Hanes Cymru / I athrawon

Pecyn athrawon 8 o 12 · 1485 – 1700

Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Cipiodd Cymro, Harri Tudur, y goron yn Bosworth dan y ddraig goch. Gwnaeth y Deddfau Uno Saesneg yn iaith y gyfraith, ond rhoddodd Beibl William Morgan yn 1588 safon i’r Gymraeg a’i cariodd drwy’r canrifoedd, a pharatôdd y capeli cyntaf a’r llyfrau Cymraeg y ffordd ar gyfer yr adfywiad i ddod.

Cwestiynau ymholi

  1. Ai helpu Cymru neu ei niweidio wnaeth y Tuduriaid?
  2. Pam y galwodd beirdd Cymru Harri Tudur yn ‘fab darogan’?
  3. Sut helpodd y Beibl Cymraeg yr iaith i oroesi?
  4. Beth newidiodd i Gymru wedi’r Deddfau Uno, a beth arhosodd yr un fath?

Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau

  • Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
  • Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
  • Ymholi ac ymchwilio. Mae holi ac ymchwilio’n ennyn chwilfrydedd am y byd, ei orffennol, ei bresennol a’i ddyfodol.

Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.

Darllen y bennod →

Llinell amser

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

  1. Brenin o Gymro (wedi’i gofnodi)

    Mae Harri Tudur yn glanio ger Dale yn Sir Benfro ac yn gorymdeithio drwy Gymru i ennill ym Mosworth.

  2. Buddugoliaeth Bosworth (wedi’i gofnodi)

    Mae Harri Tudur, gyda Rhys ap Thomas a miloedd o Gymry dan y ddraig goch, yn ennill ym Mosworth ac yn cael ei goroni’n Harri VII.

  3. Tywysog o’r enw Arthur (wedi’i gofnodi)

    Mae Harri VII yn enwi ei fab cyntaf yn Arthur, er anrhydedd i frenin traddodiad Cymru.

  4. Richard Amerike a Cabot (wedi’i gofnodi)

    Mae Richard Amerike, swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig, yn helpu i ariannu mordaith John Cabot i Ogledd America. Mae rhai haneswyr yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd y wlad newydd.

  5. Y twrnamaint yng Nghaeriw (wedi’i gofnodi)

    Mae Syr Rhys ap Thomas yn cynnal twrnamaint mawr pum diwrnod yng Nghastell Caeriw, yr olaf o’i fath ym Mhrydain.

  6. Eisteddfod Caerwys (wedi’i gofnodi)

    Mae beirdd a thelynorion yn ymgynnull yng Nghaerwys yn Sir y Fflint i osod rheolau eu crefftau, dan gomisiwn gan y Goron.

  7. Y Deddfau Uno (wedi’i gofnodi)

    Mae Cymru’n cael ei chyfeddiannu i Loegr. Daw Saesneg yn iaith y gyfraith a swyddi cyhoeddus.

  8. Llys y Sesiwn Fawr (wedi’i gofnodi)

    Rhoddir ei llysoedd uwch ei hun i Gymru, y Sesiwn Fawr, sy’n eistedd yng Nghymru tan 1830.

  9. Y llyfr Cymraeg cyntaf (wedi’i gofnodi)

    Mae Syr John Prys yn argraffu ‘Yny lhyvyr hwnn’, llyfr bach o weddïau a’r wyddor.

  10. Y geiriadur Cymraeg cyntaf (wedi’i gofnodi)

    Mae William Salesbury yn cyhoeddi A Dictionary in Englyshe and Welshe, y cyntaf o’i fath.

  11. Yr hafalnod (wedi’i gofnodi)

    Mae Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod yn dyfeisio’r hafalnod yn ei lyfr The Whetstone of Witte, ‘am na all dim dau beth fod yn fwy cyfartal’.

  12. Y Beibl Cymraeg (wedi’i gofnodi)

    Mae cyfieithiad William Morgan yn gosod safon y Gymraeg lenyddol ac yn helpu’r iaith i oroesi.

Didoli cardiau

Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.

Brenin o Gymro (wedi’i gofnodi)
Tywysog o’r enw Arthur (wedi’i gofnodi)
Richard Amerike a Cabot (wedi’i gofnodi)
Eisteddfod Caerwys (wedi’i gofnodi)
Llys y Sesiwn Fawr (wedi’i gofnodi)
Y Deddfau Uno (wedi’i gofnodi)
Y twrnamaint yng Nghaeriw (wedi’i gofnodi)
Buddugoliaeth Bosworth (wedi’i gofnodi)

Pobl i’w hadnabod

c. 1445–1503 (wedi’i gofnodi)

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

1449–1525 (wedi’i gofnodi)

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

1457–1509 (wedi’i gofnodi)

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

c. 1465–1526 (wedi’i gofnodi)

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

c. 1490–c. 1552 (wedi’i gofnodi)

Elis Gruffydd

Milwr Calais

Milwr a chroniclydd o Sir y Fflint a ysgrifennodd hanes y byd yn Gymraeg, y cronicl hwyaf yn yr iaith, a chadw’r fersiwn hynaf o chwedl Taliesin.

1502–1555 (wedi’i gofnodi)

Syr John Prys

Argraffydd y llyfr Cymraeg cyntaf

Ysgolhaig o Aberhonddu a gyhoeddodd y llyfr cyntaf erioed a argraffwyd yn Gymraeg, Yny lhyvyr hwnn, yn 1546, ac a amddiffynnodd hanes y Brythoniaid.

Geiriau allweddol

Y Deddfau Uno (1536 a 1543)
Y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru, a unodd Gymru â Lloegr yn y gyfraith, a ddaeth â’r Mers i ben, a greodd dair sir ar ddeg ac a roddodd seddi i Gymru yn y Senedd. Saesneg a ddaeth yn iaith y llysoedd a swyddi.
Llys y Sesiwn Fawr
Y llysoedd a sefydlwyd i Gymru yn 1543, a eisteddai ddwywaith y flwyddyn mewn pedair cylchdaith o dair sir. Rhoesant ei threfn llysoedd ei hun i Gymru nes eu diddymu yn 1830.
Beibl Cymraeg (1588)
Cyfieithiad William Morgan o’r Beibl cyfan i’r Gymraeg. Rhoddodd safon o ryddiaith gain i’r iaith ac, wedi’i ddarllen ym mhob capel a chartref, gwnaeth fwy na dim i gadw’r Gymraeg yn fyw.
Anghydffurfiaeth
Y capeli y tu allan i Eglwys Loegr: yr Annibynwyr, y Bedyddwyr, y Methodistiaid ac eraill. Erbyn 1851 roedd y rhan fwyaf o addolwyr Cymru yn y capel, a chynhaliai’r capeli ysgolion Sul a ddysgodd genedl i ddarllen Cymraeg.
Y tair sir ar ddeg
Siroedd Cymru o 1536 hyd 1974: Môn, Caernarfon, Meirionnydd, Dinbych, y Fflint, Trefaldwyn, Ceredigion, Maesyfed, Brycheiniog, Penfro, Caerfyrddin, Morgannwg a Mynwy.

Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw

  • Mill Bay, Dale · Glaniodd Harri Tudur yma ar 7 Awst 1485 gyda byddin fechan, gan gasglu cefnogaeth Gymreig ar y daith i Bosworth.
  • Llanrhaeadr-ym-Mochnant · William Morgan oedd ficer y plwyf hwn pan gyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg.
  • Sain Ffagan · Safle brwydr yn y Rhyfel Cartref yn 1648 ac erbyn hyn Amgueddfa Werin Cymru, lle ailgodwyd adeiladau o bob rhan o Gymru.
  • Castell Rhaglan · Y castell mawr olaf a godwyd yng Nghymru, cartref yr Herbertiaid, noddwyr beirdd Cymru. Syrthiodd i’r Senedd yn 1646 ar ôl un o warchaeau hiraf y Rhyfel Cartref.
  • Llanfaches · Yma yn 1639 y casglodd William Wroth y gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru. O’r hedyn hwn y tyfodd diwylliant y capel a luniodd fywyd Cymru am dair canrif.
  • Plas Mawr, Conwy · Y tŷ tref Elisabethaidd gorau sydd ar ôl ym Mhrydain, a godwyd yng Nghonwy rhwng 1576 a 1585 gan Robert Wynn, a’i waith plastr wedi’i baentio’n dal yn llachar.

Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →

Ffynhonnell i’w hastudio

Ni chaiff unrhyw berson neu bersonau sy’n defnyddio’r iaith Gymraeg ddal na mwynhau unrhyw fath o swydd na thâl o fewn y deyrnas hon, Lloegr, Cymru, nac arglwyddiaeth arall y Brenin, dan gosb o golli’r swyddi neu’r taliadau hynny, oni bai eu bod yn defnyddio ac yn arfer yr iaith Saesneg.
Y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru (y Deddfau Uno) · 1536 a 1543 · Statudau’r Deyrnas: 27 Harri VIII p. 26 (1536), adran 20, a 34 a 35 Harri VIII p. 26 (1543)

Daethant â’r Mers a chyfraith Hywel i ben, gwnaethant dair sir ar ddeg a rhoi aelodau seneddol i Gymru, ond cau’r Gymraeg allan o’r gyfraith a’r llywodraeth am bedwar can mlynedd. Bu’r iaith fyw er gwaethaf hynny.

  1. Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
  2. Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
  3. Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
  4. Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?

Rhagor am y ddogfen hon →

Gweithgareddau

Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)

  • Dilynwch orymdaith Harri Tudur o Dale i Bosworth ar fap, a lluniwch faner y ddraig goch a gariodd.
  • Ymwelwch â Thŷ Mawr Wybrnant, neu chwiliwch amdano, lle ganwyd William Morgan. Sut le fyddai ei gartref?

Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)

  • Gwnewch linell amser o’r Gymraeg o 1536 i 1588 i 1630. Marciwch y peryglon a’r achubiaethau.
  • Dyfeisiodd Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod yr arwydd hafal. Gwnewch boster o ddyfeiswyr a phethau cyntaf Cymreig o’r oes hon.

Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)

  • Darllenwch gymal iaith Deddf 1536. Beth oedd yn ei ddweud, beth oedd yn ei olygu i bobl gyffredin, a pham y goroesodd y Gymraeg er hynny?
  • A oedd buddugoliaeth Harri Tudur yn dda i Gymru? Pwyswch a mesurwch y dystiolaeth o’r ddwy ochr.

Rhagor o syniadau

  • Cymharwch y Deddfau Uno â Beibl Cymraeg 1588: gwthiodd y naill y Gymraeg o’r llysoedd, a rhoddodd y llall hi ym mhob eglwys. Pa un oedd bwysicaf?
  • Darganfyddwch am y capel Cymraeg cyntaf yn Llanfaches yn 1639. Pam roedd pobl eisiau addoli yn eu ffordd eu hunain?
  • Ysgrifennwch lythyr adref gan filwr o Gymro ar ôl brwydr Sain Ffagan yn 1648.

Taflen gwis

Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid: parwch y digwyddiad â’r dyddiad

Enw: ____________________   Dosbarth: ________

A 1485 · B 1486 · C 1497 · D 1507 · E 1523 · F 1536–1543 · G 1542 · H 1546 · I 1557 · J 1588

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

#DigwyddiadLlythyren
1Brenin o Gymro (wedi’i gofnodi)
2Tywysog o’r enw Arthur (wedi’i gofnodi)
3Richard Amerike a Cabot (wedi’i gofnodi)
4Eisteddfod Caerwys (wedi’i gofnodi)
5Llys y Sesiwn Fawr (wedi’i gofnodi)
6Y Deddfau Uno (wedi’i gofnodi)
7Y Beibl Cymraeg (wedi’i gofnodi)
8Yr hafalnod (wedi’i gofnodi)
9Y llyfr Cymraeg cyntaf (wedi’i gofnodi)
10Y twrnamaint yng Nghaeriw (wedi’i gofnodi)
Atebion

1A, 2B, 3C, 4E, 5G, 6F, 7J, 8I, 9H, 10D

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf