Y gororau rhwng Gwy a Hafren
Llyfr Cyfnerth
Y byrraf o’r tri ac, yn ôl ysgolheigion, yr hynaf ei ffurf, yn cymryd siâp yn niwedd y ddeuddegfed ganrif. Galwodd Aneurin Owen ef yn Gwentian Code. Mae’n cadw peth o’r gyfraith symlaf a hynaf oll.


Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion
Cyfraith Hywel
Y gyfraith a ddaliodd Gymru ynghyd am chwe chan mlynedd: wedi’i llunio yn Hendy-gwyn, wedi’i chario yn llyfrau’r cyfreithwyr, yn deg i fenywod, yn drugarog wrth y newynog, ac wedi’i hadeiladu ar wneud heddwch.
Llun: Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

| Ei henw | Cyfraith Hywel |
|---|---|
| Wedi’i henwi ar ôl | Hywel Dda, brenin bron y cyfan o Gymru, bu farw 950 |
| Ei threfnu | yn y Tŷ Gwyn ar Daf, Hendy-gwyn, yn y Grawys, tua 945, medd y llyfrau |
| Ei hysgrifennu gan | Meistr Blegywryd, gyda deuddeg lleygwr doeth |
| Y llyfrau | Llyfr Cyfnerth, Llyfr Blegywryd, Llyfr Iorwerth, a fersiynau Lladin |
| Copïau sydd wedi goroesi | tua deugain, y rhai hynaf o’r drydedd ganrif ar ddeg |
| Ei syniad mawr | unioni cam drwy dalu, yn lle dial |
| Mewn grym hyd | 1536 i 1543; clywyd yr achos olaf y gwyddys amdano yn 1540 |
Am chwe chan mlynedd bu pobl Cymru’n byw dan eu cyfraith eu hunain. Nid o Rufain y daeth hi, nac o Loegr, nac oddi wrth unrhyw frenin estron. Tyfodd o arferion y Brythoniaid, fe’i hysgrifennwyd yn Gymraeg, fe’i dadleuwyd gan gyfreithwyr Cymreig mewn llysoedd Cymreig, a dygai enw un brenin o Gymro: Hywel Dda. Ei henw oedd Cyfraith Hywel.
Mae’n un o gampau mawr Ewrop yr Oesoedd Canol. Mewn oes pan setlai llawer o’r cyfandir un lladdiad ag un arall, gofynnai cyfraith Cymru am dâl a heddwch. Rhoddai bris teg ar bob colled, o anrhydedd brenin i gath fach. Rhoddai i wraig ran o bopeth wedi saith mlynedd o briodas. Rhannai dir tad rhwng ei feibion i gyd. Ac ni chosbai’r newynog am gymryd bwyd i aros yn fyw.
Mae’r dudalen hon yn adrodd yr hanes cyfan: sut y lluniwyd y gyfraith, y llyfrau a’i cariodd, yr hyn a ddywedai am drosedd, anrhydedd, priodas, plant, tir ac anifeiliaid, y lluniau a dynnodd ei hysgrifwyr, a sut y parhaodd hyd y Deddfau Uno. Ar y gwaelod mae cwis: gwelwch pa mor dda y byddech wedi gwneud fel ynad yng Nghymru Hywel.
Stori Hywel ei hun: yr erthygl → Hywel Dda → Hendy-gwyn ar Daf →
01

Mae pob llyfr cyfraith yn dechrau â’r un stori. Gwelodd Hywel ap Cadell, brenin Cymru oll, fod cyfreithiau ac arferion y wlad wedi mynd yn ddryslyd, ac yn cael eu torri’n aml. Felly galwodd ato, i’r Tŷ Gwyn ar Daf, chwe gŵr o bob rhan o’i deyrnas. Dywed rhai llyfrau chwech o bob cantref; dywed eraill chwech o bob cwmwd. Gyda hwy daeth esgobion, abadau a chlerigwyr dysgedig Cymru.
Daethant yn y Grawys, a dywed y llyfrau iddynt dreulio’r deugain niwrnod cyfan yn ymprydio a gweddïo, gan ofyn i Dduw eu harwain at gyfraith dda. Mae un llyfr yn egluro’r enw: hela-dy i’r brenin oedd y Tŷ Gwyn, wedi’i godi o wiail gwynion wedi’u pilio. Safai ger afon Taf, lle saif tref Hendy-gwyn ar Daf heddiw.
Aethant drwy’r hen gyfreithiau fesul un. Rhai a adawsant i sefyll, rhai a ddiwygiasant, rhai a roesant o’r neilltu’n llwyr, a rhai cyfreithiau newydd a wnaethant.
O’r cynulliad cyfan dewisodd Hywel ddeuddeg o’r lleygwyr doethaf, ac un ysgolhaig, Meistr Blegywryd, i roi trefn ar y gyfraith a’i hysgrifennu. Pan oedd y gwaith ar ben fe’i darllenwyd yn uchel ger eu bron i gyd. Gosododd yr esgobion felltith yr eglwys ar unrhyw un a’i torrai.
Gwnaed tri chopi, medd llyfr Gwynedd: un i fynd gyda’r llys i ble bynnag yr âi’r brenin, un i Aberffraw, prif lys y gogledd, ac un i Ddinefwr, prif lys y de. Yna aeth Hywel i Rufain gyda’i esgobion, medd y llyfrau, a darllenwyd y gyfraith gerbron y Pab, a’i chael yn dda, a daeth adref gyda’i fendith.
Ysgrifennwyd y copïau sydd gennym i gyd ddwy neu dair canrif wedi Hywel, a pharhaodd y gyfraith i dyfu wrth i gyfreithwyr ei defnyddio, felly mae ysgolheigion yn dal i bwyso a mesur pa rannau sy’n mynd yn ôl i’w ddydd ef. Ond dyna sut yr adroddai’r gyfraith ei dechreuad ei hun, a daliai pob cyfreithiwr yng Nghymru, yn y gogledd a’r de, mai cyfraith Hywel ydoedd.
02

O’r holl wŷr doeth yn y Tŷ Gwyn, dim ond un a enwir yn y llyfrau: Blegywryd ab Einion. Geilw’r llyfrau Cymraeg ef yn athro, ac yn ‘yr un ysgolhaig doethaf’. Geilw’r llyfrau Lladin ef yn clericus doctissimus, clerigwr dysgedig iawn, ac yn ddoctor y gyfraith i osgordd Hywel. Ef a gymerodd y gyfraith y cytunodd y cynulliad arni a’i hysgrifennu.
Mae Llyfr Llandaf, a ysgrifennwyd yn y ddeuddegfed ganrif, yn enwi Blegywryd ab Einion yng Ngwent yn y 950au, a gall mai’r un gŵr ydyw. Mae ei enw’n fyw o hyd yn Llyfr Blegywryd, llyfr cyfraith Dyfed a Deheubarth, y tybiodd rhai ysgolheigion mai ef sydd agosaf o’r holl lyfrau at gyfraith teyrnas Hywel ei hun.
03
Ni chadwyd y gyfraith mewn un llyfr ond mewn llawer, wedi’u copïo â llaw gan gyfreithwyr a’u defnyddiai yn y llys ac a ychwanegai atynt wrth i achosion godi. Mae ysgolheigion yn rhannu’r llyfrau Cymraeg yn dri theulu, pob un wedi’i enwi ar ôl cyfreithiwr a phob un yn perthyn i ran o Gymru. Wrth eu hochr saif y llyfrau Lladin, a wnaed i wŷr eglwysig ac i lysoedd a ysgrifennai yn Lladin.
Y gororau rhwng Gwy a Hafren
Y byrraf o’r tri ac, yn ôl ysgolheigion, yr hynaf ei ffurf, yn cymryd siâp yn niwedd y ddeuddegfed ganrif. Galwodd Aneurin Owen ef yn Gwentian Code. Mae’n cadw peth o’r gyfraith symlaf a hynaf oll.
Dyfed a Deheubarth, teyrnas Hywel ei hun
Wedi’i enwi ar ôl athro cyfraith Hywel. Cyfraith y de-orllewin ydyw, wedi’i llunio gan wŷr eglwysig dysgedig, a galwodd Aneurin Owen ef yn Dimetian Code, cod Dyfed. Copi ohono yw llawysgrif Boston.
Gwynedd, yn nyddiau Llywelyn Fawr
Y llawnaf a’r mwyaf datblygedig o’r llyfrau, wedi’i adolygu gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg. Ynddo y mae Llyfr Prawf Ynad. Galwodd Aneurin Owen ef yn Venedotian Code, cod Gwynedd.
I wŷr eglwysig a llysoedd a ysgrifennai yn Lladin
Mae pum fersiwn Ladin wedi goroesi. Nid cyfraith estron mohonynt ond cyfraith Hywel wedi’i throi i iaith yr eglwys. Peniarth 28, â’i luniau enwog, yw’r hynaf ohonynt.
04
Mae dwy ran fawr i lyfr cyfraith Cymraeg. Y gyntaf yw Cyfraith y Llys: y brenin, y frenhines a’r edling, pedwar swyddog ar hugain y llys brenhinol, eu dyletswyddau, eu hawliau a’u rhoddion. Yr ail yw Cyfraith y Wlad: popeth arall, o ladd a lladrata i briodas, tir, cytundebau, cyd-aredig, a gwerth anifeiliaid a choed.
Mae llyfrau’r gogledd yn ychwanegu trydedd ran, Llyfr Prawf Ynad, y bu’n rhaid i ŵr ei wybod cyn y gallai eistedd yn ynad. Wrth ei galon y mae Tair Colofn Cyfraith: naw affaith galanas, naw affaith tân a naw affaith lladrad. Affaith oedd unrhyw un a helpai gam ymlaen heb ei wneud ei hun: yr un a ddangosai’r ffordd at y dioddefwr, yr un a ddaliai’r march, yr un a safai heb wneud dim. Daliai cyfraith Cymru bob un ohonynt yn gyfrifol, a gosod pris ar bob un.
Hoffai cyfreithwyr Cymru osod y gyfraith yn drioedd, yn yr un modd ag y cadwai’r beirdd hanes y Brythoniaid yn y trioedd. Mae’r llyfrau’n llawn ohonynt: tri pheth na ellir eu gwerthu, tri math o dystion, tair ffordd o brofi hawl. Gallai cyfreithiwr gario’r gyfraith yn ei gof yn ogystal ag yn ei lyfr.
Yng Ngwynedd roedd yr ynad yn gyfreithiwr wedi’i hyfforddi. Yn ôl Llyfr Iorwerth rhaid oedd iddo fod yn bump ar hugain oed o leiaf a chael ei holi gan ynad y llys cyn y câi farnu, a thalai bedair ceiniog ar hugain am y fraint. Mewn rhannau o’r de eisteddai tirfeddianwyr rhydd y fro gyda’i gilydd i farnu, a’r ynadon proffesiynol wrth eu hochr. Rhaid oedd i ynad y profwyd ei farn yn gam dalu gwerth ei dafod, fel y dywedai’r gyfraith.
05


Mae Cyfraith y Llys yn agor drws i neuadd frenhinol Gymreig fil o flynyddoedd yn ôl. Eisteddai’r brenin ym mhen y neuadd, a’i etifedd, yr edling, yn ei ymyl. Daeth teitl yr edling o’r gair Saesneg ætheling, tywysog o waed brenhinol; roedd sarhaed y frenhines a’r edling ill dau’n draean un y brenin. O’u cwmpas eisteddai’r pedwar swyddog ar hugain, pob un yn ei le ei hun, pob un â’i gyfran ei hun o’r cig, y medd, y meirch a’r dillad a roddai’r brenin ar dair gŵyl fawr y flwyddyn: y Nadolig, y Pasg a’r Sulgwyn.
Mae’r gyfraith yn dweud wrthym y pethau lleiaf amdanynt. Câi offeiriad y teulu’r wisg y gwnaethai’r brenin ei benyd ynddi yn y Grawys. Câi ynad y llys fwrdd chwarae gan y brenin a modrwy aur gan y frenhines pan dderbyniai ei swydd. Câi bardd teulu delyn gan y brenin a modrwy aur gan y frenhines, a phan âi’r osgordd i frwydr canai iddynt Unbennaeth Prydain. Dim ond tair diod a gâi’r hebogydd yn y neuadd, rhag i hebogau’r brenin gael eu hesgeuluso er mwyn y medd.
06
Wrth galon y gyfraith roedd syniad syml a grymus. Pan laddai un person un arall, ni adewid teulu’r marw i ddial, ac ni adewid i alanastra redeg ymlaen am genedlaethau. Yn hytrach talai’r lladdwr a’i dylwyth alanas, pris gwaed, i dylwyth y marw. Unwaith y’i talwyd, ildiai teulu’r marw yr hawl i ddial. Daeth lladdiad yn ddyled a setlai dau deulu gyda’i gilydd.
Rhannai’r tylwyth y gost, hyd at gefndryd pell, a thalai pob cefnder ei ran a derbyniai pob cefnder i’r marw ei ran yntau. Talai ochr y tad ddwy ran ac ochr y fam un. Talai’r lladdwr ei ran ei hun hefyd. Costiai lladd o gynllwyn ddwbl. Dim ond y drosedd waethaf oll, lladd drwy wenwyn, a gosbid â marwolaeth.
Dibynnai’r pris ar statws y sawl a laddwyd, ac fe’i cyfrifid mewn gwartheg, cyfoeth Cymru:
| Bonheddig canhwynol, Cymro rhydd o’i enedigaeth | 63 o wartheg, gyda thri dyrchafiad |
|---|---|
| Uchelwr heb swydd | 126 o wartheg, gyda thri dyrchafiad |
| Y brenin | tair gwaith ei sarhaed, gyda thri dyrchafiad |
Gallai gŵr a wadai ladd glirio’i hun ar ei lw, ond roedd arno angen tri chant o wŷr i dyngu gydag ef. Gwnâi’r gyfraith hi’n anodd iawn i neb gelwyddu ei ffordd allan o ladd.
07

Ystyr sarhaed yw sarhad a’r tâl sy’n ddyledus amdano. Yng nghyfraith Cymru roedd ergyd, clwyf, gwthiad, tynnu barf neu air o gywilydd i gyd yn gamau yn erbyn anrhydedd person, a rhaid oedd talu am bob un ohonynt, yn ôl statws y sawl a gafodd gam.
Sarhaed y brenin oedd y fwyaf oll: can buwch am bob cantref a reolai, gwialen arian yn cyrraedd o’r llawr i gorun ei ben wrth iddo eistedd yn ei gadair, a ffiol aur yn dal llond llwnc i’r brenin. Dywed llyfr arall glawr aur cyn lleted ag wyneb y brenin. Traean sarhaed y brenin oedd sarhaed y frenhines, heb yr aur a’r arian.
Gosodai’r llyfrau werth y corff fesul rhan, fel y gellid talu am anaf heb ffraeo:
| Llaw, troed, llygad, gwefus, trwyn, neu glust a gollodd ei chlyw | 6 buwch a 120 ceiniog yr un |
|---|---|
| Bys | buwch ac 20 ceiniog |
| Dant blaen | 24 ceiniog, gyda thri dyrchafiad |
| Amrant | ceiniog am bob blewyn |
| Craith ar yr wyneb | mwy na chraith lle cuddiai dillad hi |
Roedd clwyf a ddangosai ar yr wyneb yn werth mwy, am fod ei gywilydd i’w weld bob dydd. Roedd hyd yn oed ffioedd y meddyg wedi’u gosod yn y gyfraith.
08
Nid oedd heddlu na charchardai yng Nghymru’r Oesoedd Canol. Gweithiai’r gyfraith am fod pobl yn rhoi eu gair, ac am fod eu cymdogion yn sefyll y tu ôl iddo.
Gallai person a gyhuddwyd o gam ei wadu ar ei lw, a dod â rhaith, criw o gynorthwywyr llw, i dyngu eu bod yn ei gredu. Po waethaf y cyhuddiad, mwyaf o wŷr rhaith yr oedd eu hangen: ychydig am fân ladrad, tri chant i wadu lladd. Roedd llw anudon yn bechod gerbron Duw yn ogystal â throsedd gerbron dynion, wedi’i dyngu ar greiriau’r saint yn yr eglwys.
Diogelid bargen gan fach, sef mechnïydd, a addawai o flaen tystion y telid y ddyled, ac y bu’n rhaid iddo wneud i’r dyledwr dalu os gwrthodai. Gellid gwystlo tir am bedair blynedd ar y tro, ac adnewyddu’r gwystl hyd at dair gwaith; wedi un mlynedd ar bymtheg âi’r tir am byth i’r sawl a’i daliai. Gellid galw gwybyddiaid, tystion a welodd fargen yn cael ei gwneud, i ddweud hynny gerbron yr ynad.
09

Rhoddai cyfraith Hywel hawliau i fenywod y byddai menywod mewn llawer o Ewrop yn aros canrifoedd amdanynt. Gallai gwraig briod o waed rhydd roi ei chrys, ei mantell, ei phenlliain, ei hesgidiau a’i blawd a’i bwyd ei hun heb ofyn i’w gŵr. A dywedai’r gyfraith yn blaen fod pob gwraig i fynd ei ffordd ei hun yn rhydd.
Dôi priodferch â thri math o eiddo i briodas. Ei gwaddol oedd ei chyfran gan ei theulu ei hun. Y cowyll oedd rhodd ei gŵr iddi ar y bore wedi’r briodas, a’i heiddo hi yn unig ydoedd. Ei hagweddi oedd y swm a oedd yn eiddo iddi o hawl pe deuai’r briodas i ben yn ei saith mlynedd cyntaf, wedi’i osod yn ôl tras ei theulu.
Wedi saith mlynedd daeth priodas yn bartneriaeth gyfartal. Pe gwahanai’r pâr wedyn, rhennid popeth a feddent yn ddau hanner. Y wraig a rannai a’r gŵr a ddewisai, felly roedd gan y wraig bob rheswm i rannu’n deg, ac ni allai’r gŵr gwyno. Yna âi’r gyfraith drwy’r aelwyd, fesul eitem:
| Y gŵr | Y wraig |
|---|---|
| Y moch | Y defaid |
| Os defaid a geifr yn unig: y defaid | Os defaid a geifr yn unig: y geifr |
| Un stên | Y llestri llaeth eraill i gyd |
| Y llestri yfed | Y gogr mân |
| Maen uchaf y felin law | Maen isaf y felin law |
| Y dillad gwely isaf | Y dillad gwely uchaf |
Pe bai gŵr yn anffyddlon, talai’r gyfraith i’w wraig am y cywilydd: chweugain y tro cyntaf, punt yr ail dro, a’r trydydd tro gallai ei adael a chymryd y cyfan a oedd yn eiddo iddi. Gallai hyd yn oed daro’r wraig arall heb dalu amdano.
10
Yng Nghymru Hywel safai’r teulu, y tylwyth, y tu ôl i bob person. Talai am eu camweddau a chael ei dalu am y camau a wnaed iddynt, a daliai’r tir ynghyd.
Pan fu farw gŵr rhydd, nid i’w fab hynaf yn gyfan y rhoddid ei dir, fel yn Lloegr. Âi i’w feibion i gyd, yn gyfrannau cyfartal. Hon oedd y gyfran. Y mab ieuengaf a wnâi’r rhaniad a dewisai ei frodyr yn eu tro, felly roedd gan yr ieuengaf bob rheswm i rannu’n deg. Yr ieuengaf hefyd a gadwai gartref y teulu, y prif dyddyn â’i wyth erw, a’r adeiladau gydag ef.
Roedd gan fab a anwyd y tu allan i briodas yr un hawl i gyfran â’i frodyr, unwaith y’i harddelai ei dad. Yng nghyfraith Cymru ni thalai plentyn am y modd y daeth i’r byd. Gallai mab hawlio’r tir a ddaliai ei dad drwy ddadannudd, hawl i aelwyd a daliad ei dad, a deuai teulu a ddaliodd ei dir am bedair cenhedlaeth yn berchnogion cyfreithlon arno, yn briodorion, â hawl na ellid ei dwyn oddi arnynt.
Goroesodd y gyfran y tywysogion, ac mewn mannau hyd yn oed y Deddfau Uno. Roedd teuluoedd bonedd yn y gogledd yn dal i rannu tir yn ôl yr hen reolau Cymreig yn yr unfed ganrif ar bymtheg.
11
Cofir un rheol o’r gyfraith yn anad yr un arall. Ni chrogid ac ni chosbid fel lleidr y sawl mewn angen a gerddodd drwy dair tref mewn diwrnod, a galw mewn naw tŷ ym mhob tref, heb gael na bwyd na lloches, ac a gymerodd fwyd wedyn i aros yn fyw.
Fil o flynyddoedd yn ôl ni wnâi cyfraith Cymru drosedd o newyn. Syrthiai’r cywilydd ar y saith tŷ ar hugain a drodd y newynog o’r drws.
12

Fel y gellid talu’n deg am unrhyw golled, rhoddai’r gyfraith werth ar bron bopeth a allai fod gan aelwyd: anifeiliaid, offer, coed, tai, a phob rhan o anifail. Diogelid y prynwr hefyd. Roedd gan bob anifail ei deithi, y rhinweddau y dylai eu bod ganddo, ac os oedd un yn eisiau talai’r gwerthwr ran o’r pris yn ôl. Rhaid oedd i gath, er enghraifft, fod yn berffaith ei chlust, ei llygad, ei chynffon, ei dannedd a’i hewinedd, lladd llygod, a pheidio â bwyta’i chathod bach.
Ac roedd y gath a warchodai ysgubor y brenin yn werth mwy eto. Pe lladdai rhywun hi, delid y gath gerfydd ei chynffon â’i thrwyn at y llawr, a thywalltai’r lladdwr wenith drosti nes cuddio blaen ei chynffon. Y twr hwnnw o ŷd oedd y pris.
O baradwys y mae bonedd gwenyn; ac oherwydd pechod dyn y daethant oddi yno, a rhoddodd Duw ei ras arnynt; ac am hynny ni ellir canu’r offeren heb y cwyr.
Cyfraith Hywel Dda, am werth gwenyn
| Beth | Ei werth yn y gyfraith |
|---|---|
| Cath fach, o’i geni hyd nes yr agoro’i llygaid | 1 geiniog |
| Cath fach, hyd nes y dalio lygoden | 2 geiniog |
| Cath sy’n dal llygod | 4 ceiniog |
| Y gath sy’n gwarchod ysgubor y brenin | twr o wenith i’w chuddio |
| Cenau gellgi’r brenin, a’i lygaid ynghau | 24 ceiniog |
| Oen sugno | 1 geiniog |
| Porchell yn ei dorllwyth | 1 geiniog |
| Iâr, neu geiliog | 1 geiniog cwta |
| Corn, llygad, clust neu gynffon buwch | 4 ceiniog yr un |
| Caseg fridio | 120 ceiniog |
| Palffrai, march marchogaeth | marc, 160 ceiniog |
| Hebog cyn ei folltio | 120 ceiniog |
| Mam-haid o wenyn | 24 ceiniog |
| Haid gyntaf | 16 ceiniog |
| Sarhaed y brenin | 100 buwch am bob cantref, gwialen arian a ffiol aur |
| Sarhaed y frenhines | traean un y brenin |
| Galanas bonheddig canhwynol | 63 o wartheg |
| Llaw, troed, llygad, gwefus neu drwyn | 6 buwch a 120 ceiniog |
| Bys | buwch ac 20 ceiniog |
| Dant blaen | 24 ceiniog |
| Amrant | ceiniog y blewyn |
| Telyn y brenin | 120 ceiniog |
| Y tâl i ddod yn ynad yng Ngwynedd | 24 ceiniog |
| Gwraig a gafodd gam, y tro cyntaf | chweugain |
| Gwraig a gafodd gam, yr ail dro | punt, 240 ceiniog |
Ceiniog arian oedd ceiniog. Darn llai oedd ‘ceiniog cwta’. Gwartheg oedd mesur mawr cyfoeth: roedd punt yn 240 ceiniog.
13
Mae tua deugain llawysgrif o’r gyfraith wedi dod i lawr atom, y rhan fwyaf yn llyfrau bach plaen a wnaed i’w cario i’r llys a’u defnyddio, nid i eistedd ar silff. Mae llawer wedi’u treulio gan ddefnydd, â nodiadau wedi’u gwasgu i’r ymylon gan gyfreithwyr yn ychwanegu achosion eu dydd eu hunain. Cedwir y rhan fwyaf yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth, lle ychwanegwyd llawysgrifau Peniarth at gofrestr Cof y Byd UNESCO yn y DU yn 2010.
Daw’r rhai hynaf o ganol y drydedd ganrif ar ddeg. Llyfr Du’r Waun, Peniarth 29, yw’r copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg ac un o’r llyfrau rhyddiaith Gymraeg hynaf yn y byd. Mae Peniarth 28, copi Lladin o tua’r un oed, yn enwog am ei luniau pin bach o bobl y gyfraith: y brenin ar ei orsedd, yr ynad, yr hebogydd, y distain, gŵr a gwraig, a dynion yn ffraeo. Yn 2012 daeth y Llyfrgell Genedlaethol â llawysgrif Boston adref, llyfr cyfraith poced o Ddyfed o’r bedwaredd ganrif ar ddeg a fu yng ngofal Cymdeithas Hanes Massachusetts yn America am fwy na 150 o flynyddoedd.

Peniarth 28 Lladin · tua 1250

Peniarth 29 · Llyfr Du’r Waun Cymraeg · tua 1250 · cyfraith Gwynedd

NLW MS 20143A Cymraeg · y bedwaredd ganrif ar ddeg · yn ei chloriau pren canoloesol

NLW MS 24029A · Llawysgrif Boston Cymraeg · y bedwaredd ganrif ar ddeg · Llyfr Blegywryd

Peniarth 38 Cymraeg · copi cyfreithiwr

Peniarth 36 Cymraeg · copi cyfreithiwr
Llanwodd ysgrifydd NLW MS 20143A waelod ei dudalennau â chreaduriaid mewn inc coch a gwyrdd, wedi’u tynnu wrth ymyl y cyfreithiau a addurnant.






Lluniau: Unknown scribe, National Library of Wales (NLW MS 20143A), CC0, Wikimedia Commons
14
Roedd y gyfraith yn rhan o’r hyn a wnâi’r Cymry’n genedl, ac amddiffynnodd tywysogion Cymru hi hyd y diwedd. Pan geisiodd Edward I gael profi ffrae am dir Arwystli dan gyfraith Lloegr, atebodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, fod pob gwlad dan reolaeth y brenin, Gasgwyn, yr Alban, Iwerddon a Lloegr, yn cadw’i chyfreithiau a’i harferion ei hun, ac y dylai Cymru gadw’i rhai hithau. Roedd hawl y Cymry i’w barnu dan gyfraith Cymru yn un o’r achosion a gododd yn ei ryfel olaf, yn 1282.
Hyd yn oed wedi cwymp y tywysogion parhaodd y gyfraith yn fyw. Daeth Statud Rhuddlan yn 1284 â chyfraith Lloegr i ladd, lladrata a llosgi, ond parhaodd cyfraith Cymru am dir, teulu, cytundebau a meichiau ledled y wlad, ac yn y Mers eisteddai llysoedd Cymreig hyd yr unfed ganrif ar bymtheg. Dim ond y Deddfau Uno, yn 1536 a 1543, a ddaeth â hi i ben. Yr achos olaf y gwyddys iddo gael ei glywed dan gyfraith Hywel oedd ffrae am dir yn Sir Gaerfyrddin yn 1540, tua chwe chan mlynedd wedi’r cynulliad ar y Taf.
15


Ni adawodd cyfraith Hywel gof Cymru erioed. Daliodd cyfreithwyr ac ysgolheigion i gopïo ac astudio’r llyfrau ymhell wedi i’r llysoedd beidio â’u defnyddio. Yn 1841 argraffodd Aneurin Owen hwy i gyd yn Ancient Laws and Institutes of Wales, ac yn 1986 rhoddodd Dafydd Jenkins gyfieithiad modern i’r byd, The Law of Hywel Dda. Heddiw mae prosiect Cyfraith Hywel yn rhoi geiriau’r llawysgrifau ar-lein i unrhyw un chwilio drwyddynt.
Yn Hendy-gwyn saif Canolfan Hywel Dda a’i gardd goffa, a gynlluniwyd gan yr artist Peter Lord, lle mae’r traddodiad yn gosod y cynulliad. Mae chwe rhan i’r ardd, pob un wedi’i phlannu â’i choeden ei hun a phob un yn adrodd am un wedd ar y gyfraith: cymdeithas a thylwyth, trosedd a chamweddau, menywod, cytundebau, eiddo, a’r brenin a’i lys. Mae placiau llechen ag enamel ynddynt yn dangos y cyfreithiau mewn lluniau. Mae bwrdd iechyd gorllewin Cymru’n dwyn ei enw hefyd: Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda.
Ac mae Cymru’n gwneud ei chyfreithiau ei hun unwaith eto. Yn 2011 pleidleisiodd pobl Cymru i’w Senedd wneud cyfreithiau, ac yn 2012 daeth y Ddeddf gyntaf a wnaed yng Nghymru, yn Gymraeg a Saesneg â statws cyfartal, yn gyfraith. Fwy na mil o flynyddoedd wedi’r cynulliad ar y Taf, gwneir cyfreithiau Cymru yng Nghymru unwaith eto.
Chi yw’r ynad. Deuddeg achos o’r llyfrau cyfraith: dewiswch y dyfarniad a roddai cyfraith Hywel.
Achos 1 o 12
Galanas, y pris gwaed, a ddôi â’r mater i ben. Unwaith y’i talwyd, ildiai teulu’r marw ddial.
Achos 2 o 12
Ni wnâi’r gyfraith drosedd o newyn. Syrthiai’r cywilydd ar y tai a’i trodd ymaith.
Achos 3 o 12
Roedd gan bob anifail ei deithi, y rhinweddau y dylai eu bod ganddo. Nid oedd cath na ddaliai lygod yn gath gyfan yn y gyfraith.
Achos 4 o 12
Delid y gath gerfydd ei chynffon, â’i thrwyn at y llawr, a thywallt gwenith drosti nes cuddio’r gynffon.
Achos 5 o 12
Wedi saith mlynedd roedd priodas yn bartneriaeth gyfartal. Am mai’r wraig a rannai, gwnâi’r haneri’n deg.
Achos 6 o 12
Âi’r moch i’r gŵr a’r defaid i’r wraig.
Achos 7 o 12
Dyma’r gyfran. Y mab ieuengaf a wnâi’r rhaniad, dewisai’r lleill, a chadwai’r ieuengaf dyddyn y teulu.
Achos 8 o 12
Tair yn unig, rhag i hebogau’r brenin gael eu hesgeuluso.
Achos 9 o 12
O baradwys y daeth gwenyn, medd y gyfraith, a bendithiodd Duw hwy, felly ni ellir canu’r offeren heb eu cwyr.
Achos 10 o 12
Traean sarhaed y brenin oedd sarhaed y frenhines, heb yr aur a’r arian.
Achos 11 o 12
Yng nghyfraith Cymru ni thalai plentyn am y modd y daeth i’r byd.
Achos 12 o 12
Talai tylwyth y tad ddwy ran a thylwyth y fam un, a thalai’r lladdwr ei ran ei hun.
Eich dyfarniad
0 / 12
Y geiriau Cymraeg a ddefnyddiai’r cyfreithwyr. Tapiwch y seinydd i glywed pob un.
Ffynonellau: y llyfrau cyfraith mewn cyfieithiad (Aneurin Owen, Ancient Laws and Institutes of Wales, 1841; Dafydd Jenkins, The Law of Hywel Dda, 1986); y Bywgraffiadur Cymreig (Blegywryd); Llyfrgell Genedlaethol Cymru; Canolfan Hywel Dda, Hendy-gwyn. Mae’r gwerthoedd yn amrywio ychydig o un llyfr cyfraith i’r llall; rhoddwn un fersiwn.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf