

Erthygl
Hywel Dda a chyfraith Cymru
Y brenin a gofia Cymru fel Hywel Dda, a’r gyfraith a ddygodd ei enw am chwe chan mlynedd: teg i fenywod, trugarog wrth y newynog, ac wedi’i hadeiladu ar wneud heddwch.
Llun: Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons
Yn y flwyddyn 950 cofnododd cronicl y Cymry, yr Annales Cambriae, un llinell: bu farw Hywel, brenin y Brythoniaid. Roedd wedi rheoli bron y cyfan o Gymru, o Ynys Môn i arfordir Dyfed, ac wedi cadw ei bobl mewn heddwch mewn canrif galed. Rhoddodd Cymru iddo enw na roddodd i’r un brenin arall: Hywel Dda. Fil o flynyddoedd yn ddiweddarach mae’r enw hwnnw ynghlwm o hyd wrth y gyfraith a ddaliodd y genedl ynghyd am chwe chanrif, Cyfraith Hywel.
Bu farw Hywel, brenin y Brythoniaid.
Annales Cambriae, dan y flwyddyn 950
| Ganwyd | tua 880 |
|---|---|
| Taid | Rhodri Mawr, brenin Gwynedd |
| Gwraig | Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed |
| Ei deyrnasoedd | Seisyllwg a Dyfed, wedi’u huno’n Ddeheubarth; yna Gwynedd a Phowys o 942 |
| Taith i Rufain | 928 |
| Y cynulliad yn Hendy-gwyn | tua 945, yn ôl traddodiad |
| Bu farw | 950 |
| Defnyddiwyd ei gyfraith hyd | y Deddfau Uno, 1536 a 1543 |
Ŵyr Rhodri Mawr#
Ganwyd Hywel ap Cadell tua 880, yn ŵyr i Rodri Mawr, y brenin a drechodd y Llychlynwyr ar Ynys Môn. Pan aeth tiroedd Rhodri i’w feibion, cafodd Cadell, tad Hywel, Seisyllwg, gwlad Ceredigion ac Ystrad Tywi. Priododd Hywel ag Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed, a thrwy’r briodas honno daeth hen deyrnas y de-orllewin pell iddo.
Wedi i’w frawd Clydog farw yn 920, unodd Hywel Ddyfed a Seisyllwg yn un deyrnas. Cafodd yr enw Deheubarth, ac am dri chan mlynedd hi oedd teyrnas fawr y de, teyrnas yr Arglwydd Rhys a Dinefwr. Yna yn 942 syrthiodd Idwal Foel, brenin Gwynedd, yn ymladd yn erbyn y Saeson, a chymerodd Hywel Wynedd a Phowys hefyd. Am wyth mlynedd olaf ei oes rheolai bob rhan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent yn y de-ddwyrain.
Brenin a ddewisodd heddwch#
Edrychai Hywel y tu hwnt i Gymru. Yn 928 aeth ar y bererindod hir i Rufain, taith a oedd yn werth ei chofnodi yn ôl blwyddnodion Cymru ochr yn ochr â marwolaethau brenhinoedd. Adwaenai lys Æthelstan, brenin Lloegr, yn dda, a delio wyneb yn wyneb â rheolwr mwyaf grymus Prydain; mae ei enw ymhlith tystion siarteri Æthelstan.
Galwai rhai o feirdd ei ddydd am ryfel. Proffwydai Armes Prydein y codai’r Cymry gyda’r Gwyddyl, Llychlynwyr Dulyn a Brythoniaid Cernyw ac Ystrad Clud, a gyrru’r Saeson o’r ynys. Dewisodd Hywel ffordd arall. Cadwodd yr heddwch, a chydag ef cadwodd ei diroedd yn gyfan a’i bobl yn ddiogel tra oedd gweddill Prydain yn rhyfela.
Ef hefyd yw’r unig frenin Cymreig y gwyddys iddo fathu ei ddarn arian ei hun. Mae un geiniog arian wedi goroesi, a wnaed iddo yng Nghaer gan fathwr o’r enw Gillys, â’i enw a’r teitl rex, brenin, o’i hamgylch. Fe’i cedwir yn yr Amgueddfa Brydeinig.
Chwe gŵr o bob rhan o Gymru#
Mae’r llyfrau cyfraith eu hunain yn adrodd sut y dechreuodd eu cyfraith. Gwelodd Hywel, meddant, fod arferion Cymru wedi mynd yn ddryslyd ac yn cael eu torri’n aml. Felly galwodd i’r Tŷ Gwyn ar Daf, yn Hendy-gwyn yn Sir Gaerfyrddin heddiw, chwe gŵr o bob rhan o’r wlad, ynghyd ag esgobion, abadau a chlerigwyr dysgedig Cymru. Daethant ynghyd yn y Grawys, a threulio’r deugain diwrnod mewn gweddi ac ympryd, gan ofyn am gymorth Duw i wneud cyfraith dda.
O’u plith dewisodd Hywel y deuddeg lleygwr doethaf, ac un ysgolhaig, Blegywryd, athro yn y gyfraith, i’w hysgrifennu. Cadwasant yr hen gyfraith lle’r oedd yn dda, ei chywiro lle nad oedd, a gwneud cyfraith newydd lle’r oedd ei hangen. Wedi gorffen, darllenwyd y gyfraith gerbron yr holl gynulliad, a gosododd yr esgobion waharddiad yr eglwys ar unrhyw un a’i torrai. Gwnaed tri chopi, medd y llyfrau: un i’r llys a deithiai gyda’r brenin, un i Aberffraw yn y gogledd ac un i Ddinefwr yn y de. Ac aeth Hywel i Rufain gyda’i esgobion i ddarllen y gyfraith gerbron y Pab, a dychwelyd â’i fendith.
Yn y ddeuddegfed a’r drydedd ganrif ar ddeg yr ysgrifennwyd y copïau sydd gennym, a thyfodd y gyfraith a newid wrth i gyfreithwyr ei defnyddio, felly mae ysgolheigion yn dal i astudio pa rannau sy’n mynd yn ôl i ddyddiau Hywel ei hun. Ond rhoddai pob cyfreithiwr yng Nghymru’r Oesoedd Canol, yn y gogledd ac yn y de, yr un enw ar y gyfraith. Cyfraith Hywel oedd hi, a chyfraith y genedl gyfan.
Llys y brenin#
Mae rhan gyntaf y gyfraith yn disgrifio llys y brenin, a thrwyddi gallwn gamu i neuadd frenhinol Gymreig fil o flynyddoedd yn ôl. Gwasanaethai pedwar swyddog ar hugain y brenin, pob un â’i hawliau, ei le yn y neuadd a’i ran o’r rhoddion. Roedd yno’r penteulu, capten gosgordd y llys; yr offeiriad; y distain; ynad y llys; yr hebogydd; y pengwastrawd; y meddyg, a driniai’r llys yn rhad; a’r troediog, a eisteddai yn y wledd â thraed y brenin yn ei arffed nes i’r brenin fynd i’w wely. Roedd gan y frenhines ei swyddogion ei hun.
Roedd lle hefyd i fardd teulu. Pan âi’r osgordd i frwydr, medd y gyfraith, roedd i ganu iddynt Unbennaeth Prydain. Ganrifoedd wedi i’r llengoedd adael, roedd llys Cymru’n dal i ganu am yr ynys gyfan fel etifeddiaeth y Brythoniaid.
Mesurid anrhydedd yn ofalus. Sarhaed y brenin, y tâl am ei sarhau, oedd can buwch am bob cantref a reolai, ac, fel y disgrifia’r llyfrau, gwialen arian cyhyd â’r brenin a chlawr aur cyn lleted â’i wyneb.
Heddwch yn lle dial#
Wrth galon y gyfraith roedd syniad syml: dylid unioni cam, nid ei dalu’n ôl â gwaed. Os lladdai un gŵr un arall, talai tylwyth y lladdwr, hyd at gefndryd pell, alanas, sef pris gwaed, i dylwyth y marw. Talai pob cefnder ei ran a derbyniai pob cefnder i’r marw ei ran yntau. Daeth lladd yn ddyled a setlid gan ddau deulu gyda’i gilydd, yn hytrach na chynnen a allai bara am genedlaethau.
Atebid anaf neu sarhad â sarhaed, tâl am y cywilydd, yn ôl statws y sawl a gafodd gam. Roedd gwerth i bob clwyf yn y gyfraith. Gallai gŵr a gyhuddwyd glirio’i hun ar ei lw, gyda llw ei gymdogion yn gefn iddo, a pho fwyaf difrifol y cyhuddiad, mwyaf o gyd-dyngwyr oedd eu hangen. Cedwid bargeinion gan fach, sef mechnïydd, a addawai gerbron tystion y gwelai’r ddyled wedi’i thalu.
Gwerth pob peth#
Rhoddai’r gyfraith werth ar bopeth a allai fod gan aelwyd, fel y gellid talu’n deg am unrhyw golled. Roedd pris hyd yn oed ar y gath, ac fe godai wrth i’r gath brofi ei hun:
| Cath fach, o’i geni hyd nes yr agoro’i llygaid | 1 geiniog |
|---|---|
| Cath fach, hyd nes y dalio lygoden | 2 geiniog |
| Cath a ddaliodd lygod | 4 ceiniog |
| Telyn y brenin | 120 ceiniog |
Rhaid oedd i gath allu gweld, clywed, dal llygod a magu ei chathod bach, ac roedd gan brynwr a gâi nad oedd hi’n gallu hawl i gael rhan o’i arian yn ôl. Roedd y gath a warchodai ysgubor y brenin yn werth mwy eto. Yn ôl un fersiwn o’r gyfraith, pe lladdai rhywun hi, deilid y gath i fyny gerfydd ei chynffon â’i thrwyn ar y llawr, a thywalltai’r lladdwr wenith drosti nes cuddio blaen ei chynffon. Y twmpath grawn hwnnw oedd y pris.
Menywod a’r gyfraith#
Roedd gan fenywod yng Nghymru Hywel hawliau y byddai menywod mewn llawer o Ewrop yn aros canrifoedd amdanynt. Dôi priodferch â’i gwaddol, ei chyfran gan ei theulu. Y bore wedi’r briodas rhoddai ei gŵr iddi’r cowyll, rhodd a oedd yn eiddo iddi hi yn unig. Pe dôi’r briodas i ben o fewn saith mlynedd, âi hi â’i hagweddi, swm yn ôl ei statws.
Wedi saith mlynedd roedd priodas yn bartneriaeth gyfartal o ran eiddo. Pe gwahanai’r pâr, rhennid popeth a feddent yn ddau, a nodai’r gyfraith yn union sut: y moch i’r gŵr a’r defaid i’r wraig, ac felly ymlaen drwy’r gwartheg, y llestri a’r dillad gwely. Pe bai gŵr yn anffyddlon, talai’r gyfraith iawndal i’w wraig, a phe gwnâi hynny eto gallai hi adael gyda phopeth a oedd yn eiddo iddi.
Plant a thir#
Rhennid tir yn deg hefyd. Pan fu farw tad rhennid ei dir yn gyfartal rhwng ei feibion i gyd, yn hytrach na’i roi i’r hynaf yn unig, a chadwai’r mab ieuengaf gartref y teulu. Roedd gan fab a aned y tu allan i briodas yr un hawl â’i frodyr unwaith y cydnabyddai ei dad ef. Yng nghyfraith Cymru ni wneid i blentyn dalu am y modd y daeth i’r byd.
Bara i’r newynog#
Cofir un rheol yn anad yr un arall. Ni chosbid fel lleidr y sawl mewn angen a gerddodd drwy dair tref, a galw mewn naw tŷ ym mhob un heb gael bwyd na lloches, ac a gymerodd fwyd wedyn i aros yn fyw. Fil o flynyddoedd yn ôl, ni fynnai cyfraith Cymru wneud newyn yn drosedd.
Y llyfrau sydd wedi goroesi#
Mae ysgolheigion yn rhannu llyfrau cyfraith Cymru’n dri theulu. Daw Llyfr Cyfnerth o’r gororau rhwng Gwy a Hafren. Llyfr Blegywryd, sy’n dwyn enw ysgolhaig Hywel, yw cyfraith Deheubarth. Llyfr Iorwerth yw llyfr cyfraith Gwynedd, a ddiwygiwyd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn nyddiau Llywelyn Fawr. Mae fersiynau Lladin hefyd, a wnaed i’r clerigwyr ac i lysoedd a weithiai yn Lladin.
Mae tua deugain llawysgrif o’r gyfraith wedi goroesi. Llyfr Du’r Waun, a ysgrifennwyd tua 1250, yw’r copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg ac un o’r llyfrau rhyddiaith Gymraeg hynaf sydd ar gael. Mae Peniarth 28, copi Lladin o tua’r un oed, wedi’i addurno â lluniau bach o bobl y gyfraith: y brenin ar ei orsedd, yr ynad, yr hebogydd â’i hebog, y meddyg, a’r anifeiliaid y rhoddai’r gyfraith werth arnynt. Cedwir y ddau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth, a gallwch droi eu tudalennau ar-lein.
Chwe chan mlynedd#
Roedd y gyfraith yn rhan o’r hyn a wnâi’r Cymry’n genedl, ac amddiffynnodd y tywysogion hi. Pan geisiodd Edward I gael achos ynghylch tir Arwystli wedi’i brofi dan gyfraith Lloegr, atebodd Llywelyn ap Gruffudd fod pob gwlad dan lywodraeth y brenin, Gasgwyn a’r Alban yn eu plith, yn cadw ei chyfreithiau a’i harferion ei hun, ac y dylai Cymru gadw’r eiddo hithau. Roedd yr hawl i gyfraith Cymru’n un o’r achosion yr ymladdodd drostynt yn ei ryfel olaf.
Wedi 1282 daeth Statud Rhuddlan â chyfraith droseddol Lloegr i diroedd y tywysogion, ond hyd yn oed wedyn parhaodd Cyfraith Hywel yn fyw. Defnyddid rheolau Cymreig am dir, teulu a chytundebau ledled y wlad o hyd, ac yn y Mers eisteddai llysoedd Cymreig hyd yr unfed ganrif ar bymtheg. Dim ond Deddfau Uno 1536 a 1543 a ddaeth â’r gyfraith i ben, ryw chwe chan mlynedd wedi’r cynulliad ar lan Taf.
Hywel heddiw#
Yn Hendy-gwyn saif Canolfan Hywel Dda a’i gardd goffa lle mae’r traddodiad yn gosod y cynulliad, a’r ardd wedi’i gosod yn rhannau sydd bob un yn adrodd am un wedd ar y gyfraith. Mae bwrdd iechyd gorllewin Cymru yn dwyn ei enw: Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda. Ac yn 2012 pasiodd y Cynulliad Cenedlaethol ei Ddeddf gyntaf, cyfraith a wnaed yng Nghymru i Gymru, yn Gymraeg ac yn Saesneg â statws cyfartal. Mae’r Senedd wedi bod yn gwneud cyfraith Cymru byth er hynny.
Fil o flynyddoedd wedi ei farw, mae enw Hywel yn dal i sefyll am yr hyn a roddodd i Gymru: cyfraith a wnâi heddwch rhwng teuluoedd, a roddai bris teg ar bob colled, a drinai wraig fel partner, ac na adawai i’r newynog gael eu cosbi am fod yn newynog. Dyna pam y geilw Cymru ef yn Dda.
Llawer mwy am y gyfraith: y dudalen fawr ar Gyfreithiau Hywel Dda, gyda’r llawysgrifau a chwis →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 6 munY wlad na ellid ei choncro
Gwnaeth y Llychlynwyr deyrnas yn Lloegr ond byth yng Nghymru. Cymerodd y Normaniaid Loegr mewn pum mlynedd; daliodd Cymru hwy am fwy na dau gan mlynedd.
Erthygl · 15 munY Brutiau: croniclau Cymru
Brut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Erthygl · 13 munY Tywysog Rhys ap Gruffudd: yr Arglwydd Rhys a’r eisteddfod gyntaf
Yn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.
Yr oes · 800 – 1100Oes y Brenhinoedd
Rhodri, Hywel a Gruffudd: brenhinoedd a dynnodd Gymru ynghyd yn erbyn y Llychlynwyr a’r Saeson.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf