Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1934–2017

Betty Campbell

Wedi’i magu yn Butetown, Caerdydd, daeth yn bennaeth Ysgol Gynradd Mount Stuart a dysgodd hanes pobl dduon ymhell cyn i hynny fod yn gyffredin.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1934–2017 (wedi’i gofnodi) Pennaeth du cyntaf Cymru Cymru’r Ugeinfed Ganrif Ysgolheigion ac athrawon
★ Y Cymro cyntaf Prifathrawes ddu gyntaf Cymru
Pen efydd cofeb Betty Campbell yn y Sgwâr Canolog, Caerdydd
Pen efydd cofeb Betty Campbell yn y Sgwâr Canolog, Caerdydd · Llun: 14GTR, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Dywedwyd wrth Betty Campbell o Dre-biwt yng Nghaerdydd, a hithau’n ferch ysgol, na allai merch ddu fyth fod yn athrawes. Daeth yn bennaeth du cyntaf Cymru, gwnaeth Ysgol Gynradd Mount Stuart yn batrwm i Brydain gyfan, a dysgodd i blant y dociau hanes eu teuluoedd eu hunain. Yn 2021 hi oedd y fenyw gyntaf a enwir i’w hanrhydeddu â cherflun yng Nghaerdydd.

Ganed6 Tachwedd 1934, 6 Maria Street, Tre-biwt, Caerdydd
Bu farw13 Hydref 2017, yn wyth deg dau
Yr ysgol a arweinioddYsgol Gynradd Mount Stuart, Tre-biwt
AnrhydeddauMBE, 2003; cerflun yn y Sgwâr Canolog, Caerdydd, 2021

Merch o Tiger Bay#

Ganed hi’n Rachel Elizabeth Johnson yn Nhre-biwt, yr hen Tiger Bay a dyfodd o gwmpas dociau Caerdydd ac a oedd yn un o’r lleoedd cyntaf ym Mhrydain lle gwnaeth pobl o bob cwr o’r byd eu cartref gyda’i gilydd.

Cymraes o dras Barbados oedd ei mam, Nora. Lladdwyd ei thad, Simon Vickers Johnson, morwr masnach a ddaeth o Jamaica yn bymtheg oed, yn 1942 pan suddwyd ei long, yr Ocean Vanguard, gan dorpido.

Yn Ysgol Gynradd Mount Stuart roedd ar frig ei dosbarth, ac enillodd ysgoloriaeth i Ysgol Uwchradd Lady Margaret i Ferched yng Nghaerdydd.

Dweud wrthi ei fod yn amhosibl#

O oedran ifanc roedd am ddysgu. Dywedodd prifathrawes wrthi fod athrawes ddu yn amhosibl. Aeth yn ôl at ei desg a chrio, y tro cyntaf erioed iddi grio yn yr ysgol, ond dim ond ei gwneud yn fwy penderfynol a wnaeth y geiriau.

Yn 1953 priododd Rupert Campbell, a chawsant bedwar o blant. Yn 1960, a hithau eisoes yn fam i dri, gwelodd fod Coleg Hyfforddi Athrawon Caerdydd wedi dechrau derbyn menywod, ac roedd hi’n un o ddim ond chwech o fenywod a dderbyniwyd. Cymhwysodd yn 1963.

Mount Stuart#

Wedi swydd gyntaf yn Llanrhymni aeth adref i Dre-biwt, i Ysgol Gynradd Mount Stuart, yr ysgol y bu ynddi’n blentyn. Dysgodd yno am wyth mlynedd ar hugain a gofalodd fod pob plentyn o’r ardal yn teimlo’n groesawgar ynddi.

Ymweliad â’r Unol Daleithiau, lle dysgodd am y rhai a ymladdodd yn erbyn caethwasiaeth fel Harriet Tubman ac am y mudiad hawliau sifil, a osododd ei llwybr. Yn y 1970au daeth yn bennaeth Mount Stuart, y pennaeth du cyntaf yng Nghymru, a dysgodd y plant am gaethwasiaeth, hanes pobl dduon ac apartheid yn Ne Affrica.

Roeddwn i’n benderfynol fy mod i’n mynd i fod yn un o’r bobl hynny a chodi’r ysbryd du, y diwylliant du gymaint ag y gallwn.

Betty Campbell, yn siarad yn y Senedd

Cynhaliodd weithdai ar yr hyn a wnaeth pobl Tre-biwt a’r gwledydd y daeth eu teuluoedd ohonynt yn yr Ail Ryfel Byd. O dan ei harweiniad hi daeth Mount Stuart yn adnabyddus ledled Prydain fel patrwm o ddysgu amlddiwylliannol, a dyfynnwyd ei gwaith yn y llyfr Learning to Succeed yn 1993. Bob Gŵyl Dewi cynhaliai’r ysgol ei heisteddfod ei hun, ac yn 1994 daeth y Tywysog Charles i’w gweld.

Gwasanaethu ei chymuned#

Bu ar fwrdd BBC Cymru yn y 1980au, ac yn y 1990au ar bwyllgor ymgynghorol hil y Swyddfa Gartref a’r Comisiwn dros Gydraddoldeb Hiliol. Fel aelod o’r Comisiwn fe’i gwahoddwyd i gyfarfod â Nelson Mandela yn 1998, ar ei unig ymweliad â Chymru.

Cynrychiolodd Dre-biwt ar gyngor Caerdydd o 1991 hyd 1995 ac eto o 1999 hyd 2004, ac yn 2007 chwaraeodd ran allweddol yn lansio Mis Hanes Pobl Dduon Cymru. Fe’i gwnaed yn MBE yn 2003 am wasanaeth i addysg a bywyd cymunedol.

Ei chofio#

Pan fu farw yn 2017, safodd cannoedd ar hyd strydoedd Caerdydd, a galwodd y Prif Weinidog Carwyn Jones hi’n ‘arloeswr go iawn’. Yn 2019 daeth i’r brig mewn pleidlais gyhoeddus gan BBC Cymru, o flaen Cranogwen, yr Arglwyddes Rhondda, Elizabeth Andrews ac Elaine Morgan, am gerflun cyntaf Caerdydd o fenyw a enwir.

Dadorchuddiwyd cerflun Eve Shepherd ohoni yn y Sgwâr Canolog ar 29 Medi 2021, a’r flwyddyn wedyn ymddangosodd yn y fideo i Yma o Hyd, cân tîm Cymru yng Nghwpan y Byd.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf