Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Pennod 11
1914 – 1997
Rhyfel, dirwasgiad, y Gwasanaeth Iechyd, cymoedd a foddwyd a’r frwydr dros yr iaith.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Dechreuodd yr ugeinfed ganrif ar anterth y diwydiant glo a daeth i ben gyda bron pob pwll wedi cau. Rhoddodd Cymru brif weinidog adeg rhyfel i Brydain yn David Lloyd George ac, drwy Aneurin Bevan o Dredegar, y Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Gyrrodd y Dirwasgiad gannoedd o filoedd o bobl i adael, ac mae trychinebau Senghennydd, Gresffordd ac Aberfan yn dal yn y cof ym mhob cwm.
Taniodd boddi Capel Celyn a rhybudd Saunders Lewis am dynged yr iaith fudiad cenedlaethol. Enillodd ymgyrchwyr ysgolion Cymraeg, arwyddion ffyrdd dwyieithog, S4C a statws swyddogol i’r Gymraeg. Ar ôl colli’n drwm yn 1979, enillwyd datganoli o drwch blewyn yn 1997, ac mae’r Senedd bellach yn gwneud cyfreithiau i Gymru o Fae Caerdydd.
Mae Freddie Welsh o Bontypridd yn dod yn bencampwr bocsio pwysau ysgafn y byd.
Freddie Welsh, pencampwr y bydMae Ivor Novello o Gaerdydd yn ysgrifennu Keep the Home Fires Burning, y gân a gariodd Brydain drwy’r Rhyfel Mawr.
Keep the Home Fires BurningMae David Lloyd George, a fagwyd yn Llanystumdwy, yn arwain Prydain drwy ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.
Prif weinidog o GymroMae’r 38ain Adran (Gymreig) yn ymosod ar Goed Mametz ar y Somme. Mae’n cipio’r coed ar ôl pum diwrnod ar gost o tua 4,000 o glwyfedigion.
Coed MametzYn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.
Y Gadair DduDaw’r Cadoediad â’r Rhyfel Mawr i ben. Mae pob tref a phentref yng Nghymru yn codi cofeb i’r dynion a gollwyd.
Y gynnau’n tewiDatgysylltir yr eglwys Anglicanaidd yng Nghymru ar ôl degawdau o ymgyrchu gan yr Anghydffurfwyr.
Yr Eglwys yng NghymruMae Ifan ab Owen Edwards yn sefydlu Urdd Gobaith Cymru, un o fudiadau ieuenctid mwyaf Ewrop erbyn heddiw.
Sefydlu’r UrddMae plant Cymru yn anfon eu neges heddwch ac ewyllys da gyntaf at blant y byd. Mae wedi’i hanfon bob blwyddyn ers hynny.
Neges heddwch ac ewyllys daCludir deiseb heddwch wedi’i llofnodi gan 390,296 o fenywod Cymru i America mewn cist dderw fawr.
Deiseb heddwch y menywodSefydlir plaid genedlaethol yn ystod yr eisteddfod ym Mhwllheli.
Sefydlu Plaid CymruMae Prydain yn rhoi’r gorau i weithio i gefnogi’r glowyr. Daw’r streic i ben mewn naw diwrnod, ond mae’r glowyr yn cael eu cloi allan am saith mis.
Y Streic GyffredinolMae Dinas Caerdydd yn curo Arsenal yn Wembley ac yn mynd â Chwpan yr FA allan o Loegr am yr unig dro.
Dinas Caerdydd yn ennill y CwpanMewn rhai o drefi’r cymoedd mae dros hanner y dynion yn ddi-waith. Dros y degawd mae tua 430,000 o bobl yn gadael Cymru i chwilio am waith.
Y DirwasgiadMae’r Urdd yn agor ei wersyll haf cyntaf yn Llangrannog. Mae miliynau o blant wedi aros yno ers hynny.
LlangrannogMae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.
Tân yn LlŷnMae deiseb genedlaethol sy’n gofyn am statws cyfartal i’r Gymraeg yn y gyfraith yn casglu dros chwarter miliwn o enwau.
Deiseb yr iaithAnfonir miloedd o blant o ddinasoedd Lloegr i ddiogelwch pentrefi Cymru. Mae llawer yn dysgu Cymraeg, ac mae rhai’n aros am byth.
Y faciwîs yn cyrraeddMae’r teulu olaf yn gadael Mynydd Epynt, a gymerwyd gan y Swyddfa Ryfel yn faes tanio. Bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi fynd, a chyda hwy Gapel y Babell, ysgol Cilieni a chymuned Gymraeg gyfan. Mae’r gynnau’n dechrau tanio drannoeth.
Clirio EpyntY diwrnod ar ôl i bobl Mynydd Epynt gadw Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell, mae llythyrau’r Swyddfa Ryfel yn dechrau cyrraedd: rhaid i bob teulu adael ei gartref er mwyn i’r mynydd ddod yn faes tanio.
Y llythyrau’n cyrraedd EpyntMae Deddf Llysoedd Cymru yn caniatáu siarad Cymraeg yn y llys, y crac cyntaf yng nghymal iaith 1536.
Y Gymraeg yn y llysoeddMae Ysgol Gymraeg Dewi Sant yn agor yn Llanelli. Erbyn heddiw mae cannoedd o filoedd o blant wedi cael eu dysgu drwy’r Gymraeg.
Yr ysgol wladol Gymraeg gyntafAr ôl y rhyfel, gwahoddir corau a dawnswyr o bob cwr o’r byd i Langollen i ganu mewn heddwch.
Eisteddfod Ryngwladol LlangollenMae Aneurin Bevan yn lansio’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar.
Y Gwasanaeth IechydMae gwaith dur yr Abaty yn agor ym Mhort Talbot, am gyfnod y gwaith dur mwyaf yn Ewrop.
Gwaith Dur AbatyMae Cymru’n curo Seland Newydd 13–8 ym Mharc yr Arfau, eu trydedd fuddugoliaeth mewn pedair gêm yn erbyn y Crysau Duon.
Cymru’n curo’r Crysau Duon etoMae’r BBC yn darlledu drama i leisiau Dylan Thomas, Under Milk Wood, gyda Richard Burton yn Llais Cyntaf.
Under Milk WoodMae Ysgol Glan Clwyd yn agor yn y Rhyl, yr ysgol uwchradd gyntaf i ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg.
Yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntafMae bron holl bentref Capel Celyn, dan arweiniad Gwynfor Evans, yn gorymdeithio drwy strydoedd Lerpwl i ofyn i’r ddinas beidio â boddi eu cwm. Yr un diwrnod mae cyngor y ddinas yn pleidleisio i fwrw ymlaen.
Yr orymdaith i LerpwlMae Deddf Corfforaeth Lerpwl yn derbyn y Cydsyniad Brenhinol, gan roi’r grym i Lerpwl foddi Cwm Tryweryn. Gwrthwynebodd tri deg pump o’r tri deg chwech AS Cymreig, ac ni phleidleisiodd yr un o’i phlaid.
Deddf TrywerynMae Cymru’n cyrraedd rownd yr wyth olaf yn Sweden ac yn colli 1–0 i Frasil, gyda gôl gan Pelé, 17 oed.
Cymru yng Nghwpan y BydMae Caerdydd yn cynnal Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig a’r Gymanwlad, y digwyddiad chwaraeon mwyaf a gynhaliwyd yng Nghymru hyd hynny.
Gemau’r Ymerodraeth yng NghaerdyddCydnabyddir Y Ddraig Goch, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn, yn swyddogol yn faner genedlaethol Cymru.
Y ddraig goch yn swyddogolMae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
Tynged yr IaithMae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.
Protest Pont TrefechanMae Owain Williams, Emyr Llywelyn Jones a John Albert Jones yn croesi mynyddoedd yr Arenig liw nos ac yn bomio’r newidydd yng ngwaith argae Tryweryn. Ni chaiff neb ei anafu. Dyma weithred gyntaf Mudiad Amddiffyn Cymru.
MAC yn taro yn NhrywerynBoddir pentref Capel Celyn i gyflenwi dŵr i Lerpwl, er gwaethaf gwrthwynebiad bron yn unfrydol yng Nghymru.
Boddi TrywerynMae Tom Jones o Drefforest yn cyrraedd brig y siartiau gydag It’s Not Unusual ac yn dechrau un o’r gyrfaoedd hiraf mewn cerddoriaeth boblogaidd.
It’s Not UnusualMae protestwyr o bob cwr o Gymru yn torri’n fyr agoriad argae Llyn Celyn gan Lerpwl. Yn eu plith, mewn lifrai gwyrdd, mae Byddin Rhyddid Cymru yn ymddangos yn gyhoeddus am y tro cyntaf.
Byddin Rhyddid Cymru yn Llyn CelynMae tomen lo yn llithro ar ysgol y pentref ar 21 Hydref, gan ladd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant.
Trychineb AberfanMae Plaid Cymru yn ennill ei sedd gyntaf yn San Steffan, yn isetholiad Caerfyrddin.
Ethol Gwynfor EvansCaniateir defnyddio’r Gymraeg yn y llys, a gall ffurflenni swyddogol ymddangos yn Gymraeg.
Deddf yr Iaith GymraegMae’r Tribiwnlys dan yr Arglwydd Ustus Edmund Davies yn canfod mai ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol y mae’r bai am y trychineb, ac y gellid a dylid bod wedi atal trychineb Aberfan.
Adroddiad Tribiwnlys AberfanMae MAC yn bomio’r Deml Heddwch yng Nghaerdydd ar y bore yr oedd pwyllgor i gwrdd yno i gynllunio Arwisgo’r Tywysog Charles. Dyma ddechrau ymgyrch John Jenkins yn erbyn yr Arwisgo.
Bom yn y Deml HeddwchArwisgir y Tywysog Charles yn Dywysog Cymru yng nghanol protestio a dathlu.
Arwisgo yng NghaernarfonAr noswyl yr Arwisgo lleddir dau o ddynion MAC, Alwyn Jones a George Taylor, yn Abergele pan fo’r bom y maent yn ei gario yn ffrwydro’n rhy gynnar. Fe’u cofir fel Merthyron Abergele.
Merthyron AbergeleAr ddydd yr Arwisgo daw achos 53 diwrnod yn Abertawe i ben. Dedfrydir Cayo Evans a Dennis Coslett o Fyddin Rhyddid Cymru i bymtheg mis o garchar yr un.
Diwedd achos Byddin Rhyddid CymruMae’r chwarel fawr uwchben Llanberis yn cau ym mis Gorffennaf, a’i 300 chwarelwr olaf yn colli eu gwaith.
Cau chwarel DinorwigYn yr Wyddgrug mae John Jenkins, y rhingyll yn y fyddin a arweiniodd MAC, yn pledio’n euog ac yn cael ei ddedfrydu i ddeng mlynedd o garchar. Nid yw byth yn enwi aelodau eraill y mudiad.
Dedfrydu John JenkinsMae Cymru’n ennill y Gamp Lawn, y gyntaf o dair yn y 1970au, gyda Gareth Edwards, Barry John a JPR Williams.
Dechrau’r oes aurMae gweithdai Fictoraidd Dinorwig yng Ngilfach Ddu yn agor yn amgueddfa, a’i chrefftwyr yn dangos sgiliau’r chwarel.
Agor yr amgueddfa lechi yn LlanberisMae Gareth Edwards yn gorffen symudiad hyd y cae i’r Barbariaid yn erbyn y Crysau Duon, a elwir yn aml y cais gorau erioed.
Y cais ynaAil-lunnir Cymru’n wyth sir, ac mae hen enwau fel Gwynedd, Powys a Dyfed yn dychwelyd i’r map.
Siroedd ag enwau CymraegMae BBC Radio Cymru yn dechrau darlledu, gorsaf radio genedlaethol yn Gymraeg.
Radio CymruMae Gwynfor Evans yn addo ymprydio oni bai bod y sianel deledu Gymraeg a addawyd yn cael ei sefydlu. Mae’r llywodraeth yn ildio, a ganed S4C.
Gwynfor ac S4CMae sianel deledu Gymraeg yn dechrau darlledu ar ôl i Gwynfor Evans fygwth ymprydio.
S4C ar yr awyrMae streic a barodd flwyddyn yn gorffen mewn methiant, ac mae cau’r maes glo yn cyflymu.
Streic y glowyrEnwir Caernarfon, Conwy, Harlech a Biwmares yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
Y cestyll yn Safle Treftadaeth y BydDaw’r Gymraeg yn rhan o’r Cwricwlwm Cenedlaethol, a chyn hir mae pob plentyn yng Nghymru yn ei dysgu yn yr ysgol hyd at un ar bymtheg oed.
Cymraeg i bob plentynMae Bryn Terfel o Bant Glas yn ennill gwobr y gân yng nghystadleuaeth Canwr y Byd Caerdydd y BBC ac yn dechrau gyrfa ar lwyfannau opera mawr y byd.
Bryn Terfel yng NghaerdyddMae’r Gymraeg a’r Saesneg i’w trin yn gyfartal mewn busnes cyhoeddus yng Nghymru.
Deddf yr Iaith Gymraeg 1993Mae Colin Jackson o Gaerdydd yn dod yn bencampwr y byd yn y 110 metr dros y clwydi mewn record byd o 12.91 eiliad.
Record bydMae glowyr Glofa’r Tŵr yn Hirwaun yn cyfuno’u tâl diswyddo ac yn prynu’r pwll. Mae’n gweithio am 13 mlynedd arall dan eu perchnogaeth eu hunain.
Y glowyr yn prynu’r TŵrYr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesBardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’
W. H. DaviesNewyddiadurwr, ysgolhaig ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr ugeinfed ganrif, a agorodd ei awdl fuddugol yn 1902 oes newydd ym marddoniaeth Gymraeg.
T. Gwynn JonesGaned yn Nhryleg yn Sir Fynwy; un o athronwyr mwyaf yr oes ac enillydd gwobr Nobel, a dreuliodd ei flynyddoedd olaf ym Mhenrhyndeudraeth.
Bertrand RussellArweiniodd apêl heddwch menywod Cymru, a lofnodwyd gan 390,296 o fenywod, a’i chludo i’r Unol Daleithiau yn 1924.
Annie Hughes GriffithsYr athrawes wyddoniaeth o Gaerfyrddin a arweiniodd ymgyrch y bleidlais i fenywod yng Nghymru, a olygodd The Suffragette ac a aeth ar streic newyn dros y bleidlais.
Rachel BarrettFe’i ganed yn Hwlffordd. Paentiodd bortreadau tawel, dwys, ac fe’i hystyrir heddiw ymhlith artistiaid gorau ei chyfnod.
Gwen JohnPeintiwr a aned yn Ninbych-y-pysgod, peintiwr portreadau enwocaf ei oes, a brawd Gwen John.
Augustus JohnMeddyg o Dre-gŵyr, y seicdreiddiwr Saesneg ei iaith cyntaf, a achubodd Sigmund Freud rhag y Natsïaid yn 1938.
Ernest JonesMeddyg o Gaerdydd a ddefnyddiodd yr electrocardiogram gyntaf i ddarllen rhythm y galon, gan sefydlu cardioleg fodern.
Syr Thomas LewisYr ysgolhaig a ddangosodd fod cerddi Aneirin a Thaliesin yn perthyn i’r chweched ganrif mewn gwirionedd, ac a olygodd Bedair Cainc y Mabinogi.
Syr Ifor WilliamsTrefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru, a ymladdodd dros faddonau pen pwll, gofal mamolaeth ac ysgolion meithrin i gymoedd y glo.
Elizabeth AndrewsChwiorydd o Landinam a gasglodd un o gasgliadau mawr Prydain o gelf Argraffiadol a’i roi i bobl Cymru.
Gwendoline a Margaret DaviesSwffragét o Lanwern a oroesodd suddo’r Lusitania, a sefydlodd y cylchgrawn Time and Tide ac a ymladdodd dros hawl menywod i eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi.
Margaret, Arglwyddes RhonddaPensaer a dreuliodd hanner can mlynedd yn adeiladu pentref hudol Portmeirion ac a ymgyrchodd i warchod tirwedd Cymru.
Syr Clough Williams-EllisBardd Dyffryn Nantlle a enillodd y gadair yn 1910 ag Yr Haf ac a ysgrifennodd rai o gerddi mwyaf annwyl y Gymraeg, yn eu plith ei englynion i Hedd Wyn.
R. Williams ParryO Rydcymerau, awdur Hen Dŷ Ffarm ac un o sylfaenwyr Plaid Cymru, a aeth i’r carchar gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine am y tân ym Mhenyberth.
D. J. WilliamsPaffiwr o Bontypridd a ddaeth yn bencampwr pwysau ysgafn y byd yn 1914, ac a ymladdai dan enw a ddywedai wrth bawb o ble y deuai.
Freddie WelshMeteorolegydd o Sir Drefaldwyn y bu ei lyfr Physical and Dynamical Meteorology (1934) yn gymorth i sefydlu gwyddor fodern y tywydd.
Syr David BruntEllis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.
Hedd WynBardd ac ysgolhaig o Ryd-ddu a enillodd y Gadair a’r Goron yn yr un Eisteddfod Genedlaethol, ddwywaith.
T. H. Parry-WilliamsFe’i ganed yn Nhremadog yng Ngwynedd a daeth yn fyd-enwog fel Lawrence o Arabia, arweinydd gyda gwrthryfel yr Arabiaid yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac awdur Seven Pillars of Wisdom.
T. E. LawrenceGlöwr o’r Betws ger Rhydaman a ddaeth yn weinidog Llafur ac a adeiladodd y wladwriaeth les.
Jim GriffithsMerch chwarelwr o Rosgadfan y mae ei storïau byrion a’i nofelau’n uchafbwynt rhyddiaith Gymraeg fodern.
Kate RobertsCyfansoddwraig a chantores ddisglair o Drefforest a ysgrifennodd rai o ganeuon Cymraeg gorau’r ganrif cyn ei marw yn chwech ar hugain oed.
Morfydd Llwyn OwenGlöwr bychan o Tylorstown a ddaeth yn bencampwr pwysau pry cyntaf y byd yn 1916, a elwir yn aml y pwysau pry gorau erioed.
Jimmy WildeDramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.
Saunders LewisCyfansoddwr ‘Keep the Home Fires Burning’ a aned yng Nghaerdydd, eilun y llwyfan a brenin y sioe gerdd. Mae Gwobrau Ivor Novello yn dwyn ei enw.
Ivor NovelloGweinidog gyda’r Bedyddwyr, llywydd cyntaf Plaid Cymru ac un o’r tri a roes yr ysgol fomio ym Mhenyberth ar dân yn 1936. Ef a ysgrifennodd yr emyn ‘Gweddi dros Gymru’.
Lewis ValentineSefydlodd Urdd Gobaith Cymru yn 1922 a’r ysgol Gymraeg gyntaf yn 1939.
Ifan ab Owen EdwardsY bardd o Bwllheli a enillodd y goron dair gwaith a’r gadair unwaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol, a fu ddwywaith yn Archdderwydd ac a luniodd seremonïau’r Orsedd.
CynanYr arlunydd a’r bardd, mab i argraffydd o Gymro o Dreffynnon, y mae ei In Parenthesis, am y Ffiwsilwyr Cymreig yng Nghoed Mametz, yn un o weithiau mawr y Rhyfel Byd Cyntaf.
David JonesMab i löwr o Dredegar a sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948 fel Gweinidog Iechyd.
Aneurin BevanMeddyg o Gaerdydd a roddodd y gorau i yrfa feddygol ddisglair i bregethu, yn gyntaf yn Aberafan ac yna am ddeng mlynedd ar hugain yng Nghapel Westminster yn Llundain.
Martyn Lloyd-JonesDavid James Jones o Bontardawe, enillydd y gadair ddwywaith, a ysgrifennodd am weithfeydd alcam ei fachgendod, ffermydd ei deulu yn Sir Gaerfyrddin, a’i ffydd yn Nuw ac yng Nghymru.
GwenalltYr ysgolhaig o Lanbrynmair a sefydlodd Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan yn 1948, lle cedwir hen adeiladau a chrefftau Cymru’n fyw.
Iorwerth PeateMab y groser o Flaenclydach yn y Rhondda a fu’n byw ar ei ysgrifbin yn unig ac a ddaeth yn un o awduron straeon byrion gorau Prydain.
Rhys DaviesY fenyw gyntaf i’w hethol dros etholaeth yng Nghymru, yn 1929, ac ymgyrchydd oes dros senedd i Gymru.
Megan Lloyd GeorgeFfisegydd o Gwmsychbant yng Ngheredigion a dynnodd y ffotograff cyntaf o ronyn isatomig yn dadfeilio, yn 1940.
E. J. WilliamsMab y chwarelwr o Lanberis y rhoddodd ei bum nofel, yn eu plith O Law i Law a Chwalfa, eu lle i bobl dyffrynnoedd y llechi yn llenyddiaeth Gymraeg.
T. Rowland HughesYr arlunydd o Ddyfnant ger Abertawe y gwnaeth ei luniau cyfoethog, cerddorol, llawer ohonynt wedi eu hysbrydoli gan Dylan Thomas, ennill gwobr yn Biennale Fenis yn 1962.
Ceri RichardsBardd heddychol o Sir Benfro y mae ei unig gyfrol, Dail Pren, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Waldo WilliamsY bardd a’r newyddiadurwr o Fethesda a enillodd y goron dair blynedd yn olynol ac a ysgrifennodd Un Nos Ola Leuad, a elwir yn aml y nofel fwyaf yn y Gymraeg.
Caradog PrichardY glöwr a drodd yn athro o Rymni y canwyd ei gerddi am y cymoedd yn y blynyddoedd llwm, yn eu plith The Bells of Rhymney, ledled y byd.
Idris DaviesYr athro o Ferthyr Tudful y gwnaeth ei gerddi, ei straeon a’i nofelau, a’i lyfr The Dragon Has Two Tongues, ef yn dad i lenyddiaeth Saesneg Cymru.
Glyn JonesY bachgen Cymraeg o Sir y Fflint a enillodd ysgoloriaeth i Rydychen, a ysgrifennodd Night Must Fall a The Corn Is Green, ac a ddaeth yn seren llwyfan a sgrin.
Emlyn WilliamsCyfansoddwraig o’r Barri, awdur Sea Sketches a Fantasia on Welsh Nursery Tunes, y fenyw gyntaf ym Mhrydain i ysgrifennu cerddoriaeth ffilm hir.
Grace WilliamsY bardd o Faesteg a dreuliodd ei fywyd wrth glogwyni Pennard yng Ngŵyr, cyfaill agosaf Dylan Thomas ym myd barddoniaeth.
Vernon WatkinsGaned yn Alfred Jones yng Nghastell-nedd; seren Hollywood, ac yn 1946 ef oedd yr actor cyntaf o Gymru i ennill Oscar.
Ray MillandFfisegydd o Abertawe a adeiladodd y radar cyntaf a oedd yn ddigon bach i hedfan mewn awyren, ac a arloesodd seryddiaeth radio yn Awstralia wedyn.
Edward ‘Taffy’ BowenEnillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.
Gwynfor EvansActor Cymraeg o Farian-glas ym Môn a enillodd Oscar am Ben-Hur.
Hugh GriffithOffeiriad Anglicanaidd mewn plwyfi mynyddig ac ym Mhen Llŷn, ac un o feirdd Saesneg mawr yr ugeinfed ganrif.
R. S. ThomasGlöwr o Gwm Clydach a aeth y pymtheg rownd lawn gyda Joe Louis am bencampwriaeth pwysau trwm y byd yn 1937.
Tommy FarrY nofelydd, y dramodydd a’r darlledwr o’r Porth a adroddodd ei lyfrau disglair a doniol hanes y Rhondda yn y blynyddoedd llwm.
Gwyn ThomasY golffiwr o Fro Morgannwg a arweiniodd Brydain Fawr i fuddugoliaeth yng Nghwpan Ryder 1957, eu buddugoliaeth gyntaf dros yr Americanwyr ers pedair blynedd ar hugain.
Dai ReesBardd Abertawe, awdur ‘Do not go gentle into that good night’ ac Under Milk Wood.
Dylan ThomasNofelydd y daeth ei Rape of the Fair Country (1959), a leolwyd yng ngweithfeydd haearn Blaenafon a gwrthryfel y Siartwyr, â stori Cymru ddiwydiannol i filiynau o ddarllenwyr.
Alexander CordellYr actor o Gasnewydd a oroesodd bum mlynedd yn garcharor rhyfel, gan gynnwys Colditz, ac a chwaraeodd Q, meistr y teclynnau, mewn dwy ar bymtheg o ffilmiau James Bond.
Desmond LlewelynAthro a bardd o Bentre-cwrt a ysgrifennodd dros gant o lyfrau i blant Cymru, yn eu plith anturiaethau Barti Ddu.
T. Llew JonesY bardd o Gwmaman y gwnaeth ei gerddi a’i straeon am fywyd milwr ef yn un o awduron gorau’r Ail Ryfel Byd.
Alun LewisGaned yn Llandaf, Caerdydd, i rieni o Norwy; hoff awdur plant y byd: Charlie and the Chocolate Factory, Matilda, The BFG.
Roald DahlPeintiwr o Langefni y mae ei dirluniau tywyll, trwchus, â chyllell balet, o fynyddoedd ac arfordir y gogledd yn annwyl drwy Gymru gyfan.
Syr Kyffin WilliamsMilwr o Nelson a enillodd Groes Victoria yn Normandi yn 1944, ac a gododd wedyn yn un o uwch farnwyr Prydain ac yn llywydd Undeb Rygbi Cymru.
Syr Tasker WatkinsY canwr o Lanegryn a ganodd gyda Thriawd y Coleg, a achubodd ac a astudiodd ganeuon gwerin Cymru, ac a ddiffoddodd drosglwyddydd i ennill sianel deledu Gymraeg.
MerêdMerch glöwr o Bontypridd a ysgrifennodd ddrama deledu arobryn a llyfrau poblogaidd am esblygiad dyn.
Elaine MorganMab glöwr o Abersychan a newidiodd gyfreithiau Prydain tuag at gymdeithas fwy goddefgar fel Ysgrifennydd Cartref, ac a fu’r unig Brydeiniwr yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd.
Roy JenkinsMab gweithiwr rheilffordd o Bandy a newidiodd y ffordd y mae’r byd yn astudio diwylliant, ac a ysgrifennodd y nofel Border Country.
Raymond WilliamsDigrifwr a thenor o Abertawe yn The Goon Show, a fu hefyd yn serennu fel Mr Bumble yn Oliver! ac yn cyflwyno Highway.
Syr Harry SecombeDigrifwr o Gaerffili mewn ffez goch y gwnaeth ei driciau hud a âi’n ogoneddus o chwith ef yn un o ddiddanwyr anwylaf pob oes.
Tommy CooperYr athrawes o Langennech a wrthododd, gyda’i gŵr Trefor, am wyth mlynedd dalu bil trethi yn Saesneg yn unig, ac a enillodd filiau Cymraeg i Gymru.
Eileen BeasleyBas-bariton o Gilfynydd, un o gantorion opera mwyaf ei oes, yn enwog am Figaro a Falstaff.
Syr Geraint EvansBardd o Gaerdydd a fu hefyd yn feddyg y frest am dros ddeng mlynedd ar hugain, ac a ysgrifennodd yn gynnes am Gymru, meddygaeth a’i deulu Iddewig.
Dannie AbseGaned yn Nhreorci; dyfeisiodd newid pecynnau yn 1965, y dull y mae pob neges, tudalen a fideo yn croesi’r rhyngrwyd drwyddo.
Donald DaviesRichard Jenkins, mab glöwr o Bontrhydyfen, a ddaeth yn un o sêr ffilm enwocaf y byd.
Richard BurtonFe’i ganed yn Nowlais, ac adeiladodd hi a’i gŵr fusnes ffasiwn a dodrefnu byd-enwog o fwrdd cegin, gyda’i ffatri yng Ngharno yng nghanolbarth Cymru.
Laura AshleyYr hanesydd o Ddowlais a ysgrifennodd When Was Wales? a The Merthyr Rising, ac a ddaeth â hanes pobl Cymru i filiynau ar y teledu.
Gwyn Alf WilliamsAwdur a gwladgarwraig falch a anfonodd newyddion y dringo cyntaf ar Everest at y byd yn 1953, a ysgrifennodd rai o lyfrau teithio gorau’r ganrif, ac a wnaeth ei chartref yn Llanystumdwy.
Jan MorrisMab y glöwr o Lynrhedynog a ddaeth yn seren ffilm, a gynhyrchodd ac a serennodd yn Zulu, ac a roddodd y milwyr Cymreig a’u canu ar y sgrin fawr.
Syr Stanley BakerY cyfansoddwr o Fargoed a roddodd i Gymru, gyda William Mathias, gerddoriaeth gerddorfaol ei hun, ac y mae ei enw ar Neuadd Hoddinott y BBC ym Mae Caerdydd.
Alun HoddinottY blaenwr mewnol o Abertawe, y Bachgen Aur, a chwaraeodd wyth gwaith a thrigain i Gymru ac a helpodd i’w harwain i rownd yr wyth olaf yng Nghwpan y Byd 1958.
Ivor AllchurchY maswr o Drebanog a ddisgleiriodd i Gymru a’r Llewod yn Ne Affrica yn 1955, ac y disgrifiodd ei lais y cais enwocaf mewn rygbi.
Cliff MorganPêl-droediwr o Abertawe, a garwyd yn Leeds ac a addolwyd yn Juventus, na chafodd erioed gerdyn na’i anfon o’r cae.
John CharlesMab glöwr o Lanelli y gwnaeth ei waith ar gatalyddion gemeg yn lanach, ac a arweiniodd y Sefydliad Brenhinol. Enwyd mwyn ar ei ôl.
Syr John Meurig ThomasCyn-löwr o Dredegar a enillodd Bencampwriaeth Snwcer y Byd chwe gwaith yn y 1970au.
Ray ReardonArlunydd o Bort Talbot o deulu Eidalaidd-Gymreig, a’i gynfasau anferth i lys brenhinol Sawdi Arabia yn ei wneud yn un o arlunwyr cyfoethocaf ei ddydd.
Andrew VicariActores Gymraeg o Waun-cae-Gurwen, bythgofiadwy fel Livia yn I, Claudius, sydd wedi actio ar lwyfan a sgrin am ddeng mlynedd a thrigain.
Y Fonesig Siân PhillipsRhingyll yn y fyddin o Gwm Rhymni a arweiniodd Fudiad Amddiffyn Cymru yn ei ymgyrch yn erbyn pibellau dŵr Cymru ac Arwisgo 1969. Tryweryn ac Aberfan, meddai, a’i gyrrodd.
John JenkinsWedi’i magu yn Butetown, Caerdydd, daeth yn bennaeth Ysgol Gynradd Mount Stuart a dysgodd hanes pobl dduon ymhell cyn i hynny fod yn gyffredin.
Betty CampbellEconomegydd a aned yn Abertawe a enillodd Wobr Nobel yn 2003 am ddulliau a ddefnyddir heddiw i astudio prisiau, marchnadoedd a’r hinsawdd ledled y byd.
Syr Clive GrangerY cyfansoddwr o Hendy-gwyn ar Daf y canwyd ei anthem yn y briodas frenhinol yn 1981, ac a sefydlodd Ŵyl Gerdd Gogledd Cymru yn Llanelwy.
William MathiasGwyddonydd o Garmel ym Môn a wnaeth y prawf anadl electronig cyntaf yn 1974 ac a achubodd fywydau di-rif ar y ffyrdd.
Tom Parry JonesFfotograffydd o Ruddlan y dangosodd ei lyfr Vietnam Inc. (1971) gost ddynol Rhyfel Fietnam i’r byd. Bu’n llywydd asiantaeth Magnum.
Philip Jones GriffithsCantores o Tiger Bay yng Nghaerdydd, sy’n adnabyddus ar draws y byd am dair cân James Bond, gan gynnwys ‘Goldfinger’.
Shirley BasseyMab i bobydd o Bort Talbot a ddaeth yn un o actorion mwyaf ei oes ac a enillodd ddwy Wobr yr Academi.
Syr Anthony HopkinsBardd o Gaerdydd y darllenir ei cherddi ym mhob ysgol yng Nghymru; Bardd Cenedlaethol Cymru o 2008 i 2016.
Gillian ClarkeDigrifwr, canwr ac actor o Lanaman, hanner y ddeuawd Ryan a Ronnie a diddanwr mwyaf annwyl y Gymraeg.
Ryan DaviesBridiwr ceffylau o Silian ger Llanbedr Pont Steffan a sefydlodd Fyddin Rhyddid Cymru yn y 1960au, y tynnodd eu gorymdeithiau mewn lifrai sylw’r byd at achos rhyddid Cymru.
Julian Cayo EvansCyn-löwr o Langennech a fu’n ddeheulaw i Cayo Evans ym Myddin Rhyddid Cymru, a garcharwyd wedi achos Abertawe yn 1969, ac a ddaeth yn fardd yr achos.
Dennis CoslettY bocsiwr o Ferthyr Tudful a gollodd flaenau tri bys mewn damwain mewn ffatri ac a ddaeth, er hynny, yn bencampwr y byd.
Howard WinstoneMab i löwr o Bontypridd y mae ei lais wedi llenwi llwyfannau’r byd ers trigain mlynedd.
Syr Tom JonesFfisegydd a aned yng Nghaerdydd a ragfynegodd, yn 22 oed, effaith Josephson, a ddefnyddir yn offer mwyaf sensitif y byd, ac a enillodd Wobr Nobel yn 33.
Brian JosephsonY soprano o’r Coed-duon a ddaeth yn un o gantorion Mozart a Verdi gorau’r byd, seren opera München am ugain mlynedd.
Y Fonesig Margaret PriceO Dredegar, tref Aneurin Bevan; arweinydd y Blaid Lafur am naw mlynedd ac wedyn Is-lywydd y Comisiwn Ewropeaidd.
Neil KinnockCanwr-gyfansoddwr o Solfach, tad canu roc a gwerin Cymraeg, awdur ‘Y Brawd Houdini’ a ‘Cân Walter’.
Meic StevensCerddor Cymraeg o’r Garnant a gyd-sefydlodd y Velvet Underground yn Efrog Newydd ac a newidiodd gerddoriaeth roc.
John CaleNeidiwr hir o Nant-y-moel a enillodd aur Olympaidd yn Tokyo yn 1964.
Lynn DaviesArweinydd Plaid Cymru ac AS Caernarfon am 27 mlynedd, a ysgrifennodd y gyfraith a agorodd adeiladau cyhoeddus i bobl anabl.
Dafydd WigleyCanwr ac ymgyrchydd o Frynaman y daeth ei gân Yma o Hyd yn anthem tîm pêl-droed Cymru yn 2022.
Dafydd IwanCyn-löwr o Lyn-nedd y gwnaeth ei ganeuon a’i straeon am rygbi a’r cymoedd ef yn arwr cenedlaethol yn oes aur y 1970au.
Max BoyceAsgellwr rygbi’r gynghrair o Sblot yng Nghaerdydd a arweiniodd Brydain Fawr i Gwpan y Byd yn 1972, y capten du cyntaf ar unrhyw dîm cenedlaethol Prydeinig.
Clive SullivanGenetegydd o Aberystwyth, arbenigwr ar falwod ac esblygiad dyn, y gwnaeth ei lyfrau a’i Ddarlithoedd Reith eneteg yn eglur i filiynau.
Steve JonesMaswr o Gefneithin a goronwyd yn ‘Frenin’ gan Seland Newydd ar daith fuddugol y Llewod yn 1971.
Barry JohnYsgrifennydd Gwladol Cymru a arweiniodd ymgyrch Ie yn refferendwm 1997 a greodd y Cynulliad Cenedlaethol. Galwodd ddatganoli yn ‘broses, nid digwyddiad’.
Ron DaviesMab i löwr o Waun-cae-Gurwen, mewnwr tîm mawr Cymru’r 1970au, a ddewiswyd yn chwaraewr rygbi gorau erioed.
Syr Gareth EdwardsMaswr o Felinfoel y dechreuodd ei gamau ochr y cais enwocaf a sgoriwyd erioed, i’r Barbariaid yn 1973, ac a fu’n gapten y Llewod.
Phil BennettNofelydd o Gaerdydd, awdur Eye of the Needle a The Pillars of the Earth, un o awduron mwyaf poblogaidd y byd.
Ken FollettCefnwr yr oes aur, enillydd y Gamp Lawn deirgwaith a Llew buddugol ddwywaith, a oedd hefyd yn llawfeddyg.
J. P. R. WilliamsCantores werin o Bontardawe a ganai yn Gymraeg cyn i Paul McCartney ei harwyddo, ac aeth ei ‘Those Were the Days’ i frig y siartiau yn 1968.
Mary HopkinCantores o Sgiwen â’r llais cryg enwog, yr aeth ei ‘Total Eclipse of the Heart’ i rif un ym Mhrydain ac America yn 1983.
Bonnie TylerY canolwr o Fynydd-y-Garreg a enillodd ddwy Gamp Lawn gyda Chymru, a aeth ar daith gyda’r Llewod, ac a ddaeth yn un o leisiau mwyaf annwyl darlledu Cymraeg.
Ray GravellCynllunydd ffasiwn o Ben-y-bont ar Ogwr a wnaeth, gydag Elizabeth Emanuel, ffrog briodas Diana, Tywysoges Cymru, yn 1981, un o ffrogiau enwocaf erioed.
David EmanuelY golffiwr o Gymro a ddaeth yn rhif un y byd yn 1991 ac a enillodd y Meistri yn yr Unol Daleithiau, y Cymro cyntaf i ennill un o brif bencampwriaethau golff.
Ian WoosnamCyn-ddyn bins o Landudno a fu’n gôl-geidwad i Everton yn eu blynyddoedd gorau, a enwyd yn Bêl-droediwr y Flwyddyn yn 1985, ac a enillodd 92 o gapiau dros Gymru.
Neville SouthallCanwr The Alarm o Brestatyn, y canodd eu hanthem 68 Guns drwy’r 1980au, ac a sefydlodd wedyn yr elusen ganser Love Hope Strength.
Mike PetersYmosodwr o’r Fflint a sgoriodd 346 o goliau i Lerpwl, record y clwb, ac a fu’n brif sgoriwr Cymru am dros ugain mlynedd.
Ian RushGitarydd o Bontypridd a chwaraeodd gyda Motörhead am dros ddeng mlynedd ar hugain, ac sydd bellach yn arwain ei fand ei hun gyda’i dri mab.
Phil CampbellMilwr o’r Gwarchodlu Cymreig, o Nelson, a oroesodd losgiadau ofnadwy ar y Sir Galahad yn Rhyfel y Falklands yn 1982, ac sydd wedi ysbrydoli miliynau â’i ddewrder a’i waith elusennol.
Simon WestonYmosodwr o Riwabon yn enwog am ei foleau syfrdanol i Fanchester United a Chymru, y chwaraewr cyntaf i’w enwi’n Chwaraewr y Flwyddyn y PFA ddwywaith, ac wedyn rheolwr Cymru.
Mark HughesBas-bariton o Bant Glas yn Eifionydd, un o gantorion opera mawr y byd, nad anghofiodd yr Eisteddfod erioed.
Syr Bryn TerfelRhedwr clwydi o Gaerdydd a osododd record byd o 12.91 eiliad yn 1993 a safodd am dair blynedd ar ddeg, ac a fu’n bencampwr y byd ddwywaith.
Colin JacksonGitarydd a thelynegwr y Manic Street Preachers o’r Coed-duon, y gwnaeth ei eiriau disglair, chwilgar ar The Holy Bible ef yn eicon. Mae ar goll ers 1995.
Richey EdwardsYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf