Mae Hanes Cymru am ddim i’w ddefnyddio yn y dosbarth. Mae pob tudalen yn gweithio yn Gymraeg ac yn Saesneg, ac mae pob digwyddiad yn cysylltu â ffynhonnell, fel y gall disgyblion ymarfer gwirio tystiolaeth.
Rhennir y testun dan drwydded Creative Commons BY-NC 4.0, felly gallwch ei gopïo, ei argraffu a’i addasu ar gyfer gwersi a thaflenni gwaith, cyn belled â’ch bod yn cydnabod Hanes Cymru ac yn rhoi dolen i’r dudalen. Mae gan y ffotograffau eu trwyddedau eu hunain, a ddangosir gyda phob un.
Mae’r syniadau isod yn addas ar gyfer Maes Dysgu a Phrofiad y Dyniaethau yng Nghwricwlwm i Gymru, gyda’i bwyslais ar gynefin, ymholi a straeon amrywiol Cymru. Addaswch nhw fel y mynnwch.
Ar y taflenni gwaith ac yn y pecynnau, mae label bach ar bob digwyddiad a pherson sy’n dweud sut rydyn ni’n gwybod amdanyn nhw: archaeoleg, cronicl cynnar neu wedi’i gofnodi. Maen nhw’n argraffu hefyd, fel y gall disgyblion drafod y gwahanol fathau o dystiolaeth.
Cwestiwn ymholi: Sut newidiodd diwydiant Gymru, a phwy dalodd y pris?
Cymharwch Feibl 1588 a’r Llyfrau Gleision 1847: sut newidiodd agweddau at y Gymraeg?
Defnyddiwch hanes Merthyr i esbonio pam tyfodd poblogaeth y cymoedd mor gyflym.
Cynhaliwch achos llys: oedd Dic Penderyn yn euog?
Camwch i mewn i’r caban: pam roedd chwarelwyr llechi’n treulio’u hawr ginio yn dadlau am farddoniaeth a gwleidyddiaeth? Darllenwch yr erthygl hir am lechi a chynhaliwch ddadl caban eich hun.
Cwestiwn ymholi: Pa wahaniaeth mae datganoli wedi’i wneud i Gymru?
Dewch o hyd i un gyfraith a wnaed yn y Senedd sy’n effeithio ar eich bywyd bob dydd, a’i hesbonio i’r dosbarth.
Cymharwch ganlyniadau refferenda 1979, 1997 a 2011. Pam newidiodd y farn?
Cynhaliwch eich dadl Senedd eich hun: pa un gyfraith newydd fyddech chi’n ei phasio i Gymru?
Archifau Cymreig i ymchwilio ynddynt
Ar gyfer ymchwil y disgyblion eu hunain, mae’r archifau Cymreig hyn am ddim ac wedi’u hysgrifennu neu eu gwirio gan arbenigwyr. Mae ein tudalennau’n cysylltu â nhw lle mae ganddyn nhw gofnod.
Y Bywgraffiadur Cymreig
Bywgraffiadau rhad ac am ddim o filoedd o Gymry, gan haneswyr, yn Gymraeg ac yn Saesneg. Mae ein tudalennau pobl yn cysylltu ag ef lle mae ganddo gofnod.
Yn argraffu yn yr iaith a ddewiswyd. Mae’r atebion yn gudd nes eu hagor.
Oes y Cerrig: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
Ac. 230,000 CC · Bc. 31,000 CC · Cc. 11,000 CC · Dc. 9,600 CC · Ec. 8,000 CC · Fc. 5,000 CC · Gc. 4,000 CC · Hc. 3,800 CC · Ic. 3,500 CC · Jc. 2,900 CC
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
#
Digwyddiad
Llythyren
1
Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)
2
Codwyr y cromlechi (archaeoleg)
3
Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg)
4
Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg)
5
Dynes Goch Pafiland (archaeoleg)
6
Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head (archaeoleg)
7
Cerrig gleision y Preselau (archaeoleg)
8
Y ffermwyr cyntaf (archaeoleg)
9
Yr iâ yn cilio (archaeoleg)
10
Tinkinswood (archaeoleg)
Atebion
1C, 2I, 3F, 4A, 5B, 6E, 7J, 8G, 9D, 10H
Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
Ac. 2,400 CC · Bc. 2,000 CC · Cc. 1,900 CC · Dc. 1,800 CC · Ec. 1,100 CC · Fc. 650 CC · Gc. 600 CC · Hc. 400 CC · I54 CC · Jc. 50 CC
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
#
Digwyddiad
Llythyren
1
Caer ym Mrynbuga (archaeoleg)
2
Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:· Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)
3
Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi)
4
Caradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi)
5
Frontinus a’r Silwriaid (wedi’i gofnodi)
6
Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin (cronicl cynnar:· hanes Glastonbury, y 13eg ganrif)
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
#
Digwyddiad
Llythyren
1
Camlan (cronicl cynnar:· Annales Cambriae, y 10fed ganrif)
2
Cunedda’n dod i Wynedd (cronicl cynnar:· Historia Brittonum, 829)
3
Marw Dewi Sant (cronicl cynnar:· Annales Cambriae, y 10fed ganrif)
4
Clawdd Offa (archaeoleg)
5
Padrig yn mynd i Iwerddon (wedi’i gofnodi)
6
Pelagius (wedi’i gofnodi)
7
Rhufain yn gollwng gafael (wedi’i gofnodi)
8
Buddugoliaeth Haleliwia (cronicl cynnar:· Buchedd Garmon, tua 480)
9
Y fuddugoliaeth ym Maddon (cronicl cynnar:· Gildas, y 6ed ganrif; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)
10
Y Gododdin (cronicl cynnar:· Llyfr Aneirin, tua 1250)
Atebion
1G, 2E, 3H, 4J, 5D, 6B, 7A, 8C, 9F, 10I
Oes y Brenhinoedd: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
#
Digwyddiad
Llythyren
1
Cymraeg ysgrifenedig cynnar (wedi’i gofnodi)
2
Merfyn Frych (wedi’i gofnodi)
3
Un brenin i Gymru gyfan (wedi’i gofnodi)
4
Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr (wedi’i gofnodi)
5
Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)
6
Rhodri yn ennill Powys (wedi’i gofnodi)
7
Ysgrifennu’r Pedair Cainc (wedi’i gofnodi)
8
Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)
9
Colofn Eliseg (wedi’i gofnodi)
10
Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)
Atebion
1A, 2B, 3I, 4G, 5D, 6F, 7J, 8C, 9E, 10H
Oes y Tywysogion: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A c. 1100 · B 1109 · C 1116 · D c. 1125 · E 1131 · F 1136 · G c. 1136 · H c. 1165 · I 1176 · J 1282
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
#
Digwyddiad
Llythyren
1
Marwolaeth yng Nghilmeri (wedi’i gofnodi)
2
Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd (wedi’i gofnodi)
3
Gruffudd ap Rhys yn dod adref (wedi’i gofnodi)
4
Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr (wedi’i gofnodi)
5
Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan (wedi’i gofnodi)
6
Llyfr Llandaf (wedi’i gofnodi)
7
Hanes Brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)
8
Yr eisteddfod gyntaf (wedi’i gofnodi)
9
Y brenin a ddaeth yn dywysog (wedi’i gofnodi)
10
Abaty Tyndyrn (wedi’i gofnodi)
Atebion
1J, 2A, 3C, 4F, 5B, 6D, 7G, 8I, 9H, 10E
Cymru Glyndŵr: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 1284 · B 1287 · C 1294 · D 1301 · E 1316 · F c. 1340 · G 1400 · H 1404 · I 1406 · J c. 1415
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
#
Digwyddiad
Llythyren
1
Tywysog Cymru o Sais (wedi’i gofnodi)
2
Dafydd ap Gwilym (wedi’i gofnodi)
3
Gwrthryfel Glyndŵr (wedi’i gofnodi)
4
Llywelyn Bren yn codi (wedi’i gofnodi)
5
Gwrthryfel Madog ap Llywelyn (wedi’i gofnodi)
6
Ni ddaliwyd Owain byth (wedi’i gofnodi)
7
Senedd Machynlleth (wedi’i gofnodi)
8
Statud Rhuddlan (wedi’i gofnodi)
9
Llythyr Pennal (wedi’i gofnodi)
10
Gwrthryfel Rhys ap Maredudd (wedi’i gofnodi)
Atebion
1D, 2F, 3G, 4E, 5C, 6J, 7H, 8A, 9I, 10B
Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 1485 · B 1486 · C 1497 · D 1507 · E 1523 · F 1536–1543 · G 1542 · H 1546 · I 1557 · J 1588
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
#
Digwyddiad
Llythyren
1
Brenin o Gymro (wedi’i gofnodi)
2
Tywysog o’r enw Arthur (wedi’i gofnodi)
3
Richard Amerike a Cabot (wedi’i gofnodi)
4
Eisteddfod Caerwys (wedi’i gofnodi)
5
Llys y Sesiwn Fawr (wedi’i gofnodi)
6
Y Deddfau Uno (wedi’i gofnodi)
7
Y Beibl Cymraeg (wedi’i gofnodi)
8
Yr hafalnod (wedi’i gofnodi)
9
Y llyfr Cymraeg cyntaf (wedi’i gofnodi)
10
Y twrnamaint yng Nghaeriw (wedi’i gofnodi)
Atebion
1A, 2B, 3C, 4E, 5G, 6F, 7J, 8I, 9H, 10D
Oes yr Adfywiad: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 1703 · B 1707 · C 1716 · D 1718 · E 1719 · F 1731 · G 1735 · H 1744 · I 1789 · J 1792
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
#
Digwyddiad
Llythyren
1
Barti Ddu (wedi’i gofnodi)
2
Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd (wedi’i gofnodi)
3
Emynau cyntaf Pantycelyn (wedi’i gofnodi)
4
Argraffu’n dod i Gymru (wedi’i gofnodi)
5
Eisteddfod Corwen (wedi’i gofnodi)
6
Y diwygiad Methodistaidd (wedi’i gofnodi)
7
Drych y Prif Oesoedd (wedi’i gofnodi)
8
Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)
9
Yr ysgolion cylchynol (wedi’i gofnodi)
10
Yr Orsedd gyntaf (wedi’i gofnodi)
Atebion
1E, 2B, 3H, 4D, 5I, 6G, 7C, 8A, 9F, 10J
Y Gymru Ddiwydiannol: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 1800 · B 1804 · C 1805 · D 1831 · E 1842 · F 1858 · G c. 1870 · H 1904 · I 1908 · J 1913
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
#
Digwyddiad
Llythyren
1
Taith Mary Jones (wedi’i gofnodi)
2
Detholiad naturiol (wedi’i gofnodi)
3
Agor Pontcysyllte (wedi’i gofnodi)
4
Senghennydd (wedi’i gofnodi)
5
Gwrthryfel Merthyr (wedi’i gofnodi)
6
Y Welsh Not (wedi’i gofnodi)
7
Y Gamp Lawn gyntaf (wedi’i gofnodi)
8
Y siec filiwn punt gyntaf (wedi’i gofnodi)
9
Y locomotif rheilffordd cyntaf (wedi’i gofnodi)
10
Y gell danwydd (wedi’i gofnodi)
Atebion
1A, 2F, 3C, 4J, 5D, 6G, 7I, 8H, 9B, 10E
Cymru’r Ugeinfed Ganrif: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 1914 · B 1916 · C 1917 · D 1918 · E 1940 · F 1948 · G 1959 · H 1965 · I 1966 · J 1980
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
#
Digwyddiad
Llythyren
1
Prif weinidog o Gymro (wedi’i gofnodi)
2
Trychineb Aberfan (wedi’i gofnodi)
3
Freddie Welsh, pencampwr y byd (wedi’i gofnodi)
4
Gwynfor ac S4C (wedi’i gofnodi)
5
Y Gwasanaeth Iechyd (wedi’i gofnodi)
6
Y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi)
7
Clirio Epynt (wedi’i gofnodi)
8
Y gynnau’n tewi (wedi’i gofnodi)
9
Y ddraig goch yn swyddogol (wedi’i gofnodi)
10
Boddi Tryweryn (wedi’i gofnodi)
Atebion
1B, 2I, 3A, 4J, 5F, 6C, 7E, 8D, 9G, 10H
Cymru Heddiw: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 1997 · B 1998 · C 1999 · D 2003 · E 2004 · F 2005 · G 2012 · H 2020 · I 2021 · J 2026
Sut rydyn ni’n gwybod:archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
#
Digwyddiad
Llythyren
1
Y Gamp Lawn (wedi’i gofnodi)
2
Hanner a hanner (wedi’i gofnodi)
3
Plaid Cymru yn arwain Cymru (wedi’i gofnodi)
4
Senedd Cymru (wedi’i gofnodi)
5
Deddf Llywodraeth Cymru (wedi’i gofnodi)
6
Llwybr Arfordir Cymru (wedi’i gofnodi)
7
Canolfan Mileniwm Cymru (wedi’i gofnodi)
8
Etholiad cyntaf y Cynulliad (wedi’i gofnodi)
9
Tirwedd llechi, Treftadaeth y Byd (wedi’i gofnodi)