Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Y wlad na ellid ei choncro

Gwnaeth y Llychlynwyr deyrnas yn Lloegr ond byth yng Nghymru. Cymerodd y Normaniaid Loegr mewn pum mlynedd; daliodd Cymru hwy am fwy na dau gan mlynedd.

Llun: Gorthwr sgwâr Castell Dolwyddelan, a godwyd gan Lywelyn Fawr, ar ei grib greigiog · Jeff Buck, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ddwywaith yn yr Oesoedd Canol ysgubodd pobl goncweriol dros Ynys Prydain. Ddwywaith syrthiodd Lloegr, a dwywaith safodd Cymru.

Y Llychlynwyr#

O’r 790au daeth y llongau hirion i lawr ar bob arfordir yn yr ynysoedd hyn. Yn Lloegr daethant i aros. Syrthiodd teyrnasoedd Northumbria, East Anglia a hanner Mersia; rheolai teyrnas Lychlynnaidd o Efrog; aeth hanner y wlad yn Daenelaw, dan gyfraith y Daniaid; ac yn 1016 cymerodd brenin o Ddaniad, Cnut, goron Lloegr gyfan.

Ni ddigwyddodd dim o’r fath yng Nghymru. Yn 856 cyfarfu Rhodri Mawr, brenin Gwynedd, â llynges y Daniaid a lladd ei harweinydd, Gorm, a dathlwyd y newydd cyn belled â llys brenin y Ffranciaid. Pan geisiodd llu o Lychlynwyr dan Ingimund ymsefydlu ym Môn yn 902, fe’u bwriwyd allan. Yn 893 ymunodd y Cymry yn y gwarchae ar fyddin fawr y Daniaid yn Nhal-y-bont ar Hafren a helpu i’w thorri.

Gadawodd y Gogleddwyr eu henwau ar y nodau môr y llywient wrthynt: Anglesey, Swansea, Skomer, Skokholm, y Great Orme. Ni adawsant na theyrnas, na Daenelaw, na brenin. Ymladdodd brenhinoedd Cymru â hwy, masnachu â hwy ac ar brydiau llogi eu llongau, ac arhosodd y wlad yn Gymreig.

Y Normaniaid#

Ar 14 Hydref 1066 enillodd Gwilym o Normandi un frwydr yn Hastings. Erbyn y Nadolig roedd wedi’i goroni’n frenin Lloegr, ac o fewn pum mlynedd roedd y deyrnas gyfan, un o’r cyfoethocaf yn Ewrop, yn eiddo iddo. Ysgubwyd ei huchelwyr ymaith a gyrrwyd ei hiaith o’r llys a’r gyfraith am dri chan mlynedd.

Cyrhaeddodd y Normaniaid Gymru yn 1067, pan ddechreuodd William fitzOsbern ei gastell yng Nghas-gwent. Ni orffenasant tan 1283. Am ddau gant ac un ar bymtheg o flynyddoedd, yn erbyn milwyr mwyaf llwyddiannus yr oes, ymladdodd y Cymry am bob cwm. Yr hyn a gymerai’r Normaniaid mewn un genhedlaeth, fe’i cymerai’r Cymry’n ôl yn y nesaf. Yn 1094 ysgubodd gwrthryfel hwy o bron y cyfan o’r gogledd a’r gorllewin. Yn 1136 fe’u torrwyd yng Nghrug Mawr. Arweiniodd Harri II, arglwydd ymerodraeth o’r Alban i’r Pyreneau, fyddin ar ôl byddin i Gymru; yn 1157 bu bron iddo gael ei ladd yng nghoedydd Tegeingl, ac yn 1165 gyrrwyd ei lu mwyaf oll yn ôl o fynyddoedd y Berwyn gan dywysogion Cymru gyfan yn sefyll ynghyd dan Owain Gwynedd.

Gwnaeth yr Arglwydd Rhys Ddeheubarth yn rym eto. Rheolai Llywelyn Fawr bron y wlad gyfan, ac yn 1267 cydnabu brenin Lloegr ei ŵyr, Llywelyn ap Gruffudd, yn Dywysog Cymru. Bu’n rhaid i Edward I wrth fyddinoedd mwyaf a chestyll drutaf Ewrop i ddod â’r cyfan i ben, a bu bron iddo wagio ei drysorlys wrth wneud. Conwy, Caernarfon, Harlech a Biwmares yw mesur cymaint yr ofnai’r bobl y codwyd hwy i’w dal.

Heb orffen eto#

Hyd yn oed wedyn cododd Cymru eto: yn 1287, yn 1294 dan Madog ap Llywelyn, yn 1316 dan Llywelyn Bren, ac yn 1400 dan Owain Glyndŵr, a ryddhaodd bron y wlad gyfan. Ac yn 1485 gorymdeithiodd Cymro, Harri Tudur, o Sir Benfro dan y ddraig goch a chymryd coron Lloegr ei hun.

Yn 1163, medd Gerallt Gymro, gofynnodd Harri II i hen ŵr ym Mhencader beth a feddyliai am fyddin y brenin ac am ddyfodol ei bobl. Atebodd yr hen ŵr: ‘Gellir gorthrymu’r genedl hon yn awr, O Frenin, megis gynt, a’i gwanhau i raddau helaeth gan dy nerth di ac eraill, ond ni ellir byth ei llwyr ddarostwng gan ddigofaint dyn, oni bydd digofaint Duw’n cyd-daro. Ac ni thybiaf y bydd unrhyw genedl arall na hon y Cymry, nac unrhyw iaith arall, beth bynnag a ddigwydd wedi hyn, yn ateb ar Ddydd y Farn dros y gongl hon o’r ddaear.’

Roedd yn iawn. Mae’r genedl yma o hyd, a’r iaith hefyd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf