Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1839–1916

Cranogwen

Sarah Jane Rees o Langrannog, athrawes morwriaeth, bardd buddugol a golygydd cylchgrawn Cymraeg i fenywod.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1839–1916 (wedi’i gofnodi) Morwr, bardd a golygydd Y Gymru Ddiwydiannol Beirdd ac awduron
Ffotograff o Cranogwen (Sarah Jane Rees) yn ei henaint, tua 1900, o’r Llyfrgell Genedlaethol
Ffotograff o Cranogwen (Sarah Jane Rees) yn ei henaint, tua 1900, o’r Llyfrgell Genedlaethol · Llun: anonymous, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Cranogwen: o Langrannog, bro Sarah Jane Rees

Hwyliodd Sarah Jane Rees o Langrannog, y bardd Cranogwen, gyda’i thad yn ferch, enillodd dystysgrif capten llong, a dysgodd fordwyo i forwyr Ceredigion. Curodd Islwyn a Cheiriog yn yr Eisteddfod Genedlaethol, pregethodd a darlithiodd i dyrfaoedd mawr, golygodd gylchgrawn Cymraeg i ferched, a sefydlodd undeb dirwest merched De Cymru. Fe’i galwyd yn Gymraes enwocaf ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Ganed9 Ionawr 1839, Dolgoy Fach, Llangrannog
Ar y môrHwyliodd ar longau’r glannau; tystysgrif meistr mewn mordwyo, Llundain
BarddoniaethGwobr yr Eisteddfod Genedlaethol, Aberystwyth, 1865
GolygyddY Frythones, 1878–1889
SefydloddUndeb Dirwestol Merched y De, 1901
Bu farw27 Mehefin 1916; claddwyd yn Llangrannog

Merch o Langrannog#

Ganed Sarah Jane Rees ar 9 Ionawr 1839 yn Nolgoy Fach, ym mhlwyf Llangrannog, yn ferch i’r capten llong John Rees. Yn Llangrannog roedd y rhan fwyaf o’r dynion ar y môr am ran helaeth o’r flwyddyn, a’r merched a gynhaliai’r pentref, ei fywyd a’i gapel.

Roedd yn ddisgybl galluog iawn. Roedd ei hathro, Huw Dafis, yn ŵr o flaen ei oes a siaradai â’i ddosbarth yn Gymraeg, a chanddo ef dysgodd Ladin a seryddiaeth. Aeth ymlaen i ysgolion yn Aberteifi, Cei Newydd a Lerpwl.

I’r môr#

Yn bymtheg oed perswadiodd ei thad i fynd â hi i’r môr gydag ef, ac am tua dwy flynedd gweithiodd ar longau masnach y glannau. Yna astudiodd fordwyo yn Llundain ac ennill tystysgrif meistr, cymhwyster a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd.

Ysgolfeistres Pontgarreg#

Yn 1859 daeth adref i ddysgu, gan gymryd hen swydd ei hathro Huw Dafis yn ysgol Pontgarreg ac agor ei hysgol fordwyo ei hun. Ymhlith ei disgyblion roedd plant bach a dynion mewn oed yn paratoi am eu tystysgrifau capten llong. Roedd hefyd yn gefnogwr brwd i ddull y Tonic Sol-ffa o ddysgu cerddoriaeth.

Cranogwen y bardd#

Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Aberystwyth yn 1865 enillodd y wobr am ei cherdd Y Fodrwy Briodasol, gan guro’r beirdd mawr Islwyn a Cheiriog. Dilynodd ei llyfr Caniadau Cranogwen yn 1870. Ymhlith ei cherddi mwyaf annwyl mae Fy Ffrind, a ysgrifennodd er cof am ei ffrind annwyl Fanny Rees.

Llais o’r llwyfan#

Daeth yn un o siaradwyr cyhoeddus mawr Cymru, yn darlithio ac yn pregethu drwy’r wlad. Ar daith drwy Gymru yn 1866–67 talodd ei henillion ddyledion sawl capel, ac ym Mrynhyfryd, Abertawe, daeth bron i fil o bobl i’w chlywed. Yn 1869–70 teithiodd yr Unol Daleithiau, gan annerch cymunedau Cymreig mor bell i’r gorllewin â California.

Y Frythones#

O 1878 hyd 1889 golygodd Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg i ferched. Dadleuai dros addysg merched a rhoddai lwyfan i ferched o lenorion, gan argraffu gwaith awduron fel Mary Oliver Jones ac Ellen Hughes am y tro cyntaf.

Merched y De#

Yn 1901 sefydlodd Undeb Dirwestol Merched y De, a rhoddodd lawer o’i hugain mlynedd olaf iddo. Erbyn ei marw roedd ganddo 140 o ganghennau drwy Dde Cymru.

Ei chofio#

Treuliodd Cranogwen ei hugain mlynedd olaf yn Llangrannog gyda’i phartner Jane Thomas. Bu farw ar 27 Mehefin 1916 a’i chladdu ym mynwent Sant Crannog. Mae Ysgoloriaeth Cranogwen yn Aberystwyth, lloches i ferched yn y Rhondda, Lletty Cranogwen, a llong patrôl Llywodraeth Cymru i gyd yn dwyn ei henw, ac ar 10 Mehefin 2023 dadorchuddiwyd cerflun ohoni gan Sebastien Boyesen yn ei phentref genedigol.

Ar y llinell amser

  1. Cranogwen yn golygu Y Frythones

    Mae Sarah Jane Rees, Cranogwen, merch y capten llong a fu’n dysgu morwriaeth, yn dod yn olygydd Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg i fenywod.

    Cranogwen yn golygu Y Frythones

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf