
Erthygl
Y Brenin Lleurwg a’r llythyr at Rufain
Ysgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.
Llun: Eglwys Gadeiriol Llandaf a’i meindwr, dros y fynwent · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Yn yr ail ganrif, medd traddodiad Cymru, anfonodd brenin y Brythoniaid negeswyr dros y môr i Rufain. Roedd wedi clywed am ffydd Crist, ac roedd am ei chael iddo’i hun ac i’w bobl. Ei enw yn Lladin oedd Lucius. Yn Gymraeg ef yw Lles ap Coel, neu Leurwg, a galwodd y beirdd ef yn Lleufer Mawr. Cofir amdano fel brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid, ac ysgrifennwyd ei hanes nid yng Nghymru yn unig ond yn Rhufain ei hun.
| Enw | Lucius; yn Gymraeg Lles ap Coel, Lleurwg, Lleufer Mawr |
|---|---|
| Tad | Coel, yn nhraddodiad Cymru ac yn Sieffre o Fynwy |
| Ysgrifennodd at | Y Pab Eleutherius, esgob Rhufain tua 174 hyd 189 |
| Cofnodwyd gyntaf | Llyfr y Pabau, Rhufain, y 500au |
| Ei genhadon | Elfan a Medwy, yn Llyfr Llandaf |
| Ei athrawon | Ffagan a Dyfan, Faganus a Duvianus |
| Cofir amdano yn | Llandaf, Sain Ffagan, Merthyr Dyfan, St Peter upon Cornhill yn Llundain |
| Bu farw | Yng Nghaerloyw, medd Sieffre, heb etifedd |
Y llythyr yn Llyfr y Pabau#
Y Liber Pontificalis, Llyfr y Pabau, yw hen gofnod esgobion Rhufain, a luniwyd yn Rhufain yn y 500au o restrau hŷn. Yn ei gofnod byr am Eleutherius, Groegwr a fu’n esgob Rhufain o tua 174 hyd 189, mae’n cofnodi un digwyddiad mawr: llythyr gan frenin ym Mhrydain.
Derbyniodd lythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion trwy ei orchymyn ef.
Llyfr y Pabau, am y Pab Eleutherius (Liber Pontificalis, y 500au)
Adroddodd Beda, hanesydd mawr Jarrow, yr hanes eto yn 731. Gosododd ef yn nheyrnasiad Marcus Aurelius ac ysgrifennodd i ddymuniad y brenin gael ei ganiatáu’n fuan, ac i’r Brythoniaid gadw’r ffydd o’r dydd hwnnw, mewn heddwch, hyd erledigaeth Diocletian.
Anfonodd Lucius, brenin Prydain, lythyr ato, yn erfyn am gael ei wneud yn Gristion trwy orchymyn oddi wrtho.
Beda, Hanes Eglwysig Cenedl y Saeson, Llyfr I, pennod 4
Mae’r Historia Brittonum, Hanes y Brythoniaid, a ysgrifennwyd yng Ngwynedd tua 829, yn rhoi’r flwyddyn fel 167 ac yn dweud i’r Brenin Lucius gael ei fedyddio gyda holl benaethiaid cenedl y Brythoniaid.
Ffagan a Dyfan#
Gwnaeth Sieffre o Fynwy, y Cymro y rhoddodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain ei ffurf lawnaf i’r stori tua 1136, Lucius yn fab i’r Brenin Coel. Mae’n adrodd sut y gwelodd Lucius y gwyrthiau a wnâi Cristnogion a hiraethu am y ffydd, a sut yr anfonodd y Pab ddau athro sanctaidd ato, Faganus a Duvianus, Ffagan a Dyfan yn Gymraeg. Bedyddiasant y brenin, a rhedodd y bobl o bob cyfeiriad i’w ddilyn.
Yn hanes Sieffre daeth hen demlau Prydain yn eglwysi, a daeth wyth prif offeiriad ar hugain yr hen grefydd yn wyth esgob ar hugain. Drostynt gosododd Lucius dri archesgob, yn Llundain, yng Nghaerefrog, ac yn Ninas y Llengoedd, Caerllion ar Wysg, a’i hesgobaeth yn llywodraethu Cymru gyfan. Rhoddodd y brenin diroedd a rhyddid i’r eglwysi, a phan fu farw yng Nghaerloyw, medd Sieffre, fe’i claddwyd yn yr eglwys yno ag anrhydedd.
Nid yw Cymru erioed wedi anghofio’r athrawon. Mae Sain Ffagan, y pentref ger Caerdydd sy’n gartref i Amgueddfa Werin Cymru, yn dwyn enw Ffagan, a Merthyr Dyfan ger y Barri enw Dyfan, a fu farw yno’n ferthyr, meddir.
Elfan a Medwy#
Cadwodd Llyfr Llandaf, a ysgrifennwyd yn Llandaf yn y 1120au, draddodiad ei hun: i frenin y Brythoniaid anfon dau gennad at y Pab Eleutherius, Elfan a Medwy, gwŷr o’i bobl ei hun, ac iddynt ddod adref â’r ffydd. Yn Llandaf, yn nhraddodiad Cymru, y cododd Lleurwg ei eglwys, ac mae Trioedd Ynys Prydain fel yr argraffodd Iolo Morganwg hwy yn ei gofio fel un o dri brenin bendigaid yr ynys, a gododd yr eglwys yn Llandaf, y gyntaf ym Mhrydain, ac a roddodd fraint gwlad a chenedl, a braint barn a meichiau, i bawb a oedd o ffydd Crist.
Ger Caerdydd, yn St Mellons, yr enw Cymraeg yw Llaneirwg, eglwys Eirwg. Mae’r traddodiad lleol yn sôn am Eurwg, brenin Gwent, a fedyddiwyd gyda’i bobl yn afon Rhymni, ac mae rhai wedi clywed yn ei enw ef enw Lleurwg.
Lucius y tu hwnt i Gymru#
Cofiodd Llundain amdano hefyd. Roedd yn eglwys St Peter upon Cornhill lechen a ddywedai mai Lucius a’i sefydlodd yn OC 179 fel eglwys gyntaf Llundain a phrif eglwys y deyrnas. Difethwyd yr hen lechen yn y Tân Mawr yn 1666, a gosodwyd plât pres â’r un geiriau yn ei le.
Yn Glastonbury, ysgrifennodd William o Malmesbury tua 1130 i’r athrawon a anfonwyd at Lucius ddod yno yn 166 a chael yr Hen Eglwys yn sefyll eisoes, ac yn y 1530au, pan dorrodd Harri VIII â Rhufain, cyfeiriodd ei ysgolheigion at Lucius i ddangos bod brenhinoedd Prydain wedi llywodraethu eu heglwys eu hunain ers yr ail ganrif.
Ymhell i ffwrdd yn yr Alpau, mae eglwys gadeiriol Chur yn y Swistir yn cadw gŵyl Sant Lucius y credai’r Oesoedd Canol ei fod yn frenin y Brythoniaid a roddodd heibio ei goron i bregethu’r ffydd.
Yr hyn a ddywed yr haneswyr#
Yn 1904 awgrymodd yr ysgolhaig Almaenig Adolf von Harnack mai brenin Edessa yn Syria a olygai Llyfr y Pabau, y gelwid ei gaer yn Britio, ac i gopïwr ysgrifennu Prydain. Dilynodd llawer o haneswyr ef. Yn 2008 atebodd David J. Knight ef yn King Lucius of Britain, gan ddangos na elwid brenin Edessa erioed yn Lucius o Britio yn ei ddydd ei hun, a bod y cofnod yn golygu’r hyn a ddywed, brenin ym Mhrydain. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol, ac nid yw’r ddadl ar ben.
Pwy bynnag oedd y brenin Cristnogol cyntaf, roedd Brythoniaid ei oes yn Gristnogion. O fewn cenhedlaeth i Eleutherius, roedd Tertullian yng Ngharthago yn ysgrifennu am leoedd y Brythoniaid na allai Rhufain eu cyrraedd ond a enillwyd gan Grist. Saif Lleurwg, y Lleufer Mawr, ar ben llinach hir o frenhinoedd Cristnogol y Brythoniaid, ac mae Cymru’n dweud enwau ei athrawon bob dydd o hyd.
Cristnogion cyntaf Prydain → Y Brenin Lleurwg, Lucius → Seintiau Morgannwg, gyda Ffagan a Dyfan → Sain Ffagan → Joseff o Arimathea yn dod i Brydain → Bendigeidfran → Brutus a brenhinoedd y Brythoniaid →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 16 munCristnogion cyntaf Prydain
Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Erthygl · 11 munJoseff o Arimathea yn dod i Brydain
Y gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.
Erthygl · 15 munY Brutiau: croniclau Cymru
Brut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Yr oes · 48 – 410 OCCymru Rufeinig
Llengoedd, caerau, ffyrdd ac aur: tair canrif a hanner ar ymyl ymerodraeth.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf