
Erthygl
Joseff o Arimathea yn dod i Brydain
Y gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.
Llun: Adfeilion Abaty Glastonbury, Ynys Wydrin · Mimihitam, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
O’r holl straeon am sut y daeth y ffydd i Brydain, nid oes un wedi teithio ymhellach na hon. Mae’r traddodiad yn dal i Joseff o Arimathea, y gŵr cyfoethog a dynnodd gorff Crist i lawr o’r groes a’i osod yn ei fedd ei hun, ddod i Brydain yn OC 63, ddeng mlynedd ar hugain wedi’r Atgyfodiad. Daeth gyda deuddeg cydymaith i wlad y Brythoniaid yn y gorllewin, i’r ynys a elwir yn Gymraeg yn Ynys Wydrin ac yn Saesneg yn Glastonbury. Yno rhoddodd brenin o Frython dir iddynt, ac yno y codasant o blethwaith yr eglwys gyntaf ym Mhrydain.
| Pwy | Joseff o Arimathea, gŵr cyfoethog ac aelod o’r cyngor yn Jerwsalem |
|---|---|
| Yn yr Efengylau | Gofynnodd i Pilat am gorff Iesu a’i osod yn ei fedd newydd ei hun |
| Anfonwyd gan | Sant Philip yr apostol, o Âl, medd y traddodiad |
| Daeth | OC 63, gyda deuddeg cydymaith |
| I | Ynys Wydrin, Glastonbury, yng ngwlad y Brythoniaid |
| Rhoddwyd tir iddo gan | Frenin o Frython, a enwir yn y llyfrau diweddarach yn Arviragus: deuddeg hid |
| Cododd | Eglwys o blethwaith er anrhydedd i Fair, yr Hen Eglwys |
| Cofir amdano yn | Glastonbury, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a Chwpan Nanteos yn Aberystwyth |
Y gŵr a gladdodd Grist#
Mae’r pedair Efengyl yn sôn am Joseff. Deuai o Arimathea, tref yn Jwdea. Roedd yn gyfoethog, yn aelod parchus o’r cyngor, yn ŵr da a chyfiawn, ac yn ddisgybl i Iesu, er yn y dirgel. Pan fu farw Iesu ar y groes, aeth Joseff yn eofn at Pilat a gofyn am y corff. Tynnodd ef i lawr, ei lapio mewn lliain glân, a’i osod mewn bedd newydd wedi’i naddu yn y graig a wnaethai iddo’i hun, a threiglodd faen mawr ar draws y drws. Wedyn nid yw’r Efengylau yn dweud dim mwy amdano. Cododd y traddodiad y stori lle y gadawsant hi.
Philip yng Ngâl#
Mae’r traddodiad yn dechrau gyda Sant Philip, un o’r deuddeg apostol. Daliai awduron yr eglwys fore i Philip bregethu’r ffydd yng Ngâl, ac ysgrifennodd Isidor o Sevilla yn y 600au iddo bregethu i’r Galiaid. O Âl, medd llyfrau Glastonbury, anfonodd Philip ddeuddeg o’i ddisgyblion dros y môr i Brydain, a gosod drostynt ei gyfaill annwyl Joseff o Arimathea.
Ynys Wydrin#
Daethant, medd y traddodiad, yn OC 63, bymtheng mlynedd wedi i’r Forwyn Fair gael ei chymryd i fyny i’r nef. Nid oedd brenin y wlad honno’n Gristion eto, ond gwelodd iddynt ddod mewn heddwch a rhoddodd iddynt ynys ymhlith y corsydd i fyw arni, a elwid Ynys Wydrin. Ychwanegodd brenhinoedd diweddarach at y rhodd, ac mae’r llyfrau’n enwi Arviragus, y mae croniclau Cymru yn ei alw’n Weirydd, fel y brenin a roddodd iddynt ddeuddeg hid o dir. Roedd Deuddeg Hid Glastonbury yn rhai go iawn: yn Llyfr Domesday yn 1086 roedd yr abaty’n dal deuddeg hid yno na thalodd dreth erioed.
Yno dywedodd yr archangel Gabriel wrthynt mewn gweledigaeth am godi eglwys er anrhydedd i Fam Duw. Codasant hi o blethwaith, o wiail wedi’u plethu, hen ddull y Brythoniaid o adeiladu, a daeth yn Hen Eglwys Glastonbury. Safodd, wedi’i gorchuddio ag estyll a phlwm, am fwy na mil o flynyddoedd, yr adeilad sancteiddiaf yn yr ynys, nes iddi losgi yn y tân mawr yn 1184.
Yr eglwys hynaf yn y wlad#
Daeth William o Malmesbury, hanesydd gorau ei ddydd, i Glastonbury tua 1130 i ysgrifennu ei hanes. Galwodd yr Hen Eglwys yr hynaf y gwyddai amdani yn Lloegr. Ysgrifennodd y dywedid mai disgyblion Crist a’i cododd, ac adroddodd sut y daeth y cenhadon a anfonwyd o Rufain at y Brenin Lucius, Ffagan a Dyfan, yno yn OC 166 a’i chael yn sefyll.
Ac adroddodd William stori o Gymru. Daeth Dewi Sant i Glastonbury gyda saith esgob i gysegru’r Hen Eglwys i Fair. Y noson cynt ymddangosodd yr Arglwydd iddo mewn breuddwyd a dweud wrtho ei fod Ef wedi cysegru’r eglwys ei Hun ymhell cyn hynny, er anrhydedd i’w fam. Yn arwydd, tyllodd yr Arglwydd law Dewi â’i fys, ac arhosodd y clwyf yn agored nes i Dewi ddweud yr Offeren y bore wedyn. Felly ni chysegrodd Dewi yr Hen Eglwys. Yn hytrach cododd gapel newydd wrth ei hochr, a rhoddodd i’r eglwys saffir mawr i’w hallor, Saffir Mawr Glastonbury, a drysorwyd yno hyd 1539.
Joseff yn y llyfrau#
Yn y 1200au ysgrifennodd mynaich Glastonbury Joseff i mewn i’r copïau o lyfr William: Joseff, Philip, y deuddeg, OC 63 a’r deuddeg hid. Tua 1340 adroddodd Ioan o Glastonbury y stori gyfan yn ei gronicl, a rhoi i’r Brenin Arthur ei hun ach o deulu Joseff. Yn 1345 rhoddodd y Brenin Edward III ganiatâd i ŵr o’r enw John Blome chwilio tir yr abaty am gorff Joseff.
Yn y cyfamser roedd beirdd Ffrainc wedi dod â Joseff i mewn i stori fwyaf yr Oesoedd Canol. Tua 1200 ysgrifennodd Robert de Boron fod Joseff wedi cadw cwpan y Swper Olaf, y daliodd ynddo waed Crist wrth y groes, ac i’r Greal Sanctaidd gael ei gludo tua’r gorllewin gan deulu Joseff i ddyffrynnoedd Avaron. Enw brawd yng nghyfraith Joseff yn y stori honno yw Bron, y Pysgotwr Cyfoethog, ceidwad y Greal, ac mae llawer o ysgolheigion wedi gweld ynddo Frân Fendigaid y Mabinogi. Daeth stori’r Greal adref i Gymru yn Gymraeg, yn Y Seint Greal, a ysgrifennwyd tua 1400 ac a gedwir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
Yr eglwys hynaf yn y Gristnogaeth#
Roedd Joseff o bwys i frenhinoedd. Yng nghynghorau mawr yr eglwys yn y 1400au, yn Konstanz yn 1417 a Basel yn 1434, hawliodd cenhadon brenin Lloegr le o anrhydedd uwchlaw Ffrainc a Sbaen am i Brydain dderbyn y ffydd gan Joseff o Arimathea, yn union wedi Dioddefaint Crist. Ganrif yn ddiweddarach, pan dorrodd yr eglwys yn Lloegr â Rhufain, cyfeiriodd eglwyswyr Elisabeth I, yr Archesgob Matthew Parker yn eu plith, at Joseff i ddangos mai gan yr apostolion eu hunain y daeth ffydd yr ynys hon, ac nid trwy ganiatâd y Pab.
Y Ddraenen Sanctaidd#
Mae Glastonbury’n cadw’r traddodiad yn fyw o hyd. Ar Wearyall Hill, meddir, gorffwysodd Joseff a’i gymdeithion, yn flinedig wedi’r daith, a gwthiodd Joseff ei ffon i’r ddaear. Gwreiddiodd a thyfu’n ddraenen sy’n blodeuo ddwywaith y flwyddyn, yn y gwanwyn ac eto adeg y Nadolig. Mae cerdd a argraffwyd yn 1520 eisoes yn sôn am ddrain Wearyall Hill a flodeuai adeg y Nadolig, ac mae Draenen Glastonbury yn tyfu yn y dref heddiw. Bob Nadolig torrir sbrigyn o’r ddraenen ym mynwent eglwys Sant Ioan a’i anfon at y brenin. Dan y Tor, mae dyfroedd y Chalice Well yn rhedeg yn goch gan haearn, ac mae’r traddodiad yn dweud i Joseff guddio’r Greal yno.
And did those feet in ancient time / Walk upon England’s mountains green?
William Blake, o ragair Milton (1808), geiriau’r emyn Jerusalem, a ysbrydolwyd gan y traddodiad i Grist ddod i Brydain gyda Joseff
Y cwpan a ddaeth i Gymru#
Mae gan y Greal gartref yng Nghymru. Yn Nanteos, plasty ger Aberystwyth, cadwodd teulu’r Powelliaid am genedlaethau bowlen bren fach, dreuliedig. Mae’r traddodiad yn dweud mai’r Greal Sanctaidd ydoedd, a ddaeth o Glastonbury gyda Joseff, ac i saith o fynaich Glastonbury, pan gaeodd Harri VIII y mynachlogydd, ei chario i ddiogelwch yn abaty Ystrad Fflur ym mryniau Ceredigion. Pan gaewyd Ystrad Fflur yn ei thro, aeth y cwpan i’r Powelliaid yn Nanteos.
Am fwy na chan mlynedd deuai’r cleifion i Nanteos i yfed o’r cwpan, a dywedodd llawer iddynt gael eu hiacháu. Gadawodd pobl nodiadau a rhoddion o ddiolch. Mae’r arbenigwyr a archwiliodd y pren yn dyddio’r fowlen i’r Oesoedd Canol diweddar. Ond roedd ffydd y rhai a yfodd ohoni’n real, ac ers mis Mehefin 2016 mae Cwpan Nanteos i’w weld gan bawb yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth.
Joseff yn nhraddodiad Cymru#
Cadwodd Cymru ei chof ei hun am ŵr sanctaidd o wlad Israel. Ym mhapurau Iolo Morganwg, daeth Ilid, ‘gŵr o Israel’, i Gymru yn y ganrif gyntaf gyda theulu Caradog pan ddaethant adref o Rufain, a dysgodd y ffydd ym Morgannwg. Credai rhai awduron diweddarach mai Joseff o Arimathea ei hun oedd Ilid dan enw Cymraeg, ac mae eglwys Llanilid, ger Pen-coed, yn dwyn ei enw.
Yr hyn a ddengys y cofnod#
Nid oes llyfr o’r ganrif gyntaf yn enwi Joseff ym Mhrydain, ac mae geiriau William o Malmesbury ei hun tua 1130 yn sôn am ddisgyblion Crist yn unig. Daw enw Joseff i lyfrau Glastonbury yn y 1200au, a gall haneswyr eraill weld y stori’n wahanol. Ond nid ar Joseff yn unig y mae calon y peth yn dibynnu. Roedd Gildas, yn ysgrifennu chwe chan mlynedd cyn mynaich Glastonbury, eisoes wedi dweud i’r ffydd gyrraedd yr ynys ym mlynyddoedd olaf Tiberius. Pa un ai yn nwylo Joseff y daeth hi ai yn nwylo rhywun arall, daeth yn gynnar, a daeth yn gyntaf at y Brythoniaid.
Cristnogion cyntaf Prydain → Bendigeidfran → Y Brenin Lleurwg a’r llythyr at Rufain → Arthur, Brenin y Brythoniaid → Ystrad Fflur, lle cadwyd Cwpan Nanteos → Llyfrgell Genedlaethol Cymru, cartref Cwpan Nanteos →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 16 munCristnogion cyntaf Prydain
Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Erthygl · 10 munY Brenin Lleurwg a’r llythyr at Rufain
Ysgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.
Erthygl · 11 munBendigeidfran
Cawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.
Yr oes · 48 – 410 OCCymru Rufeinig
Llengoedd, caerau, ffyrdd ac aur: tair canrif a hanner ar ymyl ymerodraeth.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf