Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Pam mae cymaint o gestyll yng Nghymru?

Mwy nag 800 o safleoedd cestyll mewn gwlad y gallwch yrru ar ei thraws mewn prynhawn. Mae pob un yn gofnod o rywun yn ceisio cipio Cymru, neu ei dal.

Llun: Castell Caernarfon dros yr harbwr wrth geg afon Seiont · Herbert Ortner, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Dywedir yn aml fod gan Gymru fwy o gestyll o ystyried ei maint nag unrhyw wlad arall yn Ewrop: mwy nag 800 o safleoedd (mae 827 ar ein map cestyll), o domenni glaswelltog mewn caeau fferm i gaerau cerrig mawr y gogledd. Nid er mwyn sioe y codwyd hwy. Mae bron pob un yn nodi cyfnod pan oedd rheolaeth ar y tir yn y fantol.

Dyfodiad y Normaniaid#

O fewn blwyddyn i Frwydr Hastings, dechreuodd William fitzOsbern godi tŵr cerrig ar y clogwyn yng Nghas-gwent, y cyntaf o’i fath yng Nghymru. Ar ei ôl daeth arglwyddi’r Mers, a gafodd ryddid i goncro’r hyn a allent. Eu harf oedd y castell mwnt a beili: tomen o bridd a thŵr pren arni, y gallai ychydig gannoedd o lafurwyr ei chodi mewn wythnosau. Codwyd cannoedd ar draws y de a’r gororau, ac ailgodwyd llawer ohonynt mewn carreg yn ddiweddarach.

Y tywysogion yn adeiladu#

Dysgodd y Cymry’n gyflym. Erbyn y drydedd ganrif ar ddeg roedd tywysogion Gwynedd yn codi eu cestyll cerrig eu hunain, wedi’u gosod i warchod bylchau’r mynyddoedd a phorfeydd y gwartheg: Dolwyddelan, Dolbadarn, Castell y Bere a Chricieth. Yn y de ailgododd yr Arglwydd Rhys gastell Aberteifi mewn carreg, a safai Dinefwr yn brif lys Deheubarth. Mae cestyll y Cymry’n tueddu i fod yn llai ac yn fwy afreolaidd na rhai’r Normaniaid, gyda thŵr nodweddiadol ar ffurf D.

Cylch cerrig Edward#

Ar ôl marwolaeth Llywelyn ap Gruffudd yn 1282, aeth Edward I ati i wneud y goncwest yn barhaol. Cododd ei bensaer, Meistr James o St George o Safwy, gestyll Conwy, Caernarfon, Harlech ac yn olaf Biwmares, pob un â thref gaerog wrth ei ochr ar gyfer ymsefydlwyr o Loegr. Roedd y rhaglen ymhlith prosiectau adeiladu drutaf Ewrop yr Oesoedd Canol, a bu bron iddi wagio trysorlys y brenin. Ni orffennwyd Biwmares erioed.

Ond un o arglwyddi’r Mers a gododd gastell mwyaf Cymru. Dechreuodd Gilbert de Clare godi Caerffili yn 1268 i atal Llywelyn rhag symud ymlaen, gan ei amgylchynu â llynnoedd artiffisial. Ym Mhrydain gyfan, dim ond Windsor sy’n fwy ei arwynebedd.

O gaer i adfail#

Cipiodd Owain Glyndŵr Harlech ac Aberystwyth yn 1404 a chynnal ei lys ynddynt. Daeth y gwarchaeau olaf yn y Rhyfel Cartref; syrthiodd Rhaglan yn 1646 a gorchmynnodd y Senedd ddifrodi llawer o gestyll fel na ellid eu hamddiffyn byth eto. Aeth yr hyn oedd ar ôl yn chwareli, yna’n adfeilion rhamantaidd i arlunwyr fel Turner, ac yn y pen draw yn henebion. Yn 1986 gwnaed cestyll a muriau trefi Edward I yng Ngwynedd yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO: mae adeiladau a godwyd i ddarostwng Cymru bellach ymhlith ei symbolau mwyaf adnabyddus.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf