Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1934–2009

Syr Clive Granger

Economegydd a aned yn Abertawe a enillodd Wobr Nobel yn 2003 am ddulliau a ddefnyddir heddiw i astudio prisiau, marchnadoedd a’r hinsawdd ledled y byd.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1934–2009 (wedi’i gofnodi) Economegydd Nobel Cymru’r Ugeinfed Ganrif Ysgolheigion ac athrawon
Syr Clive Granger
Syr Clive Granger · Llun: Wikimedia Commons · Olaf Storbeck, CC BY-SA 2.0

Enillodd Syr Clive Granger, a aned yn Abertawe, wobr Nobel am economeg yn 2003. Newidiodd ei syniadau am y ffordd y mae rhifau’n newid dros amser, achosiaeth Granger a chyd-integreiddio, y ffordd y mae economegwyr ym mhobman yn darllen ffigurau masnach, prisiau ac arian.

Ganed4 Medi 1934, Abertawe
Bu farw27 Mai 2009, La Jolla, California
MaesEconometreg, astudio ffigurau economaidd dros amser
AnrhydeddauGwobr Nobel 2003; urddo’n farchog 2005

Bachgen o Abertawe#

Ganed Clive William John Granger yn Abertawe i Edward ac Evelyn Granger. Symudodd y teulu i Lincoln y flwyddyn wedyn, ac yn y rhyfel aeth ef a’i fam i Gaergrawnt tra gwasanaethai ei dad gyda’r Llu Awyr yng Ngogledd Affrica.

Wedi’r rhyfel ymgartrefodd y teulu yn Nottingham, lle taniodd dau athro ei ddiddordeb mewn ffiseg a mathemateg gymhwysol. Roedd wedi disgwyl gadael yr ysgol yn un ar bymtheg am swydd mewn banc, ond anogodd ei ffrindiau a’i dad ef i aros ac anelu am y brifysgol.

Nottingham#

Graddiodd mewn mathemateg yn Nottingham yn 1955, ac yn ddim ond un ar hugain fe’i gwnaed yn ddarlithydd ystadegaeth yno. Dewisodd astudio cyfresi amser, ffigurau a fesurir dro ar ôl tro dros amser, am y teimlai mai ychydig o waith a wnaed arnynt eto, ac yn 1959 enillodd ei ddoethuriaeth.

Dilynodd blwyddyn yn Princeton, lle bu’n gweithio gyda Michio Hatanaka i’r ystadegydd John Tukey ar y rhythmau cudd mewn data economaidd. Helpodd eu llyfr, Spectral Analysis of Economic Time Series (1964), i ddod â’r dulliau newydd i fyd economeg.

Achosiaeth Granger#

Yn 1969 gosododd brawf sy’n dwyn ei enw heddiw. Mae achosiaeth Granger yn gofyn cwestiwn syml: a yw gwybod gorffennol un set o ffigurau yn helpu i ragweld set arall? Roedd yn un o’r syniadau a wnaeth ei enw.

Gyda’i fyfyriwr Paul Newbold ysgrifennodd lyfr safonol ar ragweld, ac yn 1974 bapur enwog yn dangos y gall dwy gyfres ddigyswllt ymddangos fel petaent yn symud gyda’i gilydd ar hap. Arweiniodd hynny economegwyr i edrych eto ar lawer o’u gwaith blaenorol.

California a’r wobr Nobel#

Wedi dwy flynedd ar hugain yn Nottingham symudodd yn 1974 i Brifysgol California, San Diego. Yno, gyda Robert Engle, datblygodd gyd-integreiddio, ffordd o ganfod y cysylltiadau hirdymor rhwng ffigurau fel prisiau a chyflogau sy’n crwydro i fyny ac i lawr. Fe’i cyhoeddwyd ganddynt yn 1987.

Am y gwaith hwnnw rhannodd y ddau ddyn wobr Nobel am economeg yn 2003. Newidiodd eu gwaith o’r gwraidd y ffordd y mae economegwyr yn astudio data ariannol ac economaidd.

Trodd ei ddulliau at y byd ehangach hefyd, gan ragweld colli coedwig yn yr Amazon. Priododd Patricia yn 1960, a chawsant fab, Mark, a merch, Claire.

Anrhydeddau#

Fe’i hurddwyd yn farchog yn 2005, a’r flwyddyn honno enwodd Nottingham ei hadeilad economeg ar ei ôl. Roedd yn Gymrawd y Gymdeithas Econometrig ac yn Gymrawd Gohebol yr Academi Brydeinig.

Yn 2004 pleidleisiodd pobl Cymru ef yn un o’r 100 Arwr Cymreig. Bu farw yng Nghalifornia yn 2009.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf