Cyrhaeddodd pobl y tir a alwn yn Gymru ymhell cyn iddo fod yn ynys. Cysgododd Neanderthaliaid yn Ogof Bontnewydd uwchben afon Elwy tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl, a’u dannedd hwy yw’r olion dynol hynaf a gafwyd erioed yng Nghymru. Tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl claddodd bodau dynol modern ddyn ifanc mewn ocr coch yn Ogof Pafiland ar Benrhyn Gŵyr, gyda gwiail o ifori mamoth a chregyn wrth ei ochr: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop. Yna dychwelodd yr iâ, a bu’r tir yn wag am filoedd o flynyddoedd.
Wrth i’r iâ doddi, dilynodd helwyr yr anifeiliaid yn ôl i’r dyffrynnoedd, a thorrodd un ohonynt linellau igam-ogam ar ên ceffyl yn Ogof Kendrick ar y Gogarth. Gwnaeth teuluoedd Oes Ganol y Cerrig fwclis yn Nab Head yn Sir Benfro, a gadael ôl eu traed ym mwd glannau Hafren. Tua 4000 CC daeth y ffermwyr cyntaf, clirio’r coedwigoedd a chodi beddrodau mawr i’w meirw: Llwyneliddon, Pentre Ifan, Bryn Celli Ddu a Barclodiad y Gawres, lle mae cerrig wedi’u cerfio â throellau a phatrymau igam-ogam yn sefyll o hyd. Teithiodd bwyeill carreg o Graig Lwyd uwchben Penmaenmawr ar hyd a lled Prydain, a chludwyd cerrig gleision y Preseli ryw 150 milltir i sefyll yng Nghôr y Cewri.