Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1839–1916
Sarah Jane Rees o Langrannog, athrawes morwriaeth, bardd buddugol a golygydd cylchgrawn Cymraeg i fenywod.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Cranogwen: o Langrannog, bro Sarah Jane Rees
Hwyliodd Sarah Jane Rees o Langrannog, y bardd Cranogwen, gyda’i thad yn ferch, enillodd dystysgrif capten llong, a dysgodd fordwyo i forwyr Ceredigion. Curodd Islwyn a Cheiriog yn yr Eisteddfod Genedlaethol, pregethodd a darlithiodd i dyrfaoedd mawr, golygodd gylchgrawn Cymraeg i ferched, a sefydlodd undeb dirwest merched De Cymru. Fe’i galwyd yn Gymraes enwocaf ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg.FfynonellauSarah Jane Rees (Cranogwen) ↗Wicipedia CymraegGweithiodd fel morwr ac athrawes cyn dod yn enwog fel bardd yn yr 1860au, ond hwyrach mai ei phrif gyfraniad i fywyd cyhoeddus ei gwlad oedd ei gyrfa hir fel darlithydd cyhoeddus a phregethwr, fel golygydd Y Frythones rhwng 1878 ac 1889, a’i rôl blaenllaw yn hyrwyddo dirwest; roedd yn eithriadol adnabyddus yn y byd Cymraeg yn ystod ei bywyd, ac fe’i disgrifiwyd fel ‘Cymraes enwocaf ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg’ ac yn ‘arloeswraig ffeminyddol’; ganed ar fferm Dolgoy Fach ym mhlwyf Llangrannog; fe’i haddysgwyd gan Huw Dafis, addysgwr o flaen ei oes a siaradai â’i ddosbarth yn Gymraeg; yn Llangrannog roedd y mwyafrif o’r dynion ar y môr, felly merched a gynhaliai’r pentref, ei gymdeithas a’i gapel; yn bymtheg oed cytunodd ei thad y câi fynd i’r môr gydag ef, a bu’n gweithio ar longau masnach y glannau am tua dwy flynedd; astudiodd mewn amryw fannau cyn ennill Tystysgrif Meistr mewn mordwyo yn Llundain, er mwyn paratoi eraill ar gyfer eu Tystysgrif Capten Llong; yn 1859 daeth yn ysgolfeistres ysgol Pontgarreg, hen swydd Huw Dafis, gan ddysgu plant ifanc a dynion mewn oed.Rees, Sarah Jane (Cranogwen; 1839 – 1916), schoolmistress, poet, editor, temperance advocate ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 9 Ionawr 1839 yn Llangrannog, Sir Aberteifi, merch i gapten llong; cafodd ei haddysg gyntaf yn ysgol y pentref a gadwai Hugh Davies, a dysgodd beth Lladin a seryddiaeth ganddo wedyn, ac mewn ysgolion yn Aberteifi, Cei Newydd a Lerpwl; aeth i’r môr ar long ei thad a dysgu mordwyo yn ymarferol, ac wedi cwrs mordwyo yn Llundain dysgodd y pwnc yn ei hysgol ei hun yn Llangrannog i forwyr ac eraill; yn gefnogwr brwd i’r Sol-ffa, daeth yn arholwr lleol i Goleg y Tonic Sol-ffa; enillodd ei llwyddiant nodedig cyntaf fel bardd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth 1865 gyda ‘Y Fodrwy Briodasol’, gan guro Islwyn a Cheiriog; daeth yn siaradwr cyhoeddus, darlithydd a phregethwr; yn 1878 dechreuodd olygu Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg at wasanaeth merched; yn 1901 sefydlodd y mudiad dirwest merched a adwaenir o hyd fel Undeb Dirwestol Merched y De; bu farw 27 Mehefin 1916; mae Ysgoloriaeth Cranogwen yn Aberystwyth er cof amdani; treuliodd ei hugain mlynedd olaf gyda’i phartner, Jane Thomas, yn Llangrannog.Sarah Jane Rees ↗Wikipedia (Saesneg)Sarah Jane Rees (9 Ionawr 1839 – 27 Mehefin 1916), enw barddol Cranogwen, athrawes, bardd, golygydd, capten llong ac ymgyrchydd dirwest o Gymru; astudiodd mewn ysgol fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd; yn 1859 sefydlodd ei hysgol fordwyo ei hun yn Llangrannog; daeth ei llyfr cerddi Caniadau Cranogwen allan yn 1870; ar daith ddarlithio drwy Gymru yn 1866–67, a thocynnau’n chwecheiniog, talodd ei henillion ddyledion sawl capel, ac yng nghapel Brynhyfryd yn Abertawe siaradodd â bron i 1,000 o bobl; yn 1869–70 teithiodd yr Unol Daleithiau, gan annerch cymunedau Cymreig mor bell i’r gorllewin â California; roedd Y Frythones (1878–1889) yn llwyfan i ferched o lenorion, ymgyrchai dros addysg merched, a chyhoeddodd waith Mary Oliver Jones ac Ellen Hughes gyntaf; erbyn ei marw roedd gan Undeb Dirwestol Merched y De 140 o ganghennau; cofiodd ei ffrind Fanny Rees yn un o’i cherddi enwocaf, Fy Ffrind; fe’i claddwyd ym mynwent Sant Crannog; agorwyd Lletty Cranogwen, lloches i ferched digartref, yn y Rhondda yn 1922; mae llong patrôl pysgodfeydd Llywodraeth Cymru yn dwyn ei henw; dadorchuddiwyd cerflun Sebastien Boyesen ohoni yn Llangrannog ar 10 Mehefin 2023, drwy ymgyrch Monumental Welsh Women.
| Ganed | 9 Ionawr 1839, Dolgoy Fach, Llangrannog |
|---|---|
| Ar y môr | Hwyliodd ar longau’r glannau; tystysgrif meistr mewn mordwyo, Llundain |
| Barddoniaeth | Gwobr yr Eisteddfod Genedlaethol, Aberystwyth, 1865 |
| Golygydd | Y Frythones, 1878–1889 |
| Sefydlodd | Undeb Dirwestol Merched y De, 1901 |
| Bu farw | 27 Mehefin 1916; claddwyd yn Llangrannog |
Ganed Sarah Jane Rees ar 9 Ionawr 1839 yn Nolgoy Fach, ym mhlwyf Llangrannog, yn ferch i’r capten llong John Rees. Yn Llangrannog roedd y rhan fwyaf o’r dynion ar y môr am ran helaeth o’r flwyddyn, a’r merched a gynhaliai’r pentref, ei fywyd a’i gapel.FfynonellauSarah Jane Rees (Cranogwen) ↗Wicipedia CymraegGweithiodd fel morwr ac athrawes cyn dod yn enwog fel bardd yn yr 1860au, ond hwyrach mai ei phrif gyfraniad i fywyd cyhoeddus ei gwlad oedd ei gyrfa hir fel darlithydd cyhoeddus a phregethwr, fel golygydd Y Frythones rhwng 1878 ac 1889, a’i rôl blaenllaw yn hyrwyddo dirwest; roedd yn eithriadol adnabyddus yn y byd Cymraeg yn ystod ei bywyd, ac fe’i disgrifiwyd fel ‘Cymraes enwocaf ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg’ ac yn ‘arloeswraig ffeminyddol’; ganed ar fferm Dolgoy Fach ym mhlwyf Llangrannog; fe’i haddysgwyd gan Huw Dafis, addysgwr o flaen ei oes a siaradai â’i ddosbarth yn Gymraeg; yn Llangrannog roedd y mwyafrif o’r dynion ar y môr, felly merched a gynhaliai’r pentref, ei gymdeithas a’i gapel; yn bymtheg oed cytunodd ei thad y câi fynd i’r môr gydag ef, a bu’n gweithio ar longau masnach y glannau am tua dwy flynedd; astudiodd mewn amryw fannau cyn ennill Tystysgrif Meistr mewn mordwyo yn Llundain, er mwyn paratoi eraill ar gyfer eu Tystysgrif Capten Llong; yn 1859 daeth yn ysgolfeistres ysgol Pontgarreg, hen swydd Huw Dafis, gan ddysgu plant ifanc a dynion mewn oed.Rees, Sarah Jane (Cranogwen; 1839 – 1916), schoolmistress, poet, editor, temperance advocate ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 9 Ionawr 1839 yn Llangrannog, Sir Aberteifi, merch i gapten llong; cafodd ei haddysg gyntaf yn ysgol y pentref a gadwai Hugh Davies, a dysgodd beth Lladin a seryddiaeth ganddo wedyn, ac mewn ysgolion yn Aberteifi, Cei Newydd a Lerpwl; aeth i’r môr ar long ei thad a dysgu mordwyo yn ymarferol, ac wedi cwrs mordwyo yn Llundain dysgodd y pwnc yn ei hysgol ei hun yn Llangrannog i forwyr ac eraill; yn gefnogwr brwd i’r Sol-ffa, daeth yn arholwr lleol i Goleg y Tonic Sol-ffa; enillodd ei llwyddiant nodedig cyntaf fel bardd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth 1865 gyda ‘Y Fodrwy Briodasol’, gan guro Islwyn a Cheiriog; daeth yn siaradwr cyhoeddus, darlithydd a phregethwr; yn 1878 dechreuodd olygu Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg at wasanaeth merched; yn 1901 sefydlodd y mudiad dirwest merched a adwaenir o hyd fel Undeb Dirwestol Merched y De; bu farw 27 Mehefin 1916; mae Ysgoloriaeth Cranogwen yn Aberystwyth er cof amdani; treuliodd ei hugain mlynedd olaf gyda’i phartner, Jane Thomas, yn Llangrannog.Cranogwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Sarah Jane Rees yn Llangrannog ar 9 Ionawr 1839, merch i’r capten llong John Rees, a hwyliodd gyda’i thad yn ferch; astudiodd fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd; yn 1859 agorodd ei hysgol ei hun yn Llangrannog, yn dysgu mordwyo; yn eisteddfod Aberystwyth 1865 enillodd brif wobr am Y Fodrwy Briodasol, yn erbyn Islwyn a Cheiriog; daeth Caniadau Cranogwen allan yn 1870; teithiodd ymhlith Cymry America yn 1869–70; golygodd Y Frythones o 1878 hyd 1889; yn 1901 sefydlodd Undeb Dirwestol Merched y De, a oedd â 140 o ganghennau erbyn ei marw; bu farw yng Nghilfynydd ar 27 Mehefin 1916 ac mae’n gorwedd yn Llangrannog, lle dadorchuddiwyd ei cherflun ar 10 Mehefin 2023.
Roedd yn ddisgybl galluog iawn. Roedd ei hathro, Huw Dafis, yn ŵr o flaen ei oes a siaradai â’i ddosbarth yn Gymraeg, a chanddo ef dysgodd Ladin a seryddiaeth. Aeth ymlaen i ysgolion yn Aberteifi, Cei Newydd a Lerpwl.FfynonellauSarah Jane Rees (Cranogwen) ↗Wicipedia CymraegGweithiodd fel morwr ac athrawes cyn dod yn enwog fel bardd yn yr 1860au, ond hwyrach mai ei phrif gyfraniad i fywyd cyhoeddus ei gwlad oedd ei gyrfa hir fel darlithydd cyhoeddus a phregethwr, fel golygydd Y Frythones rhwng 1878 ac 1889, a’i rôl blaenllaw yn hyrwyddo dirwest; roedd yn eithriadol adnabyddus yn y byd Cymraeg yn ystod ei bywyd, ac fe’i disgrifiwyd fel ‘Cymraes enwocaf ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg’ ac yn ‘arloeswraig ffeminyddol’; ganed ar fferm Dolgoy Fach ym mhlwyf Llangrannog; fe’i haddysgwyd gan Huw Dafis, addysgwr o flaen ei oes a siaradai â’i ddosbarth yn Gymraeg; yn Llangrannog roedd y mwyafrif o’r dynion ar y môr, felly merched a gynhaliai’r pentref, ei gymdeithas a’i gapel; yn bymtheg oed cytunodd ei thad y câi fynd i’r môr gydag ef, a bu’n gweithio ar longau masnach y glannau am tua dwy flynedd; astudiodd mewn amryw fannau cyn ennill Tystysgrif Meistr mewn mordwyo yn Llundain, er mwyn paratoi eraill ar gyfer eu Tystysgrif Capten Llong; yn 1859 daeth yn ysgolfeistres ysgol Pontgarreg, hen swydd Huw Dafis, gan ddysgu plant ifanc a dynion mewn oed.Rees, Sarah Jane (Cranogwen; 1839 – 1916), schoolmistress, poet, editor, temperance advocate ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 9 Ionawr 1839 yn Llangrannog, Sir Aberteifi, merch i gapten llong; cafodd ei haddysg gyntaf yn ysgol y pentref a gadwai Hugh Davies, a dysgodd beth Lladin a seryddiaeth ganddo wedyn, ac mewn ysgolion yn Aberteifi, Cei Newydd a Lerpwl; aeth i’r môr ar long ei thad a dysgu mordwyo yn ymarferol, ac wedi cwrs mordwyo yn Llundain dysgodd y pwnc yn ei hysgol ei hun yn Llangrannog i forwyr ac eraill; yn gefnogwr brwd i’r Sol-ffa, daeth yn arholwr lleol i Goleg y Tonic Sol-ffa; enillodd ei llwyddiant nodedig cyntaf fel bardd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth 1865 gyda ‘Y Fodrwy Briodasol’, gan guro Islwyn a Cheiriog; daeth yn siaradwr cyhoeddus, darlithydd a phregethwr; yn 1878 dechreuodd olygu Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg at wasanaeth merched; yn 1901 sefydlodd y mudiad dirwest merched a adwaenir o hyd fel Undeb Dirwestol Merched y De; bu farw 27 Mehefin 1916; mae Ysgoloriaeth Cranogwen yn Aberystwyth er cof amdani; treuliodd ei hugain mlynedd olaf gyda’i phartner, Jane Thomas, yn Llangrannog.
Yn bymtheg oed perswadiodd ei thad i fynd â hi i’r môr gydag ef, ac am tua dwy flynedd gweithiodd ar longau masnach y glannau. Yna astudiodd fordwyo yn Llundain ac ennill tystysgrif meistr, cymhwyster a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd.FfynonellauSarah Jane Rees (Cranogwen) ↗Wicipedia CymraegGweithiodd fel morwr ac athrawes cyn dod yn enwog fel bardd yn yr 1860au, ond hwyrach mai ei phrif gyfraniad i fywyd cyhoeddus ei gwlad oedd ei gyrfa hir fel darlithydd cyhoeddus a phregethwr, fel golygydd Y Frythones rhwng 1878 ac 1889, a’i rôl blaenllaw yn hyrwyddo dirwest; roedd yn eithriadol adnabyddus yn y byd Cymraeg yn ystod ei bywyd, ac fe’i disgrifiwyd fel ‘Cymraes enwocaf ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg’ ac yn ‘arloeswraig ffeminyddol’; ganed ar fferm Dolgoy Fach ym mhlwyf Llangrannog; fe’i haddysgwyd gan Huw Dafis, addysgwr o flaen ei oes a siaradai â’i ddosbarth yn Gymraeg; yn Llangrannog roedd y mwyafrif o’r dynion ar y môr, felly merched a gynhaliai’r pentref, ei gymdeithas a’i gapel; yn bymtheg oed cytunodd ei thad y câi fynd i’r môr gydag ef, a bu’n gweithio ar longau masnach y glannau am tua dwy flynedd; astudiodd mewn amryw fannau cyn ennill Tystysgrif Meistr mewn mordwyo yn Llundain, er mwyn paratoi eraill ar gyfer eu Tystysgrif Capten Llong; yn 1859 daeth yn ysgolfeistres ysgol Pontgarreg, hen swydd Huw Dafis, gan ddysgu plant ifanc a dynion mewn oed.Sarah Jane Rees ↗Wikipedia (Saesneg)Sarah Jane Rees (9 Ionawr 1839 – 27 Mehefin 1916), enw barddol Cranogwen, athrawes, bardd, golygydd, capten llong ac ymgyrchydd dirwest o Gymru; astudiodd mewn ysgol fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd; yn 1859 sefydlodd ei hysgol fordwyo ei hun yn Llangrannog; daeth ei llyfr cerddi Caniadau Cranogwen allan yn 1870; ar daith ddarlithio drwy Gymru yn 1866–67, a thocynnau’n chwecheiniog, talodd ei henillion ddyledion sawl capel, ac yng nghapel Brynhyfryd yn Abertawe siaradodd â bron i 1,000 o bobl; yn 1869–70 teithiodd yr Unol Daleithiau, gan annerch cymunedau Cymreig mor bell i’r gorllewin â California; roedd Y Frythones (1878–1889) yn llwyfan i ferched o lenorion, ymgyrchai dros addysg merched, a chyhoeddodd waith Mary Oliver Jones ac Ellen Hughes gyntaf; erbyn ei marw roedd gan Undeb Dirwestol Merched y De 140 o ganghennau; cofiodd ei ffrind Fanny Rees yn un o’i cherddi enwocaf, Fy Ffrind; fe’i claddwyd ym mynwent Sant Crannog; agorwyd Lletty Cranogwen, lloches i ferched digartref, yn y Rhondda yn 1922; mae llong patrôl pysgodfeydd Llywodraeth Cymru yn dwyn ei henw; dadorchuddiwyd cerflun Sebastien Boyesen ohoni yn Llangrannog ar 10 Mehefin 2023, drwy ymgyrch Monumental Welsh Women.Cranogwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Sarah Jane Rees yn Llangrannog ar 9 Ionawr 1839, merch i’r capten llong John Rees, a hwyliodd gyda’i thad yn ferch; astudiodd fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd; yn 1859 agorodd ei hysgol ei hun yn Llangrannog, yn dysgu mordwyo; yn eisteddfod Aberystwyth 1865 enillodd brif wobr am Y Fodrwy Briodasol, yn erbyn Islwyn a Cheiriog; daeth Caniadau Cranogwen allan yn 1870; teithiodd ymhlith Cymry America yn 1869–70; golygodd Y Frythones o 1878 hyd 1889; yn 1901 sefydlodd Undeb Dirwestol Merched y De, a oedd â 140 o ganghennau erbyn ei marw; bu farw yng Nghilfynydd ar 27 Mehefin 1916 ac mae’n gorwedd yn Llangrannog, lle dadorchuddiwyd ei cherflun ar 10 Mehefin 2023.
Yn 1859 daeth adref i ddysgu, gan gymryd hen swydd ei hathro Huw Dafis yn ysgol Pontgarreg ac agor ei hysgol fordwyo ei hun. Ymhlith ei disgyblion roedd plant bach a dynion mewn oed yn paratoi am eu tystysgrifau capten llong. Roedd hefyd yn gefnogwr brwd i ddull y Tonic Sol-ffa o ddysgu cerddoriaeth.FfynonellauSarah Jane Rees (Cranogwen) ↗Wicipedia CymraegGweithiodd fel morwr ac athrawes cyn dod yn enwog fel bardd yn yr 1860au, ond hwyrach mai ei phrif gyfraniad i fywyd cyhoeddus ei gwlad oedd ei gyrfa hir fel darlithydd cyhoeddus a phregethwr, fel golygydd Y Frythones rhwng 1878 ac 1889, a’i rôl blaenllaw yn hyrwyddo dirwest; roedd yn eithriadol adnabyddus yn y byd Cymraeg yn ystod ei bywyd, ac fe’i disgrifiwyd fel ‘Cymraes enwocaf ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg’ ac yn ‘arloeswraig ffeminyddol’; ganed ar fferm Dolgoy Fach ym mhlwyf Llangrannog; fe’i haddysgwyd gan Huw Dafis, addysgwr o flaen ei oes a siaradai â’i ddosbarth yn Gymraeg; yn Llangrannog roedd y mwyafrif o’r dynion ar y môr, felly merched a gynhaliai’r pentref, ei gymdeithas a’i gapel; yn bymtheg oed cytunodd ei thad y câi fynd i’r môr gydag ef, a bu’n gweithio ar longau masnach y glannau am tua dwy flynedd; astudiodd mewn amryw fannau cyn ennill Tystysgrif Meistr mewn mordwyo yn Llundain, er mwyn paratoi eraill ar gyfer eu Tystysgrif Capten Llong; yn 1859 daeth yn ysgolfeistres ysgol Pontgarreg, hen swydd Huw Dafis, gan ddysgu plant ifanc a dynion mewn oed.Sarah Jane Rees ↗Wikipedia (Saesneg)Sarah Jane Rees (9 Ionawr 1839 – 27 Mehefin 1916), enw barddol Cranogwen, athrawes, bardd, golygydd, capten llong ac ymgyrchydd dirwest o Gymru; astudiodd mewn ysgol fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd; yn 1859 sefydlodd ei hysgol fordwyo ei hun yn Llangrannog; daeth ei llyfr cerddi Caniadau Cranogwen allan yn 1870; ar daith ddarlithio drwy Gymru yn 1866–67, a thocynnau’n chwecheiniog, talodd ei henillion ddyledion sawl capel, ac yng nghapel Brynhyfryd yn Abertawe siaradodd â bron i 1,000 o bobl; yn 1869–70 teithiodd yr Unol Daleithiau, gan annerch cymunedau Cymreig mor bell i’r gorllewin â California; roedd Y Frythones (1878–1889) yn llwyfan i ferched o lenorion, ymgyrchai dros addysg merched, a chyhoeddodd waith Mary Oliver Jones ac Ellen Hughes gyntaf; erbyn ei marw roedd gan Undeb Dirwestol Merched y De 140 o ganghennau; cofiodd ei ffrind Fanny Rees yn un o’i cherddi enwocaf, Fy Ffrind; fe’i claddwyd ym mynwent Sant Crannog; agorwyd Lletty Cranogwen, lloches i ferched digartref, yn y Rhondda yn 1922; mae llong patrôl pysgodfeydd Llywodraeth Cymru yn dwyn ei henw; dadorchuddiwyd cerflun Sebastien Boyesen ohoni yn Llangrannog ar 10 Mehefin 2023, drwy ymgyrch Monumental Welsh Women.Rees, Sarah Jane (Cranogwen; 1839 – 1916), schoolmistress, poet, editor, temperance advocate ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 9 Ionawr 1839 yn Llangrannog, Sir Aberteifi, merch i gapten llong; cafodd ei haddysg gyntaf yn ysgol y pentref a gadwai Hugh Davies, a dysgodd beth Lladin a seryddiaeth ganddo wedyn, ac mewn ysgolion yn Aberteifi, Cei Newydd a Lerpwl; aeth i’r môr ar long ei thad a dysgu mordwyo yn ymarferol, ac wedi cwrs mordwyo yn Llundain dysgodd y pwnc yn ei hysgol ei hun yn Llangrannog i forwyr ac eraill; yn gefnogwr brwd i’r Sol-ffa, daeth yn arholwr lleol i Goleg y Tonic Sol-ffa; enillodd ei llwyddiant nodedig cyntaf fel bardd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth 1865 gyda ‘Y Fodrwy Briodasol’, gan guro Islwyn a Cheiriog; daeth yn siaradwr cyhoeddus, darlithydd a phregethwr; yn 1878 dechreuodd olygu Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg at wasanaeth merched; yn 1901 sefydlodd y mudiad dirwest merched a adwaenir o hyd fel Undeb Dirwestol Merched y De; bu farw 27 Mehefin 1916; mae Ysgoloriaeth Cranogwen yn Aberystwyth er cof amdani; treuliodd ei hugain mlynedd olaf gyda’i phartner, Jane Thomas, yn Llangrannog.
Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Aberystwyth yn 1865 enillodd y wobr am ei cherdd Y Fodrwy Briodasol, gan guro’r beirdd mawr Islwyn a Cheiriog. Dilynodd ei llyfr Caniadau Cranogwen yn 1870. Ymhlith ei cherddi mwyaf annwyl mae Fy Ffrind, a ysgrifennodd er cof am ei ffrind annwyl Fanny Rees.FfynonellauRees, Sarah Jane (Cranogwen; 1839 – 1916), schoolmistress, poet, editor, temperance advocate ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 9 Ionawr 1839 yn Llangrannog, Sir Aberteifi, merch i gapten llong; cafodd ei haddysg gyntaf yn ysgol y pentref a gadwai Hugh Davies, a dysgodd beth Lladin a seryddiaeth ganddo wedyn, ac mewn ysgolion yn Aberteifi, Cei Newydd a Lerpwl; aeth i’r môr ar long ei thad a dysgu mordwyo yn ymarferol, ac wedi cwrs mordwyo yn Llundain dysgodd y pwnc yn ei hysgol ei hun yn Llangrannog i forwyr ac eraill; yn gefnogwr brwd i’r Sol-ffa, daeth yn arholwr lleol i Goleg y Tonic Sol-ffa; enillodd ei llwyddiant nodedig cyntaf fel bardd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth 1865 gyda ‘Y Fodrwy Briodasol’, gan guro Islwyn a Cheiriog; daeth yn siaradwr cyhoeddus, darlithydd a phregethwr; yn 1878 dechreuodd olygu Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg at wasanaeth merched; yn 1901 sefydlodd y mudiad dirwest merched a adwaenir o hyd fel Undeb Dirwestol Merched y De; bu farw 27 Mehefin 1916; mae Ysgoloriaeth Cranogwen yn Aberystwyth er cof amdani; treuliodd ei hugain mlynedd olaf gyda’i phartner, Jane Thomas, yn Llangrannog.Sarah Jane Rees ↗Wikipedia (Saesneg)Sarah Jane Rees (9 Ionawr 1839 – 27 Mehefin 1916), enw barddol Cranogwen, athrawes, bardd, golygydd, capten llong ac ymgyrchydd dirwest o Gymru; astudiodd mewn ysgol fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd; yn 1859 sefydlodd ei hysgol fordwyo ei hun yn Llangrannog; daeth ei llyfr cerddi Caniadau Cranogwen allan yn 1870; ar daith ddarlithio drwy Gymru yn 1866–67, a thocynnau’n chwecheiniog, talodd ei henillion ddyledion sawl capel, ac yng nghapel Brynhyfryd yn Abertawe siaradodd â bron i 1,000 o bobl; yn 1869–70 teithiodd yr Unol Daleithiau, gan annerch cymunedau Cymreig mor bell i’r gorllewin â California; roedd Y Frythones (1878–1889) yn llwyfan i ferched o lenorion, ymgyrchai dros addysg merched, a chyhoeddodd waith Mary Oliver Jones ac Ellen Hughes gyntaf; erbyn ei marw roedd gan Undeb Dirwestol Merched y De 140 o ganghennau; cofiodd ei ffrind Fanny Rees yn un o’i cherddi enwocaf, Fy Ffrind; fe’i claddwyd ym mynwent Sant Crannog; agorwyd Lletty Cranogwen, lloches i ferched digartref, yn y Rhondda yn 1922; mae llong patrôl pysgodfeydd Llywodraeth Cymru yn dwyn ei henw; dadorchuddiwyd cerflun Sebastien Boyesen ohoni yn Llangrannog ar 10 Mehefin 2023, drwy ymgyrch Monumental Welsh Women.
Daeth yn un o siaradwyr cyhoeddus mawr Cymru, yn darlithio ac yn pregethu drwy’r wlad. Ar daith drwy Gymru yn 1866–67 talodd ei henillion ddyledion sawl capel, ac ym Mrynhyfryd, Abertawe, daeth bron i fil o bobl i’w chlywed. Yn 1869–70 teithiodd yr Unol Daleithiau, gan annerch cymunedau Cymreig mor bell i’r gorllewin â California.FfynonellauSarah Jane Rees ↗Wikipedia (Saesneg)Sarah Jane Rees (9 Ionawr 1839 – 27 Mehefin 1916), enw barddol Cranogwen, athrawes, bardd, golygydd, capten llong ac ymgyrchydd dirwest o Gymru; astudiodd mewn ysgol fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd; yn 1859 sefydlodd ei hysgol fordwyo ei hun yn Llangrannog; daeth ei llyfr cerddi Caniadau Cranogwen allan yn 1870; ar daith ddarlithio drwy Gymru yn 1866–67, a thocynnau’n chwecheiniog, talodd ei henillion ddyledion sawl capel, ac yng nghapel Brynhyfryd yn Abertawe siaradodd â bron i 1,000 o bobl; yn 1869–70 teithiodd yr Unol Daleithiau, gan annerch cymunedau Cymreig mor bell i’r gorllewin â California; roedd Y Frythones (1878–1889) yn llwyfan i ferched o lenorion, ymgyrchai dros addysg merched, a chyhoeddodd waith Mary Oliver Jones ac Ellen Hughes gyntaf; erbyn ei marw roedd gan Undeb Dirwestol Merched y De 140 o ganghennau; cofiodd ei ffrind Fanny Rees yn un o’i cherddi enwocaf, Fy Ffrind; fe’i claddwyd ym mynwent Sant Crannog; agorwyd Lletty Cranogwen, lloches i ferched digartref, yn y Rhondda yn 1922; mae llong patrôl pysgodfeydd Llywodraeth Cymru yn dwyn ei henw; dadorchuddiwyd cerflun Sebastien Boyesen ohoni yn Llangrannog ar 10 Mehefin 2023, drwy ymgyrch Monumental Welsh Women.Rees, Sarah Jane (Cranogwen; 1839 – 1916), schoolmistress, poet, editor, temperance advocate ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 9 Ionawr 1839 yn Llangrannog, Sir Aberteifi, merch i gapten llong; cafodd ei haddysg gyntaf yn ysgol y pentref a gadwai Hugh Davies, a dysgodd beth Lladin a seryddiaeth ganddo wedyn, ac mewn ysgolion yn Aberteifi, Cei Newydd a Lerpwl; aeth i’r môr ar long ei thad a dysgu mordwyo yn ymarferol, ac wedi cwrs mordwyo yn Llundain dysgodd y pwnc yn ei hysgol ei hun yn Llangrannog i forwyr ac eraill; yn gefnogwr brwd i’r Sol-ffa, daeth yn arholwr lleol i Goleg y Tonic Sol-ffa; enillodd ei llwyddiant nodedig cyntaf fel bardd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth 1865 gyda ‘Y Fodrwy Briodasol’, gan guro Islwyn a Cheiriog; daeth yn siaradwr cyhoeddus, darlithydd a phregethwr; yn 1878 dechreuodd olygu Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg at wasanaeth merched; yn 1901 sefydlodd y mudiad dirwest merched a adwaenir o hyd fel Undeb Dirwestol Merched y De; bu farw 27 Mehefin 1916; mae Ysgoloriaeth Cranogwen yn Aberystwyth er cof amdani; treuliodd ei hugain mlynedd olaf gyda’i phartner, Jane Thomas, yn Llangrannog.
O 1878 hyd 1889 golygodd Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg i ferched. Dadleuai dros addysg merched a rhoddai lwyfan i ferched o lenorion, gan argraffu gwaith awduron fel Mary Oliver Jones ac Ellen Hughes am y tro cyntaf.FfynonellauSarah Jane Rees ↗Wikipedia (Saesneg)Sarah Jane Rees (9 Ionawr 1839 – 27 Mehefin 1916), enw barddol Cranogwen, athrawes, bardd, golygydd, capten llong ac ymgyrchydd dirwest o Gymru; astudiodd mewn ysgol fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd; yn 1859 sefydlodd ei hysgol fordwyo ei hun yn Llangrannog; daeth ei llyfr cerddi Caniadau Cranogwen allan yn 1870; ar daith ddarlithio drwy Gymru yn 1866–67, a thocynnau’n chwecheiniog, talodd ei henillion ddyledion sawl capel, ac yng nghapel Brynhyfryd yn Abertawe siaradodd â bron i 1,000 o bobl; yn 1869–70 teithiodd yr Unol Daleithiau, gan annerch cymunedau Cymreig mor bell i’r gorllewin â California; roedd Y Frythones (1878–1889) yn llwyfan i ferched o lenorion, ymgyrchai dros addysg merched, a chyhoeddodd waith Mary Oliver Jones ac Ellen Hughes gyntaf; erbyn ei marw roedd gan Undeb Dirwestol Merched y De 140 o ganghennau; cofiodd ei ffrind Fanny Rees yn un o’i cherddi enwocaf, Fy Ffrind; fe’i claddwyd ym mynwent Sant Crannog; agorwyd Lletty Cranogwen, lloches i ferched digartref, yn y Rhondda yn 1922; mae llong patrôl pysgodfeydd Llywodraeth Cymru yn dwyn ei henw; dadorchuddiwyd cerflun Sebastien Boyesen ohoni yn Llangrannog ar 10 Mehefin 2023, drwy ymgyrch Monumental Welsh Women.Rees, Sarah Jane (Cranogwen; 1839 – 1916), schoolmistress, poet, editor, temperance advocate ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 9 Ionawr 1839 yn Llangrannog, Sir Aberteifi, merch i gapten llong; cafodd ei haddysg gyntaf yn ysgol y pentref a gadwai Hugh Davies, a dysgodd beth Lladin a seryddiaeth ganddo wedyn, ac mewn ysgolion yn Aberteifi, Cei Newydd a Lerpwl; aeth i’r môr ar long ei thad a dysgu mordwyo yn ymarferol, ac wedi cwrs mordwyo yn Llundain dysgodd y pwnc yn ei hysgol ei hun yn Llangrannog i forwyr ac eraill; yn gefnogwr brwd i’r Sol-ffa, daeth yn arholwr lleol i Goleg y Tonic Sol-ffa; enillodd ei llwyddiant nodedig cyntaf fel bardd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth 1865 gyda ‘Y Fodrwy Briodasol’, gan guro Islwyn a Cheiriog; daeth yn siaradwr cyhoeddus, darlithydd a phregethwr; yn 1878 dechreuodd olygu Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg at wasanaeth merched; yn 1901 sefydlodd y mudiad dirwest merched a adwaenir o hyd fel Undeb Dirwestol Merched y De; bu farw 27 Mehefin 1916; mae Ysgoloriaeth Cranogwen yn Aberystwyth er cof amdani; treuliodd ei hugain mlynedd olaf gyda’i phartner, Jane Thomas, yn Llangrannog.Sarah Jane Rees (Cranogwen) ↗Wicipedia CymraegGweithiodd fel morwr ac athrawes cyn dod yn enwog fel bardd yn yr 1860au, ond hwyrach mai ei phrif gyfraniad i fywyd cyhoeddus ei gwlad oedd ei gyrfa hir fel darlithydd cyhoeddus a phregethwr, fel golygydd Y Frythones rhwng 1878 ac 1889, a’i rôl blaenllaw yn hyrwyddo dirwest; roedd yn eithriadol adnabyddus yn y byd Cymraeg yn ystod ei bywyd, ac fe’i disgrifiwyd fel ‘Cymraes enwocaf ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg’ ac yn ‘arloeswraig ffeminyddol’; ganed ar fferm Dolgoy Fach ym mhlwyf Llangrannog; fe’i haddysgwyd gan Huw Dafis, addysgwr o flaen ei oes a siaradai â’i ddosbarth yn Gymraeg; yn Llangrannog roedd y mwyafrif o’r dynion ar y môr, felly merched a gynhaliai’r pentref, ei gymdeithas a’i gapel; yn bymtheg oed cytunodd ei thad y câi fynd i’r môr gydag ef, a bu’n gweithio ar longau masnach y glannau am tua dwy flynedd; astudiodd mewn amryw fannau cyn ennill Tystysgrif Meistr mewn mordwyo yn Llundain, er mwyn paratoi eraill ar gyfer eu Tystysgrif Capten Llong; yn 1859 daeth yn ysgolfeistres ysgol Pontgarreg, hen swydd Huw Dafis, gan ddysgu plant ifanc a dynion mewn oed.
Yn 1901 sefydlodd Undeb Dirwestol Merched y De, a rhoddodd lawer o’i hugain mlynedd olaf iddo. Erbyn ei marw roedd ganddo 140 o ganghennau drwy Dde Cymru.FfynonellauRees, Sarah Jane (Cranogwen; 1839 – 1916), schoolmistress, poet, editor, temperance advocate ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 9 Ionawr 1839 yn Llangrannog, Sir Aberteifi, merch i gapten llong; cafodd ei haddysg gyntaf yn ysgol y pentref a gadwai Hugh Davies, a dysgodd beth Lladin a seryddiaeth ganddo wedyn, ac mewn ysgolion yn Aberteifi, Cei Newydd a Lerpwl; aeth i’r môr ar long ei thad a dysgu mordwyo yn ymarferol, ac wedi cwrs mordwyo yn Llundain dysgodd y pwnc yn ei hysgol ei hun yn Llangrannog i forwyr ac eraill; yn gefnogwr brwd i’r Sol-ffa, daeth yn arholwr lleol i Goleg y Tonic Sol-ffa; enillodd ei llwyddiant nodedig cyntaf fel bardd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth 1865 gyda ‘Y Fodrwy Briodasol’, gan guro Islwyn a Cheiriog; daeth yn siaradwr cyhoeddus, darlithydd a phregethwr; yn 1878 dechreuodd olygu Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg at wasanaeth merched; yn 1901 sefydlodd y mudiad dirwest merched a adwaenir o hyd fel Undeb Dirwestol Merched y De; bu farw 27 Mehefin 1916; mae Ysgoloriaeth Cranogwen yn Aberystwyth er cof amdani; treuliodd ei hugain mlynedd olaf gyda’i phartner, Jane Thomas, yn Llangrannog.Sarah Jane Rees ↗Wikipedia (Saesneg)Sarah Jane Rees (9 Ionawr 1839 – 27 Mehefin 1916), enw barddol Cranogwen, athrawes, bardd, golygydd, capten llong ac ymgyrchydd dirwest o Gymru; astudiodd mewn ysgol fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd; yn 1859 sefydlodd ei hysgol fordwyo ei hun yn Llangrannog; daeth ei llyfr cerddi Caniadau Cranogwen allan yn 1870; ar daith ddarlithio drwy Gymru yn 1866–67, a thocynnau’n chwecheiniog, talodd ei henillion ddyledion sawl capel, ac yng nghapel Brynhyfryd yn Abertawe siaradodd â bron i 1,000 o bobl; yn 1869–70 teithiodd yr Unol Daleithiau, gan annerch cymunedau Cymreig mor bell i’r gorllewin â California; roedd Y Frythones (1878–1889) yn llwyfan i ferched o lenorion, ymgyrchai dros addysg merched, a chyhoeddodd waith Mary Oliver Jones ac Ellen Hughes gyntaf; erbyn ei marw roedd gan Undeb Dirwestol Merched y De 140 o ganghennau; cofiodd ei ffrind Fanny Rees yn un o’i cherddi enwocaf, Fy Ffrind; fe’i claddwyd ym mynwent Sant Crannog; agorwyd Lletty Cranogwen, lloches i ferched digartref, yn y Rhondda yn 1922; mae llong patrôl pysgodfeydd Llywodraeth Cymru yn dwyn ei henw; dadorchuddiwyd cerflun Sebastien Boyesen ohoni yn Llangrannog ar 10 Mehefin 2023, drwy ymgyrch Monumental Welsh Women.
Treuliodd Cranogwen ei hugain mlynedd olaf yn Llangrannog gyda’i phartner Jane Thomas. Bu farw ar 27 Mehefin 1916 a’i chladdu ym mynwent Sant Crannog. Mae Ysgoloriaeth Cranogwen yn Aberystwyth, lloches i ferched yn y Rhondda, Lletty Cranogwen, a llong patrôl Llywodraeth Cymru i gyd yn dwyn ei henw, ac ar 10 Mehefin 2023 dadorchuddiwyd cerflun ohoni gan Sebastien Boyesen yn ei phentref genedigol.FfynonellauRees, Sarah Jane (Cranogwen; 1839 – 1916), schoolmistress, poet, editor, temperance advocate ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 9 Ionawr 1839 yn Llangrannog, Sir Aberteifi, merch i gapten llong; cafodd ei haddysg gyntaf yn ysgol y pentref a gadwai Hugh Davies, a dysgodd beth Lladin a seryddiaeth ganddo wedyn, ac mewn ysgolion yn Aberteifi, Cei Newydd a Lerpwl; aeth i’r môr ar long ei thad a dysgu mordwyo yn ymarferol, ac wedi cwrs mordwyo yn Llundain dysgodd y pwnc yn ei hysgol ei hun yn Llangrannog i forwyr ac eraill; yn gefnogwr brwd i’r Sol-ffa, daeth yn arholwr lleol i Goleg y Tonic Sol-ffa; enillodd ei llwyddiant nodedig cyntaf fel bardd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth 1865 gyda ‘Y Fodrwy Briodasol’, gan guro Islwyn a Cheiriog; daeth yn siaradwr cyhoeddus, darlithydd a phregethwr; yn 1878 dechreuodd olygu Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg at wasanaeth merched; yn 1901 sefydlodd y mudiad dirwest merched a adwaenir o hyd fel Undeb Dirwestol Merched y De; bu farw 27 Mehefin 1916; mae Ysgoloriaeth Cranogwen yn Aberystwyth er cof amdani; treuliodd ei hugain mlynedd olaf gyda’i phartner, Jane Thomas, yn Llangrannog.Sarah Jane Rees ↗Wikipedia (Saesneg)Sarah Jane Rees (9 Ionawr 1839 – 27 Mehefin 1916), enw barddol Cranogwen, athrawes, bardd, golygydd, capten llong ac ymgyrchydd dirwest o Gymru; astudiodd mewn ysgol fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd; yn 1859 sefydlodd ei hysgol fordwyo ei hun yn Llangrannog; daeth ei llyfr cerddi Caniadau Cranogwen allan yn 1870; ar daith ddarlithio drwy Gymru yn 1866–67, a thocynnau’n chwecheiniog, talodd ei henillion ddyledion sawl capel, ac yng nghapel Brynhyfryd yn Abertawe siaradodd â bron i 1,000 o bobl; yn 1869–70 teithiodd yr Unol Daleithiau, gan annerch cymunedau Cymreig mor bell i’r gorllewin â California; roedd Y Frythones (1878–1889) yn llwyfan i ferched o lenorion, ymgyrchai dros addysg merched, a chyhoeddodd waith Mary Oliver Jones ac Ellen Hughes gyntaf; erbyn ei marw roedd gan Undeb Dirwestol Merched y De 140 o ganghennau; cofiodd ei ffrind Fanny Rees yn un o’i cherddi enwocaf, Fy Ffrind; fe’i claddwyd ym mynwent Sant Crannog; agorwyd Lletty Cranogwen, lloches i ferched digartref, yn y Rhondda yn 1922; mae llong patrôl pysgodfeydd Llywodraeth Cymru yn dwyn ei henw; dadorchuddiwyd cerflun Sebastien Boyesen ohoni yn Llangrannog ar 10 Mehefin 2023, drwy ymgyrch Monumental Welsh Women.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Mae Sarah Jane Rees, Cranogwen, merch y capten llong a fu’n dysgu morwriaeth, yn dod yn olygydd Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg i fenywod.
Cranogwen yn golygu Y FrythonesMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Beirdd, nyrsys, meddygon, ymgyrchwyr a phencampwyr.
1/10Gwerful Mechain fl. 1460–1502AG
2/10Ann Griffiths 1776–1805BC
3/10Betsi Cadwaladr 1789–1860C
4/10Cranogwen 1839–1916FH
5/10Frances Hoggan 1843–1927MR
6/10Margaret, Arglwyddes Rhondda 1883–1958KR
7/10Kate Roberts 1891–1985EM
8/10Elaine Morgan 1920–2013BC
9/10Betty Campbell 1934–2017TG
10/10Tanni Grey-Thompson born 1969Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf