Ymhell cyn bod Cymru, cyn hyd yn oed yr Oes Iâ olaf, roedd pobl yn byw mewn ogof uwchben Afon Elwy yn yr hyn sydd heddiw yn Sir Ddinbych. Neanderthaliaid cynnar oeddent, a’r dannedd a adawsant ar eu hôl yw’r olion dynol hynaf a gafwyd erioed yng Nghymru.FfynhonnellThe oldest people in Wales: Neanderthal teeth from Pontnewydd Cave ↗Amgueddfa Cymru, 9 Gorffennaf 2013 (Saesneg)Bu’r amgueddfa’n cloddio’r ogof o 1978 i 1995 a chafwyd 19 o ddannedd, yr olion dynol hynaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru, tua 230,000 oed, o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Y darn llawnaf yw rhan o ên uchaf plentyn tua naw oed. Mae’r dannedd yn rhai ‘tarw’: ceudod mwydion mawr a gwreiddiau byr. Yng ngeiriau’r amgueddfa a’i cloddiodd, maent yn gwneud Pontnewydd yn safle “o bwys rhyngwladol”.FfynhonnellThe Caves at Cefn: tales of strange creatures and evidence of Wales’s earliest humans ↗Dr Elizabeth Walker, Amgueddfa Cymru, 7 Mawrth 2013 (Saesneg)Hanes ogofâu Cefn a Phontnewydd: John Leland yn y 1530au, Darwin a Sedgwick yn 1831, cloddio Edward Stanley yn 1832 (eliffant, rhinoseros, hipopotamws), dant dynol mawr Thomas McKenny Hughes yn 1874, y storfa adeg y rhyfel, a gwaith yr amgueddfa o 1978. Mae’n galw Pontnewydd yn safle o bwys rhyngwladol.
| Pryd | Tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl, mewn cyfnod cynnes rhwng dwy oes iâ |
|---|---|
| Ble | Ogof Bontnewydd, Cefn Meiriadog, ger Llanelwy, yn nyffryn Elwy |
| Pwy | Neanderthaliaid cynnar: o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion |
| Beth a gafwyd | 19 o ddannedd dynol a darn o ên plentyn, dros 1,200 o offer carreg, ac esgyrn yr anifeiliaid yr oeddent yn byw yn eu plith |
| Pwy a gloddiodd | Amgueddfa Cymru, 1978 i 1995, dan arweiniad Stephen Aldhouse-Green |
| Ble mae’r darganfyddiadau | Amgueddfa Cymru, Caerdydd |
Yr ogof uwchben yr Elwy#
Ystyr Pontnewydd yw’r bont newydd, ar ôl y pentrefan wrth yr afon. Mae’r ogof yn agor mewn clogwyn calchfaen ar ochr ddwyreiniol dyffryn Elwy, ychydig filltiroedd uwchben Llanelwy, ym mhlwyf Cefn Meiriadog.FfynonellauThe first Welshman: excavations at Pontnewydd ↗H. S. Green, Antiquity 55 (1981), tt. 184–195 (Saesneg)Yr ogof yn nyffryn Elwy; gwaith Boyd Dawkins, Hughes a’r Parch. D. R. Thomas yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg; y dant dynol a gawsant, “of very large size” yng ngeiriau George Busk, sydd wedi mynd ar goll ers hynny.Bontnewydd Palaeolithic site ↗Wikipedia (Saesneg)Un o dri safle ym Mhrydain ag olion bodau dynol mor gynnar, gyda Boxgrove a Swanscombe; o’r ogof y daw’r cofnod hynaf o’r blaidd ym Mhrydain. O’i cheg, edrychai pobl gyntaf Cymru i lawr ar ddyffryn gwyrdd lle porai ceffylau, ceirw a rhinoserosiaid.
Mae’r un calchfaen yn dal teulu cyfan o ogofâu ar hyd yr afon: Cae Gronw ychydig uwchben Pontnewydd, ac ogofâu Cefn ychydig yn bellach. Gyda’i gilydd maent ymhlith y llefydd cyfoethocaf ym Mhrydain ar gyfer hanes y bobl gynharaf ac anifeiliaid yr oesoedd iâ.

Y dant cyntaf, 1874#
Daliodd yr ogof lygad daearegwyr oes Victoria gyntaf. Edrychodd William Boyd Dawkins i mewn iddi a chael esgyrn anifeiliaid, gan gynnwys hipopotamws. Yna, yn 1874, cloddiodd Thomas McKenny Hughes a’r Parchedig D. R. Thomas yn ddyfnach. Cawsant offer carreg a dant dynol mor fawr nes i’r anatomydd George Busk ysgrifennu ei fod “of very large size”.FfynonellauThe first Welshman: excavations at Pontnewydd ↗H. S. Green, Antiquity 55 (1981), tt. 184–195 (Saesneg)Yr ogof yn nyffryn Elwy; gwaith Boyd Dawkins, Hughes a’r Parch. D. R. Thomas yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg; y dant dynol a gawsant, “of very large size” yng ngeiriau George Busk, sydd wedi mynd ar goll ers hynny.The Caves at Cefn: tales of strange creatures and evidence of Wales’s earliest humans ↗Dr Elizabeth Walker, Amgueddfa Cymru, 7 Mawrth 2013 (Saesneg)Hanes ogofâu Cefn a Phontnewydd: John Leland yn y 1530au, Darwin a Sedgwick yn 1831, cloddio Edward Stanley yn 1832 (eliffant, rhinoseros, hipopotamws), dant dynol mawr Thomas McKenny Hughes yn 1874, y storfa adeg y rhyfel, a gwaith yr amgueddfa o 1978. Mae’n galw Pontnewydd yn safle o bwys rhyngwladol.
Mae’r dant hwnnw wedi mynd ar goll ers hynny. Ond gadawodd gwestiwn heb ei ateb am gan mlynedd: a gladdwyd y bobl a wnaeth yr offer yn yr un ogof?
Safle o bwys rhyngwladol
Dr Elizabeth Walker, Amgueddfa Cymru, 2013
Y cloddio mawr, 1978 i 1995#
Yn 1978 aeth Amgueddfa Genedlaethol Cymru ati i’w ateb. Dechreuodd ei phrosiect Anheddu Paleolithig Cymru ei dymor cyntaf un ym Mhontnewydd, dan arweiniad yr archaeolegydd Stephen Green, a adwaenid wedyn fel Stephen Aldhouse-Green, a ddaeth yn Geidwad Archaeoleg yr amgueddfa.FfynhonnellNeanderthals in Wales: Pontnewydd and the Elwy Valley Caves ↗Stephen Aldhouse-Green, Rick Peterson ac Elizabeth Walker (gol.), Oxbow Books, 2012 (Saesneg)Yr adroddiad terfynol. Dechreuodd prosiect Anheddu Paleolithig Cymru yr amgueddfa ym Mhontnewydd yn 1978 dan Stephen Aldhouse-Green; newidiodd dant a gafwyd yn 1980, ac a adnabuwyd fel dant Neanderthal gan Chris Stringer, natur y prosiect cyfan, a gwthiodd y gwaith y bobl gyntaf yng Nghymru yn ôl o tua 50,000 i tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl.
Yn 1980 cafodd y cloddwyr hyd i ddant dynol. Adnabu Chris Stringer o’r Amgueddfa Hanes Natur yn Llundain mai dant Neanderthal ydoedd, ac yng ngeiriau’r adroddiad terfynol, newidiodd natur y prosiect cyfan.FfynhonnellNeanderthals in Wales: Pontnewydd and the Elwy Valley Caves ↗Stephen Aldhouse-Green, Rick Peterson ac Elizabeth Walker (gol.), Oxbow Books, 2012 (Saesneg)Yr adroddiad terfynol. Dechreuodd prosiect Anheddu Paleolithig Cymru yr amgueddfa ym Mhontnewydd yn 1978 dan Stephen Aldhouse-Green; newidiodd dant a gafwyd yn 1980, ac a adnabuwyd fel dant Neanderthal gan Chris Stringer, natur y prosiect cyfan, a gwthiodd y gwaith y bobl gyntaf yng Nghymru yn ôl o tua 50,000 i tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymunodd gwyddonwyr o lawer o wledydd â’r gwaith, ac aeth y cloddio yn ei flaen, dymor ar ôl tymor, hyd 1995.FfynhonnellThe oldest people in Wales: Neanderthal teeth from Pontnewydd Cave ↗Amgueddfa Cymru, 9 Gorffennaf 2013 (Saesneg)Bu’r amgueddfa’n cloddio’r ogof o 1978 i 1995 a chafwyd 19 o ddannedd, yr olion dynol hynaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru, tua 230,000 oed, o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Y darn llawnaf yw rhan o ên uchaf plentyn tua naw oed. Mae’r dannedd yn rhai ‘tarw’: ceudod mwydion mawr a gwreiddiau byr.
Cyhoeddwyd yr adroddiad terfynol, Neanderthals in Wales, dan olygyddiaeth Stephen Aldhouse-Green, Rick Peterson ac Elizabeth Walker, yn 2012. Roedd ei gasgliad yn glir: roedd y gwaith wedi gwthio’r bobl gyntaf y gwyddom amdanynt yng Nghymru yn ôl o tua 50,000 o flynyddoedd yn ôl i tua 230,000.FfynhonnellNeanderthals in Wales: Pontnewydd and the Elwy Valley Caves ↗Stephen Aldhouse-Green, Rick Peterson ac Elizabeth Walker (gol.), Oxbow Books, 2012 (Saesneg)Yr adroddiad terfynol. Dechreuodd prosiect Anheddu Paleolithig Cymru yr amgueddfa ym Mhontnewydd yn 1978 dan Stephen Aldhouse-Green; newidiodd dant a gafwyd yn 1980, ac a adnabuwyd fel dant Neanderthal gan Chris Stringer, natur y prosiect cyfan, a gwthiodd y gwaith y bobl gyntaf yng Nghymru yn ôl o tua 50,000 i tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl.

Y dannedd, a phwy oedd biau nhw#
Yn ddwfn yn yr ogof cafodd y tîm hyd i 19 o ddannedd dynol.FfynhonnellThe oldest people in Wales: Neanderthal teeth from Pontnewydd Cave ↗Amgueddfa Cymru, 9 Gorffennaf 2013 (Saesneg)Bu’r amgueddfa’n cloddio’r ogof o 1978 i 1995 a chafwyd 19 o ddannedd, yr olion dynol hynaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru, tua 230,000 oed, o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Y darn llawnaf yw rhan o ên uchaf plentyn tua naw oed. Mae’r dannedd yn rhai ‘tarw’: ceudod mwydion mawr a gwreiddiau byr. Maent yn perthyn i o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Y darn llawnaf yw rhan o ên uchaf plentyn tua naw oed, gyda dant llaeth wedi treulio’n dda wrth ymyl cilddant oedolyn mawr newydd a oedd newydd ddod drwodd.FfynhonnellThe oldest people in Wales: Neanderthal teeth from Pontnewydd Cave ↗Amgueddfa Cymru, 9 Gorffennaf 2013 (Saesneg)Bu’r amgueddfa’n cloddio’r ogof o 1978 i 1995 a chafwyd 19 o ddannedd, yr olion dynol hynaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru, tua 230,000 oed, o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Y darn llawnaf yw rhan o ên uchaf plentyn tua naw oed. Mae’r dannedd yn rhai ‘tarw’: ceudod mwydion mawr a gwreiddiau byr.
Dangosodd pelydrau X rywbeth arbennig amdanynt. Mae gan y dannedd geudod mwydion mawr iawn a gwreiddiau byr, siâp a elwir yn taurodontiaeth, o’r gair Groeg am darw, gan fod dannedd gwartheg wedi’u gwneud yr un fath. Mae’n nodweddiadol o’r Neanderthaliaid, ac mae’n un o’r rhesymau pam y gwyddai’r arbenigwyr pwy oedd y bobl hyn.FfynonellauThe oldest people in Wales: Neanderthal teeth from Pontnewydd Cave ↗Amgueddfa Cymru, 9 Gorffennaf 2013 (Saesneg)Bu’r amgueddfa’n cloddio’r ogof o 1978 i 1995 a chafwyd 19 o ddannedd, yr olion dynol hynaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru, tua 230,000 oed, o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Y darn llawnaf yw rhan o ên uchaf plentyn tua naw oed. Mae’r dannedd yn rhai ‘tarw’: ceudod mwydion mawr a gwreiddiau byr.Pontnewydd Cave in Wales: a new Middle Pleistocene hominid site ↗H. S. Green, C. B. Stringer ac eraill, Nature 294 (1981), tt. 707–713 (Saesneg)Yr adroddiad gwyddonol cyntaf: bwyeill llaw a dant dynol, yn debyg i ddannedd Neanderthaliaid cynnar Krapina yng Nghroatia ac, fel hwythau, yn ddannedd ‘tarw’; wedi’u dyddio drwy wraniwm–thoriwm a thermoymoleuedd i tua 200,000 o flynyddoedd.

Cymharodd yr adroddiad cyntaf un, yn y cyfnodolyn Nature yn 1981, ddant Pontnewydd â dannedd Neanderthaliaid cynnar Krapina yng Nghroatia.FfynhonnellPontnewydd Cave in Wales: a new Middle Pleistocene hominid site ↗H. S. Green, C. B. Stringer ac eraill, Nature 294 (1981), tt. 707–713 (Saesneg)Yr adroddiad gwyddonol cyntaf: bwyeill llaw a dant dynol, yn debyg i ddannedd Neanderthaliaid cynnar Krapina yng Nghroatia ac, fel hwythau, yn ddannedd ‘tarw’; wedi’u dyddio drwy wraniwm–thoriwm a thermoymoleuedd i tua 200,000 o flynyddoedd. Edrychodd astudiaeth lawnach yn 2015 yn fanwl ar 17 o’r dannedd a’u cael yn debycaf i ddannedd y Sima de los Huesos, “pydew’r esgyrn” yn Atapuerca yn Sbaen. Roedd pobl Pontnewydd yn perthyn i ddechrau llinach y Neanderthaliaid: hynafiaid y Neanderthaliaid a fu’n byw ar draws Ewrop ddegau o filoedd o flynyddoedd yn ddiweddarach.FfynhonnellThe morphological affinities of the Middle Pleistocene hominin teeth from Pontnewydd Cave, Wales ↗Tim Compton a Chris Stringer, Journal of Quaternary Science 30 (2015) (Saesneg)Astudiaeth o 17 o ddannedd a gloddiwyd rhwng 1980 a 1995, tua 225,000 oed yn ôl pob tebyg, a gafwyd gyda bwyeill llaw ac offer Levallois. Maent agosaf at ddannedd y Sima de los Huesos yn Atapuerca yn Sbaen, yn gynnar yn llinach y Neanderthaliaid.

Pa mor hen ydyn nhw?#
Ni ellid dyddio dim ym Mhontnewydd drwy radiocarbon, sydd ond yn cyrraedd yn ôl tua 50,000 o flynyddoedd. Yn hytrach defnyddiodd y gwyddonwyr dri chloc arall. Dyddiwyd fflintiau a fu mewn tân, drwy thermoymoleuedd; y stalagmid a dyfodd dros yr haenau, drwy gyfres wraniwm; ac enamel y dannedd eu hunain, drwy gyseiniant troelli electronau.FfynhonnellDating ↗Nicholas Debenham, Rainer Grün, Paul Pettitt ac eraill, pennod 11 Neanderthals in Wales (2012) (Saesneg)Sut y dyddiwyd yr ogof: thermoymoleuedd ar fflintiau wedi’u llosgi ac ar stalagmid, cyfres wraniwm ar 31 o stalagmidau, a chyseiniant troelli electronau ar enamel 11 o ddannedd. Mae fflintiau a fu mewn tân yn rhoi un o’r dyddiadau allweddol.
Roedd y canlyniadau cyntaf, yn 1981, yn awgrymu tua 200,000 o flynyddoedd.FfynhonnellPontnewydd Cave in Wales: a new Middle Pleistocene hominid site ↗H. S. Green, C. B. Stringer ac eraill, Nature 294 (1981), tt. 707–713 (Saesneg)Yr adroddiad gwyddonol cyntaf: bwyeill llaw a dant dynol, yn debyg i ddannedd Neanderthaliaid cynnar Krapina yng Nghroatia ac, fel hwythau, yn ddannedd ‘tarw’; wedi’u dyddio drwy wraniwm–thoriwm a thermoymoleuedd i tua 200,000 o flynyddoedd. Gyda’r holl ddyddiadau ynghyd, mae’r amgueddfa genedlaethol yn rhoi’r dannedd yn tua 230,000 oed, a’r gwyddonwyr a’u hastudiodd yn 2015 yn tua 225,000.FfynonellauThe oldest people in Wales: Neanderthal teeth from Pontnewydd Cave ↗Amgueddfa Cymru, 9 Gorffennaf 2013 (Saesneg)Bu’r amgueddfa’n cloddio’r ogof o 1978 i 1995 a chafwyd 19 o ddannedd, yr olion dynol hynaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru, tua 230,000 oed, o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Y darn llawnaf yw rhan o ên uchaf plentyn tua naw oed. Mae’r dannedd yn rhai ‘tarw’: ceudod mwydion mawr a gwreiddiau byr.The morphological affinities of the Middle Pleistocene hominin teeth from Pontnewydd Cave, Wales ↗Tim Compton a Chris Stringer, Journal of Quaternary Science 30 (2015) (Saesneg)Astudiaeth o 17 o ddannedd a gloddiwyd rhwng 1980 a 1995, tua 225,000 oed yn ôl pob tebyg, a gafwyd gyda bwyeill llaw ac offer Levallois. Maent agosaf at ddannedd y Sima de los Huesos yn Atapuerca yn Sbaen, yn gynnar yn llinach y Neanderthaliaid. Roeddent yn byw yng nghanol cyfnod cynnes rhwng dwy oes iâ.FfynhonnellLost Landscapes: the earliest humans ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Roedd pobl yn byw ym Mhontnewydd yng nghanol cyfnod cynnes rhwng oesoedd iâ, tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl; gadawodd Neanderthaliaid diweddarach fwyeill llaw yn Ogof Coygan yn Sir Gaerfyrddin rhwng 60,000 a 35,000 o flynyddoedd yn ôl.
Eu hoffer#
Roedd pobl Pontnewydd yn grefftwyr medrus. Mae’r ogof wedi rhoi dros 1,200 o arteffactau carreg.FfynhonnellInvestigations into the mineralogy and petrology of the artefacts and sediments from the Lower Palaeolithic site of Pontnewydd Cave, North Wales ↗Heather Jackson, traethawd MPhil, Prifysgol Bangor, 2002 (Saesneg)Mae’r 1,284 o arteffactau carreg, tua 225,000 oed, gan mwyaf o graig folcanig, y rhan fwyaf ohoni o Eryri a pheth o Ardal y Llynnoedd. Aeth lafâu dwysach yn fwyeill llaw a chreiddiau; fflint, cert a thwff mân yn grafwyr mwy cain. Yn eu plith mae tua deugain o fwyeill llaw, sef offeryn siâp deigryn clasurol y traddodiad Acheulaidd, a llawer o offer a wnaed drwy ddull Levallois: byddai’r crefftwr yn siapio darn o garreg yn gyntaf fel y byddai un ergyd yn taro fflaw o’r union ffurf a fynnai. Mae crafwyr ar gyfer trin crwyn a phren, cyllyll, ac un offeryn pigfain cain o’r math a elwir yn Fousteraidd.FfynhonnellPontnewydd Cave and the Earlier Palaeolithic in Wales ↗H. S. Green, Studia Praehistorica Belgica 3 (1983), tt. 29–41 (Saesneg)Yr offer: tua deugain o fwyeill llaw, pwyntiau, fflawiau a chreiddiau Levallois, crafwyr a phwynt Mousteraidd cain, y rhan fwyaf o graig folcanig o raean rhewlifol, a fflint fawr mwy na degfed ran. Yr anifeiliaid: blaidd, llwynog, arth, llew, cath maint llewpard, ceffyl, rhinoseros, carw coch, carw Llychlyn, bual neu ych gwyllt, afanc a lemingiaid. Daeth yr haenau i’r ogof mewn llifoedd llaid.

Y garreg sy’n gwneud Pontnewydd yn wahanol. Fflint yw’r rhan fwyaf o offer cynnar Prydain, ond yma prin fod fflint yn fwy na degfed ran o’r cyfan.FfynhonnellPontnewydd Cave and the Earlier Palaeolithic in Wales ↗H. S. Green, Studia Praehistorica Belgica 3 (1983), tt. 29–41 (Saesneg)Yr offer: tua deugain o fwyeill llaw, pwyntiau, fflawiau a chreiddiau Levallois, crafwyr a phwynt Mousteraidd cain, y rhan fwyaf o graig folcanig o raean rhewlifol, a fflint fawr mwy na degfed ran. Yr anifeiliaid: blaidd, llwynog, arth, llew, cath maint llewpard, ceffyl, rhinoseros, carw coch, carw Llychlyn, bual neu ych gwyllt, afanc a lemingiaid. Daeth yr haenau i’r ogof mewn llifoedd llaid. Creigiau folcanig caled yw’r gweddill, y rhan fwyaf ohonynt o Eryri. Roedd rhewlifoedd wedi cario cerrig mân ohonynt i lawr i’r dyffryn, a dewisodd y crefftwyr hwy o’r graean. Dewisasant yn ofalus: y lafâu dwysaf ar gyfer bwyeill llaw, a’r fflint, y cert a’r twff manach ar gyfer y crafwyr miniog, taclus.FfynhonnellInvestigations into the mineralogy and petrology of the artefacts and sediments from the Lower Palaeolithic site of Pontnewydd Cave, North Wales ↗Heather Jackson, traethawd MPhil, Prifysgol Bangor, 2002 (Saesneg)Mae’r 1,284 o arteffactau carreg, tua 225,000 oed, gan mwyaf o graig folcanig, y rhan fwyaf ohoni o Eryri a pheth o Ardal y Llynnoedd. Aeth lafâu dwysach yn fwyeill llaw a chreiddiau; fflint, cert a thwff mân yn grafwyr mwy cain.
Bywyd yn nyffryn Elwy 230,000 o flynyddoedd yn ôl#
Mae’r esgyrn yn yr ogof yn dangos y byd yr oedd y bobl hyn yn ei adnabod. Roedd blaidd, llwynog, arth, llew a chath fawr maint llewpard yn hela yn y dyffryn. Porai ceffylau, ceirw coch, ceirw Llychlyn, gwartheg gwyllt neu fual, a rhinoseros y coedwigoedd yno, gydag afancod yn yr afon a lemingiaid yn y gwair.FfynhonnellPontnewydd Cave and the Earlier Palaeolithic in Wales ↗H. S. Green, Studia Praehistorica Belgica 3 (1983), tt. 29–41 (Saesneg)Yr offer: tua deugain o fwyeill llaw, pwyntiau, fflawiau a chreiddiau Levallois, crafwyr a phwynt Mousteraidd cain, y rhan fwyaf o graig folcanig o raean rhewlifol, a fflint fawr mwy na degfed ran. Yr anifeiliaid: blaidd, llwynog, arth, llew, cath maint llewpard, ceffyl, rhinoseros, carw coch, carw Llychlyn, bual neu ych gwyllt, afanc a lemingiaid. Daeth yr haenau i’r ogof mewn llifoedd llaid. O’r ogof hon y daw’r cofnod hynaf o’r blaidd yn unman ym Mhrydain.FfynhonnellBontnewydd Palaeolithic site ↗Wikipedia (Saesneg)Un o dri safle ym Mhrydain ag olion bodau dynol mor gynnar, gyda Boxgrove a Swanscombe; o’r ogof y daw’r cofnod hynaf o’r blaidd ym Mhrydain.
Mae olion cyllell cigydd ar rai o esgyrn yr anifeiliaid, felly gweddillion prydau bwyd y bobl oeddent.FfynhonnellThe oldest people in Wales: Neanderthal teeth from Pontnewydd Cave ↗Amgueddfa Cymru, 9 Gorffennaf 2013 (Saesneg)Bu’r amgueddfa’n cloddio’r ogof o 1978 i 1995 a chafwyd 19 o ddannedd, yr olion dynol hynaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru, tua 230,000 oed, o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Y darn llawnaf yw rhan o ên uchaf plentyn tua naw oed. Mae’r dannedd yn rhai ‘tarw’: ceudod mwydion mawr a gwreiddiau byr. Tyfai plant i fyny yma ymhlith oedolion: criw bach yn byw drwy hela, yn gwneud eu hoffer wrth y tân ac yn cysgodi yng ngheg yr ogof. Ar adegau eraill roedd eirth yn defnyddio’r ogof yn ffau.FfynhonnellPontnewydd Cave and the Earlier Palaeolithic in Wales ↗H. S. Green, Studia Praehistorica Belgica 3 (1983), tt. 29–41 (Saesneg)Yr offer: tua deugain o fwyeill llaw, pwyntiau, fflawiau a chreiddiau Levallois, crafwyr a phwynt Mousteraidd cain, y rhan fwyaf o graig folcanig o raean rhewlifol, a fflint fawr mwy na degfed ran. Yr anifeiliaid: blaidd, llwynog, arth, llew, cath maint llewpard, ceffyl, rhinoseros, carw coch, carw Llychlyn, bual neu ych gwyllt, afanc a lemingiaid. Daeth yr haenau i’r ogof mewn llifoedd llaid.

Ni wyddom a fyddent yn claddu eu meirw yn yr ogof. Ymhell wedyn, ysgubodd llifoedd llaid a dŵr tawdd oesoedd iâ diweddarach yr hen loriau’n ddyfnach i’r ogof a’u cymysgu, felly torrwyd unrhyw feddau amser maith yn ôl.FfynonellauThe oldest people in Wales: Neanderthal teeth from Pontnewydd Cave ↗Amgueddfa Cymru, 9 Gorffennaf 2013 (Saesneg)Bu’r amgueddfa’n cloddio’r ogof o 1978 i 1995 a chafwyd 19 o ddannedd, yr olion dynol hynaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru, tua 230,000 oed, o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Y darn llawnaf yw rhan o ên uchaf plentyn tua naw oed. Mae’r dannedd yn rhai ‘tarw’: ceudod mwydion mawr a gwreiddiau byr.Pontnewydd Cave and the Earlier Palaeolithic in Wales ↗H. S. Green, Studia Praehistorica Belgica 3 (1983), tt. 29–41 (Saesneg)Yr offer: tua deugain o fwyeill llaw, pwyntiau, fflawiau a chreiddiau Levallois, crafwyr a phwynt Mousteraidd cain, y rhan fwyaf o graig folcanig o raean rhewlifol, a fflint fawr mwy na degfed ran. Yr anifeiliaid: blaidd, llwynog, arth, llew, cath maint llewpard, ceffyl, rhinoseros, carw coch, carw Llychlyn, bual neu ych gwyllt, afanc a lemingiaid. Daeth yr haenau i’r ogof mewn llifoedd llaid.
Yr ogofâu cyfagos#
Nid yw Pontnewydd ar ei phen ei hun. Ar hyd yr afon mae ogofâu Cefn, sy’n enwog ers i’r hynafiaethydd John Leland ysgrifennu amdanynt yn y 1530au. Efallai i Charles Darwin ac Adam Sedgwick edrych i mewn iddynt ar eu taith ddaearegol ym mis Awst 1831, a’r flwyddyn wedyn cloddiodd y Parchedig Edward Stanley esgyrn yr eliffant ysgithrog syth, y rhinoseros a’r hipopotamws, anifeiliaid cyfnod cynnes diweddarach tua 125,000 o flynyddoedd yn ôl. Gwelodd Stanley Bontnewydd hefyd, ond gadawodd hi heb ei chyffwrdd.FfynhonnellThe Caves at Cefn: tales of strange creatures and evidence of Wales’s earliest humans ↗Dr Elizabeth Walker, Amgueddfa Cymru, 7 Mawrth 2013 (Saesneg)Hanes ogofâu Cefn a Phontnewydd: John Leland yn y 1530au, Darwin a Sedgwick yn 1831, cloddio Edward Stanley yn 1832 (eliffant, rhinoseros, hipopotamws), dant dynol mawr Thomas McKenny Hughes yn 1874, y storfa adeg y rhyfel, a gwaith yr amgueddfa o 1978. Mae’n galw Pontnewydd yn safle o bwys rhyngwladol.
Yn 1870 roedd ogofâu Cefn yn y papurau newydd am reswm rhyfeddach: honnodd glanhawr simneiau o’r Rhyl iddo ladd creadur tebyg i grocodeil a oedd yn byw yn yr ogof. Mewn gwirionedd roedd yr anifail wedi marw mewn sw deithiol yn y Rhyl.FfynhonnellThe Caves at Cefn: tales of strange creatures and evidence of Wales’s earliest humans ↗Dr Elizabeth Walker, Amgueddfa Cymru, 7 Mawrth 2013 (Saesneg)Hanes ogofâu Cefn a Phontnewydd: John Leland yn y 1530au, Darwin a Sedgwick yn 1831, cloddio Edward Stanley yn 1832 (eliffant, rhinoseros, hipopotamws), dant dynol mawr Thomas McKenny Hughes yn 1874, y storfa adeg y rhyfel, a gwaith yr amgueddfa o 1978. Mae’n galw Pontnewydd yn safle o bwys rhyngwladol.

Bu’r amgueddfa’n cloddio yng Nghefn hefyd, yn 1982 i 1984, a dyddiodd ei gwaddodion llawr hynaf i bron 230,000 o flynyddoedd, yr un oed â phobl Pontnewydd. Ychydig uwchben Pontnewydd mae ogof fach Cae Gronw, a gloddiwyd yn 1979, 1980 a 1985, lle bu eirth ogof a lemingiaid yr Arctig yn byw yn llawer diweddarach, tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl.FfynonellauCaves of North Wales: the Elwy valley ↗Cyngor Ogofa Cambria, Cofrestr Ogofâu Cambria (Saesneg)Cae Gronw, ychydig uwchben Pontnewydd: cloddiwyd gan yr Amgueddfa Genedlaethol yn 1985; leming yr Arctig, arth, ac asgwrn arth ogof tua 33,000 oed. Ogof Cefn: mamoth, hipopotamws, arth ogof a llew; dyddiodd gwaith yr amgueddfa yn 1982–84 ei gwaddodion llawr hynaf i bron 230,000 o flynyddoedd.Neanderthals in Wales: Pontnewydd and the Elwy Valley Caves ↗Stephen Aldhouse-Green, Rick Peterson ac Elizabeth Walker (gol.), Oxbow Books, 2012 (Saesneg)Yr adroddiad terfynol. Dechreuodd prosiect Anheddu Paleolithig Cymru yr amgueddfa ym Mhontnewydd yn 1978 dan Stephen Aldhouse-Green; newidiodd dant a gafwyd yn 1980, ac a adnabuwyd fel dant Neanderthal gan Chris Stringer, natur y prosiect cyfan, a gwthiodd y gwaith y bobl gyntaf yng Nghymru yn ôl o tua 50,000 i tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl.
Ymhellach i’r de, gadawodd Neanderthaliaid diweddarach eu bwyeill llaw yn Ogof Coygan yn Sir Gaerfyrddin rhwng tua 60,000 a 35,000 o flynyddoedd yn ôl.FfynhonnellLost Landscapes: the earliest humans ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Roedd pobl yn byw ym Mhontnewydd yng nghanol cyfnod cynnes rhwng oesoedd iâ, tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl; gadawodd Neanderthaliaid diweddarach fwyeill llaw yn Ogof Coygan yn Sir Gaerfyrddin rhwng 60,000 a 35,000 o flynyddoedd yn ôl. Ac ar Benrhyn Gŵyr, tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl, claddodd bodau dynol modern y gŵr ifanc a adwaenir fel Dynes Goch Pafiland.
Pam mae’n bwysig#
Pontnewydd yw un o dri lle yn unig ym Mhrydain, gyda Boxgrove a Swanscombe yn Lloegr, sydd wedi rhoi olion pobl mor gynnar.FfynhonnellBontnewydd Palaeolithic site ↗Wikipedia (Saesneg)Un o dri safle ym Mhrydain ag olion bodau dynol mor gynnar, gyda Boxgrove a Swanscombe; o’r ogof y daw’r cofnod hynaf o’r blaidd ym Mhrydain. Dyma’r unig le yng Nghymru lle cafwyd pobl o’r oes hon, ac mae’n dangos bod tir Cymru yn gartref i bobl fwy na 200,000 o flynyddoedd yn ôl.
Nid gyda’r Rhufeiniaid y mae stori Cymru’n dechrau, na hyd yn oed gyda’r ffermwyr cyntaf. Mae’n dechrau yma, mewn ogof uwchben yr Elwy, gyda phlentyn naw oed a theulu o helwyr.
Yr ogof heddiw#
Yn yr Ail Ryfel Byd defnyddiodd y fyddin Bontnewydd yn storfa i ffrwydron tir a bomiau dyfnder, gan godi’r wal gerrig, y drysau dur a’r siambr warchod sy’n dal i gau ei cheg.FfynhonnellThe Caves at Cefn: tales of strange creatures and evidence of Wales’s earliest humans ↗Dr Elizabeth Walker, Amgueddfa Cymru, 7 Mawrth 2013 (Saesneg)Hanes ogofâu Cefn a Phontnewydd: John Leland yn y 1530au, Darwin a Sedgwick yn 1831, cloddio Edward Stanley yn 1832 (eliffant, rhinoseros, hipopotamws), dant dynol mawr Thomas McKenny Hughes yn 1874, y storfa adeg y rhyfel, a gwaith yr amgueddfa o 1978. Mae’n galw Pontnewydd yn safle o bwys rhyngwladol. Mae’r ogof ar dir preifat ac nid yw ar agor i ymwelwyr. Mae’r dannedd, yr ên, yr offer ac esgyrn yr anifeiliaid yng ngofal Amgueddfa Cymru yng Nghaerdydd, a gellir gweld llawer ohonynt ar ei gwefan Casgliadau Ar-lein.
Ffynonellau a darllen pellach



