaf a benodwyd yn rheolaidd’ yng ngogledd Prydain, a ‘drodd ei swydd yn deyrnas annibynnol ac etifeddol’; mae ei linach, y Coeling, yn cynnwys Urien Rheged, Gwallog, Gwrgi a Pheredur a Clydno Eiddin; mae Kyle a thwmpath yn Coylton yn cadw ei enw; bu fyw tua 350–420; stori Colchester am y brenin Coel, tad Sant Helena, yn Henry o Huntingdon a Sieffre, a gysylltwyd â Choel Hen gan ysgolheigion Cymru o’r bymthegfed ganrif; gelwid Porth Balkerne yn Colchester yn ‘King Coel’s Castle’.
Mae ei deulu’n perthyn i Gymru hefyd. Roedd y Coeling yn cynnwys y bardd-frenin Llywarch Hen a saint fel Cynllo, ac mae rhai achau’n gwneud Cunedda ei hun, sylfaenydd tŷ brenhinol Gwynedd, yn fab i Wawl ferch Coel. Gosododd Syr John Morris-Jones deyrnas Coel ei hun yn Aeron a Kyle, a daliai traddodiad Cymru mai ohono ef y cafodd Kyle ei henw ac mai twmpath yn Coylton yn Swydd Ayr oedd ei fedd.FfynonellauCoel Hen ↗Wicipedia CymraegCoel Hen neu Coel Godebog, o ddechrau’r bumed ganrif efallai; ei fab oedd Ceneu; ffurf Frythoneg ar yr enw Lladin Coelius yw ei enw, a thybir ei fod yn dux byddin Rhufain yn y gogledd; roedd y Coeling neu’r Coelwys yn cynnwys Urien Rheged, Peredur a Gwallog, ac yng Nghymru Llywarch Hen a saint fel Cynllo; mae rhai achau’n gwneud Cunedda’n fab i Wawl ferch Coel; rhoddodd Syr John Morris-Jones ei deyrnas yn Aeron a Kyle; yn yr Oesoedd Canol daeth yn adnabyddus yn Lloegr fel Old King Cole.Coel Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ben llinachau brenhinol yr Hen Ogledd yn achau Harley a Bonedd Gwŷr y Gogledd; Godebog, ‘amddiffynnydd’ neu ‘noddwr’; mae Koch yn darllen ei enw fel coel, ‘cred, ymddiried; argoel’; awgryma The Prosopography of the Later Roman Empire ei fod ‘efallai’r dux olaf a benodwyd yn rheolaidd’ yng ngogledd Prydain, a ‘drodd ei swydd yn deyrnas annibynnol ac etifeddol’; mae ei linach, y Coeling, yn cynnwys Urien Rheged, Gwallog, Gwrgi a Pheredur a Clydno Eiddin; mae Kyle a thwmpath yn Coylton yn cadw ei enw; bu fyw tua 350–420; stori Colchester am y brenin Coel, tad Sant Helena, yn Henry o Huntingdon a Sieffre, a gysylltwyd â Choel Hen gan ysgolheigion Cymru o’r bymthegfed ganrif; gelwid Porth Balkerne yn Colchester yn ‘King Coel’s Castle’.
Yn yr Oesoedd Canol lledodd ei enw i Loegr, lle daeth yn adnabyddus fel Old King Cole yr hwiangerdd. Yn y ddeuddegfed ganrif adroddodd Henry o Huntingdon a Sieffre o Fynwy am frenin Coel o Colchester, tad Sant Helena a thaid yr ymerawdwr Cystennin, a daeth Colchester i alw ei phorth Rhufeinig yn King Coel’s Castle. O’r bymthegfed ganrif ymlaen cysylltodd ysgolheigion Cymru’r Coel hwnnw â Choel Hen, brenin y gogledd.FfynonellauCoel Hen ↗Wicipedia CymraegCoel Hen neu Coel Godebog, o ddechrau’r bumed ganrif efallai; ei fab oedd Ceneu; ffurf Frythoneg ar yr enw Lladin Coelius yw ei enw, a thybir ei fod yn dux byddin Rhufain yn y gogledd; roedd y Coeling neu’r Coelwys yn cynnwys Urien Rheged, Peredur a Gwallog, ac yng Nghymru Llywarch Hen a saint fel Cynllo; mae rhai achau’n gwneud Cunedda’n fab i Wawl ferch Coel; rhoddodd Syr John Morris-Jones ei deyrnas yn Aeron a Kyle; yn yr Oesoedd Canol daeth yn adnabyddus yn Lloegr fel Old King Cole.Coel Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ben llinachau brenhinol yr Hen Ogledd yn achau Harley a Bonedd Gwŷr y Gogledd; Godebog, ‘amddiffynnydd’ neu ‘noddwr’; mae Koch yn darllen ei enw fel coel, ‘cred, ymddiried; argoel’; awgryma The Prosopography of the Later Roman Empire ei fod ‘efallai’r dux olaf a benodwyd yn rheolaidd’ yng ngogledd Prydain, a ‘drodd ei swydd yn deyrnas annibynnol ac etifeddol’; mae ei linach, y Coeling, yn cynnwys Urien Rheged, Gwallog, Gwrgi a Pheredur a Clydno Eiddin; mae Kyle a thwmpath yn Coylton yn cadw ei enw; bu fyw tua 350–420; stori Colchester am y brenin Coel, tad Sant Helena, yn Henry o Huntingdon a Sieffre, a gysylltwyd â Choel Hen gan ysgolheigion Cymru o’r bymthegfed ganrif; gelwid Porth Balkerne yn Colchester yn ‘King Coel’s Castle’.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Erthygl: Yr Hen Ogledd → Brenhinoedd Rheged → Brenhinoedd Ystrad Clud → Coeden deulu Gwŷr y Gogledd →
Erthygl · 22 munO’r Clud a Gwerydd hyd y Pennines, siaradai Brythoniaid y Gogledd yr iaith a drodd yn Gymraeg. Eu teyrnasoedd, Gododdin, Rheged, Ystrad Clud ac Elfed; eu brenhinoedd, Urien, Owain a Rhydderch Hael; y beirdd Aneirin a Thaliesin; Catraeth ac Arfderydd; a Gwŷr y Gogledd nad anghofiodd Cymru erioed.
Erthygl · 10 munYsgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Brythoniaid y gogledd, lle y canwyd y farddoniaeth Gymraeg hynaf.
Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogBrenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
BuddugBrenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
Lleurwg (Lles ap Coel)Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Iŵl ac AaronYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf