Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1920–2013

Elaine Morgan

Merch glöwr o Bontypridd a ysgrifennodd ddrama deledu arobryn a llyfrau poblogaidd am esblygiad dyn.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1920–2013 (wedi’i gofnodi) Awdures a meddylwraig Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Elaine Morgan yn ei chartref yn Aberpennar, 1998
Elaine Morgan yn ei chartref yn Aberpennar, 1998 · Llun: AlgisKuliukas, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Daeth Elaine Morgan, merch i bwmpiwr glofa o Drehopcyn ger Pontypridd, yn brif sgriptiwr Cymreig ei chenhedlaeth ac yn awdur llyfr a werthodd ar draws y byd. Daeth â How Green Was My Valley a bywyd Lloyd George i’r teledu, enillodd BAFTAs a’r Prix Italia, ac yn The Descent of Woman gofynnodd pam y gadawyd menywod allan o stori esblygiad dyn. Yn 2016 enwyd hi’n un o hanner cant o Gymry mwyaf erioed.

Ganed7 Tachwedd 1920, Trehopcyn, Pontypridd
AstudioSaesneg yn Lady Margaret Hall, Rhydychen, o 1939
CartrefAbernant ac Aberpennar, ger Aberdâr
TeleduHow Green Was My Valley; The Life and Times of David Lloyd George
GwobrauPrix Italia 1974; BAFTAs 1977 a 1979
LlyfrThe Descent of Woman, 1972, mewn deg iaith
Bu farw12 Gorffennaf 2013

Trehopcyn#

Ganed Elaine Floyd yn Nhrehopcyn, Pontypridd, ar 7 Tachwedd 1920, unig blentyn Billy Floyd, pwmpiwr yng Nglofa’r Great Western ac aelod ffyddlon o Ffederasiwn y Glowyr, ac Olive Neville. Magwyd hi yn 54 Telelkebir Road, cartref prysur a rannwyd â’i nain a’i thaid, ac roedd yn blentyn clyfar a llengar a gyhoeddodd ei stori fer gyntaf yn un ar ddeg oed.

Y gyntaf i Rydychen#

Yn Ysgol Ganolraddol y Merched Pontypridd dangosodd ddawn at actio, at ieithoedd, y Gymraeg yn eu plith, ac at wyddoniaeth. Yn 1939 enillodd le i ddarllen Saesneg yn Lady Margaret Hall, Rhydychen, y ferch gyntaf o’i hysgol erioed i fynd i Rydychen, ac yno bu’n gadeirydd y Clwb Sosialaidd Democrataidd a daeth i adnabod beirdd ifanc fel Sidney Keyes a John Heath-Stubbs.

Athrawes oedolion#

O 1942 bu’n dysgu oedolion i Gymdeithas Addysg y Gweithwyr. Yn 1943, adref ym Mhontypridd, cyfarfu â Morien Morgan, ysgolfeistr a fu’n ymladd gyda’r Brigadau Rhyngwladol yn Sbaen, a phriodasant yng Nghapel Rhondda, Trehopcyn, ar 11 Ebrill 1945. Cawsant dri mab, Dylan, Gareth a Huw.

Sied offer ei thad#

Yn 1950 daeth adref i Bontypridd a dechrau anfon sgriptiau at y BBC. Ei darllediad cyntaf, ar Woman’s Hour ym mis Hydref 1950, oedd stori am ei thad a’i sied offer. O 1951 ysgrifennai’n llawn amser, ac yn 1953 ymgartrefodd y teulu yn Abernant, ger Aberdâr.

Ysgrifennu i’r teledu#

Erbyn 1960, pan ddarlledwyd ei chyfres A Matter of Degree, hi oedd prif sgriptiwr Cymreig ei chenhedlaeth. Ysgrifennodd i Maigret, Dr Finlay’s Casebook a The Onedin Line, a chreodd ei chyfres ei hun, Lil.

Stori Cymru ar y sgrin#

Yn y 1970au trodd at Gymru. Addasodd Possessions gydag Anthony Hopkins, How Green Was My Valley gyda Stanley Baker a Siân Phillips, ac Off to Philadelphia in the Morning.

Ei champwaith oedd The Life and Times of David Lloyd George, a ddarlledwyd yn 1981, gyda Philip Madoc yn Lloyd George ac alaw thema gofiadwy gan Ennio Morricone.

Gwobrau#

Enillodd y Prix Italia am Joey yn 1974, a BAFTAs am ei hanes Marie Curie yn 1977 ac am ei haddasiad o Testament of Youth Vera Brittain yn 1979.

The Descent of Woman#

Daeth ei llyfr cyntaf, The Descent of Woman, allan yn 1972. Ynddo dadleuodd fod hanesion poblogaidd yr ‘epa laddwr’ am esblygiad dyn yn gadael allan y rhan a chwaraeodd menywod. Daeth yn llyfr poblogaidd rhyngwladol mewn deg iaith, ac aeth ymlaen i ysgrifennu The Aquatic Ape, The Scars of Evolution, The Descent of the Child a The Naked Darwinist.

Ei chofio#

Gwnaed Elaine Morgan yn OBE ac yn Gymrawd y Gymdeithas Lenyddiaeth Frenhinol. Bu’n byw am flynyddoedd lawer yn Aberpennar a bu farw ar 12 Gorffennaf 2013, yn naw deg dau oed. Yn 2016 enwyd hi’n un o hanner cant o Gymry a Chymraesau mwyaf erioed.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf