Hanes Cymru / Cymru Rufeinig

fl. c. 400

Coel Hen

Brenin Brythonig yn y gogledd ar ddiwedd oes Rhufain. Yn ôl traddodiad Cymru ef oedd cyndad Urien Rheged a llawer o frenhinoedd yr Hen Ogledd, a’r Old King Cole yn yr hwiangerdd.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 400 (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif) Cyndad yr Hen Ogledd Cymru Rufeinig Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Coel mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol
Coel mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol · Llun: Wikimedia Commons · CC0

Ystyr yr enw

Coel Hen: Coel ‘yr Hen’

Coel Hen

  • Coel ei enw ei hun
  • Hen hen

Roedd Coel Hen yn frenin ar Frythoniaid y gogledd wrth i reolaeth Rhufain ddod i ben, tua’r flwyddyn 400. Mae’r hen achau Cymreig yn ei osod ar ben llawer o linachau brenhinol yr Hen Ogledd, teyrnasoedd Brythonig yr hyn sydd heddiw’n ogledd Lloegr a de’r Alban, ac ohono ef y daeth Urien Rheged a theulu cyfan o frenhinoedd a saint, y Coeling.

PrydTua 350 hyd 420, wedi’i gyfrif yn ôl o’i ddisgynyddion
Gelwir hefydCoel Godebog, ‘yr Amddiffynnydd’
MabCeneu
Ei linachY Coeling: Urien Rheged, Gwallog, Gwrgi a Pheredur, Clydno Eiddin, Llywarch Hen
Fe’i cofir ynKyle yn Swydd Ayr, a thwmpath yn Coylton

Yr Amddiffynnydd#

Coil oedd ei enw yn yr Hen Gymraeg. Mae’r ysgolhaig John T. Koch yn ei ddarllen fel y gair Cymraeg coel, ‘cred, ymddiried’, a hefyd ‘argoel’. Mae’r achau’n rhoi ail enw iddo, Godebog, Guotepauc yn yr hen orgraff, sy’n golygu ‘amddiffynnydd’ neu ‘noddwr’, a gall hwn fod yn ffurf Gymraeg ar y teitl Rhufeinig protector.

Pennaeth Rhufeinig olaf y gogledd?#

Mae traddodiad Cymru’n cofio Coel fel y gŵr a amddiffynnodd y Brythoniaid o gwmpas Mur Hadrian wrth i rym Rhufain gilio. Awgryma The Prosopography of the Later Roman Empire, y cyfeirlyfr mawr ar bobl yr ymerodraeth ddiweddar, mai ef efallai oedd y dux olaf a benodwyd yn rheolaidd yng ngogledd Prydain, pennaeth y fyddin yno, a drodd ei swydd yn deyrnas annibynnol a’i throsglwyddo i’w etifeddion.

Cyndad yr Hen Ogledd#

Cymaint oedd ei fri fel yr hawliodd llawer o dai brenhinol y gogledd eu bod yn disgyn ohono. Yn achau Harley ac ym Monedd Gwŷr y Gogledd, mae ei linach yn rhedeg drwy ei fab Ceneu at Urien Rheged, arglwydd Taliesin; at Wallog, brenin Elfed efallai; at y brodyr Gwrgi a Pheredur; ac at Glydno Eiddin o Gaeredin. Mae’r Bonedd yn cofio ‘tri chant gwaywffon y Coeling’ ochr yn ochr â chleddyfau a thariannau teuluoedd eraill y gogledd.

Y Coeling yng Nghymru#

Mae ei deulu’n perthyn i Gymru hefyd. Roedd y Coeling yn cynnwys y bardd-frenin Llywarch Hen a saint fel Cynllo, ac mae rhai achau’n gwneud Cunedda ei hun, sylfaenydd tŷ brenhinol Gwynedd, yn fab i Wawl ferch Coel. Gosododd Syr John Morris-Jones deyrnas Coel ei hun yn Aeron a Kyle, a daliai traddodiad Cymru mai ohono ef y cafodd Kyle ei henw ac mai twmpath yn Coylton yn Swydd Ayr oedd ei fedd.

Old King Cole#

Yn yr Oesoedd Canol lledodd ei enw i Loegr, lle daeth yn adnabyddus fel Old King Cole yr hwiangerdd. Yn y ddeuddegfed ganrif adroddodd Henry o Huntingdon a Sieffre o Fynwy am frenin Coel o Colchester, tad Sant Helena a thaid yr ymerawdwr Cystennin, a daeth Colchester i alw ei phorth Rhufeinig yn King Coel’s Castle. O’r bymthegfed ganrif ymlaen cysylltodd ysgolheigion Cymru’r Coel hwnnw â Choel Hen, brenin y gogledd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog
d. AD 61

Buddug

Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain (wedi’i gofnodi)

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

Buddug
fl. 2nd century

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

Lleurwg (Lles ap Coel)
d. c. 304

Iŵl ac Aaron

Merthyron Caerllion (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

Iŵl ac Aaron

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf