Dan Ddeddf 1543 cafodd Cymru ei llysoedd uwch ei hun, Llys y Sesiwn Fawr. Eisteddodd yng Nghymru am bron i dri chan mlynedd, hyd 1830.FfynonellauCourt of Great Sessions in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd dan Ddeddf Cyfreithiau yng Nghymru 1542, a chyfarfu’r llys ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir ar bedair cylchdaith: Caer (y Fflint, Dinbych, Trefaldwyn), Gogledd Cymru (Môn, Caernarfon, Meirionnydd), Aberhonddu (Brycheiniog, Morgannwg, Maesyfed) a Chaerfyrddin (Caerfyrddin, Aberteifi, Penfro), tra aeth Sir Fynwy i gylchdaith Rhydychen brawdlysoedd Lloegr; rhoddai gyfraith Lloegr yn yr iaith Saesneg; eisteddodd hyd ei ddiddymu yn 1830, a cheidw’r Llyfrgell Genedlaethol ei gofnodion.Laws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Deddf 1535 gydsyniad brenhinol ar 14 Ebrill 1536: roedd Cymru i’w hymgorffori, ei huno a’i chysylltu â theyrnas Lloegr, a cheisiai’r Ddeddf ddileu’n llwyr bob arfer ac arferiad a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr; daeth arglwyddiaethau’r Mers i ben a gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, gan roi tair ar ddeg; anfonai Cymru aelodau i’r Senedd; roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg; rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau ar sail gyfreithiol a sefydlwyd Llys y Sesiwn Fawr; gwelai uchelwyr Cymru’r deddfau’n dod â chydraddoldeb cyfreithiol â dinasyddion Lloegr; diddymwyd y Ddeddf yn 1993.
| Sefydlwyd | Dan Ddeddf 1543 |
|---|---|
| Eisteddai | Ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir |
| Daeth i ben | 1830 |
Pedair cylchdaith#
Marchogai’r barnwyr bedair cylchdaith, tair sir i bob un, gan eistedd ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir:FfynhonnellCourt of Great Sessions in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd dan Ddeddf Cyfreithiau yng Nghymru 1542, a chyfarfu’r llys ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir ar bedair cylchdaith: Caer (y Fflint, Dinbych, Trefaldwyn), Gogledd Cymru (Môn, Caernarfon, Meirionnydd), Aberhonddu (Brycheiniog, Morgannwg, Maesyfed) a Chaerfyrddin (Caerfyrddin, Aberteifi, Penfro), tra aeth Sir Fynwy i gylchdaith Rhydychen brawdlysoedd Lloegr; rhoddai gyfraith Lloegr yn yr iaith Saesneg; eisteddodd hyd ei ddiddymu yn 1830, a cheidw’r Llyfrgell Genedlaethol ei gofnodion.
| Caer | Y Fflint, Dinbych, Trefaldwyn |
|---|---|
| Gogledd Cymru | Môn, Caernarfon, Meirionnydd |
| Aberhonddu | Brycheiniog, Morgannwg, Maesyfed |
| Caerfyrddin | Caerfyrddin, Aberteifi, Penfro |
Dim ond Sir Fynwy a anfonwyd i gylchdaith Rhydychen brawdlysoedd Lloegr.FfynhonnellCourt of Great Sessions in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd dan Ddeddf Cyfreithiau yng Nghymru 1542, a chyfarfu’r llys ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir ar bedair cylchdaith: Caer (y Fflint, Dinbych, Trefaldwyn), Gogledd Cymru (Môn, Caernarfon, Meirionnydd), Aberhonddu (Brycheiniog, Morgannwg, Maesyfed) a Chaerfyrddin (Caerfyrddin, Aberteifi, Penfro), tra aeth Sir Fynwy i gylchdaith Rhydychen brawdlysoedd Lloegr; rhoddai gyfraith Lloegr yn yr iaith Saesneg; eisteddodd hyd ei ddiddymu yn 1830, a cheidw’r Llyfrgell Genedlaethol ei gofnodion.

Llys Cymreig yn Saesneg#
System a geid yng Nghymru yn unig oedd y Sesiwn Fawr. Rhoddai gyfraith Lloegr yn yr iaith Saesneg, a gadawai hynny lawer o’r Cymry Cymraeg heb fedru dilyn y gyfraith yn uniongyrchol.FfynonellauCourt of Great Sessions in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd dan Ddeddf Cyfreithiau yng Nghymru 1542, a chyfarfu’r llys ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir ar bedair cylchdaith: Caer (y Fflint, Dinbych, Trefaldwyn), Gogledd Cymru (Môn, Caernarfon, Meirionnydd), Aberhonddu (Brycheiniog, Morgannwg, Maesyfed) a Chaerfyrddin (Caerfyrddin, Aberteifi, Penfro), tra aeth Sir Fynwy i gylchdaith Rhydychen brawdlysoedd Lloegr; rhoddai gyfraith Lloegr yn yr iaith Saesneg; eisteddodd hyd ei ddiddymu yn 1830, a cheidw’r Llyfrgell Genedlaethol ei gofnodion.Laws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Deddf 1535 gydsyniad brenhinol ar 14 Ebrill 1536: roedd Cymru i’w hymgorffori, ei huno a’i chysylltu â theyrnas Lloegr, a cheisiai’r Ddeddf ddileu’n llwyr bob arfer ac arferiad a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr; daeth arglwyddiaethau’r Mers i ben a gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, gan roi tair ar ddeg; anfonai Cymru aelodau i’r Senedd; roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg; rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau ar sail gyfreithiol a sefydlwyd Llys y Sesiwn Fawr; gwelai uchelwyr Cymru’r deddfau’n dod â chydraddoldeb cyfreithiol â dinasyddion Lloegr; diddymwyd y Ddeddf yn 1993.
Diddymwyd y llys yn 1830. Cedwir ei gofnodion sydd wedi goroesi yn y Llyfrgell Genedlaethol.FfynhonnellCourt of Great Sessions in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd dan Ddeddf Cyfreithiau yng Nghymru 1542, a chyfarfu’r llys ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir ar bedair cylchdaith: Caer (y Fflint, Dinbych, Trefaldwyn), Gogledd Cymru (Môn, Caernarfon, Meirionnydd), Aberhonddu (Brycheiniog, Morgannwg, Maesyfed) a Chaerfyrddin (Caerfyrddin, Aberteifi, Penfro), tra aeth Sir Fynwy i gylchdaith Rhydychen brawdlysoedd Lloegr; rhoddai gyfraith Lloegr yn yr iaith Saesneg; eisteddodd hyd ei ddiddymu yn 1830, a cheidw’r Llyfrgell Genedlaethol ei gofnodion.
Uchel lys i Gymru#
Y Sesiwn Fawr oedd prif lys Cymru ar gyfer ffelonïau a chamymddygiadau difrifol. Mewn achosion sifil roedd gan y llys yr un grym â Mainc y Brenin yn Lloegr, a gallai wrando achosion ecwiti hefyd. Mewn achosion troseddol cyfatebai i frawdlysoedd siroedd Lloegr.FfynhonnellCourt of Great Sessions in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Prif lys Cymru ar gyfer ffelonïau a chamymddygiadau difrifol o 1542 hyd Ddeddf Tymhorau’r Gyfraith 1830; mewn cyfraith sifil roedd ganddo’r un grym â Mainc y Brenin yn Lloegr, ynghyd ag awdurdod ecwiti, ac mewn cyfraith droseddol cyfatebai i frawdlysoedd siroedd Lloegr; o’r 217 o farnwyr a eisteddodd yn ei 288 mlynedd, roedd 30 yn Gymry; daliai John Davies mai gadael sir Fynwy allan o’r cylchdeithiau Cymreig a roddodd fod i’r ‘syniad’ fod ‘y sir wedi’i chyfeddiannu gan Loegr’.
Y barnwyr#
Yn ei 288 mlynedd eisteddodd 217 o farnwyr ar ei feinciau, a Chymry oedd 30 ohonynt.FfynhonnellCourt of Great Sessions in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Prif lys Cymru ar gyfer ffelonïau a chamymddygiadau difrifol o 1542 hyd Ddeddf Tymhorau’r Gyfraith 1830; mewn cyfraith sifil roedd ganddo’r un grym â Mainc y Brenin yn Lloegr, ynghyd ag awdurdod ecwiti, ac mewn cyfraith droseddol cyfatebai i frawdlysoedd siroedd Lloegr; o’r 217 o farnwyr a eisteddodd yn ei 288 mlynedd, roedd 30 yn Gymry; daliai John Davies mai gadael sir Fynwy allan o’r cylchdeithiau Cymreig a roddodd fod i’r ‘syniad’ fod ‘y sir wedi’i chyfeddiannu gan Loegr’.
Sir Fynwy ar wahân#
Daliai’r hanesydd John Davies mai gadael sir Fynwy allan o’r cylchdeithiau Cymreig a roddodd fod i’r ‘syniad’ fod ‘y sir wedi’i chyfeddiannu gan Loegr’.FfynhonnellCourt of Great Sessions in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Prif lys Cymru ar gyfer ffelonïau a chamymddygiadau difrifol o 1542 hyd Ddeddf Tymhorau’r Gyfraith 1830; mewn cyfraith sifil roedd ganddo’r un grym â Mainc y Brenin yn Lloegr, ynghyd ag awdurdod ecwiti, ac mewn cyfraith droseddol cyfatebai i frawdlysoedd siroedd Lloegr; o’r 217 o farnwyr a eisteddodd yn ei 288 mlynedd, roedd 30 yn Gymry; daliai John Davies mai gadael sir Fynwy allan o’r cylchdeithiau Cymreig a roddodd fod i’r ‘syniad’ fod ‘y sir wedi’i chyfeddiannu gan Loegr’. Eto roedd y Deddfau wedi’i gwneud yn un o dair sir ar ddeg Cymru, ac mae’r ffin a dynnwyd bryd hynny wedi aros yr un fath byth ers hynny.FfynonellauLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Deddf 1535 gydsyniad brenhinol ar 14 Ebrill 1536: roedd Cymru i’w hymgorffori, ei huno a’i chysylltu â theyrnas Lloegr, a cheisiai’r Ddeddf ddileu’n llwyr bob arfer ac arferiad a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr; daeth arglwyddiaethau’r Mers i ben a gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, gan roi tair ar ddeg; anfonai Cymru aelodau i’r Senedd; roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg; rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau ar sail gyfreithiol a sefydlwyd Llys y Sesiwn Fawr; gwelai uchelwyr Cymru’r deddfau’n dod â chydraddoldeb cyfreithiol â dinasyddion Lloegr; diddymwyd y Ddeddf yn 1993.Laws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. I rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972.
Trefi’r llys#
Deuai’r barnwyr i’r trefi sirol. Daeth Aberhonddu, ‘aber yr Honddu’, yn dref sirol sir Frycheiniog pan grëwyd y sir yn 1536.FfynhonnellBrecon ↗Wikipedia (Saesneg)Aberhonddu, lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg; mae’n debyg mai o Frychan, ei sylfaenydd, y daw enw hen deyrnas Brycheiniog; roedd Y Gaer (Cicucium) yn ganolfan i wŷr meirch Rhufeinig; cododd Bernard de Neufmarché y castell ar ddiwedd yr 11eg ganrif uwchben cymer yr afonydd; pregethodd Gerallt Gymro yma yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad; cododd Humphrey de Bohun furiau’r dref wedi 1240; mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276; crëwyd Sir Frycheiniog yn 1536 ag Aberhonddu’n dref sirol; daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; codwyd Camlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, 35 milltir, rhwng 1797 a 1812 i gysylltu’r dref â Chasnewydd; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889; cynhelir Gŵyl Jazz Aberhonddu bob mis Awst; roedd Hugh Price (tua 1495–1574), sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, o Aberhonddu. Codwyd ei chastell gan Bernard de Neufmarché ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, codwyd muriau o amgylch y dref gan Humphrey de Bohun wedi 1240, ac mae ei siarter gynharaf hysbys yn dyddio o 1276. Daeth eglwys ei phriordy yn eglwys gadeiriol yn 1923.FfynhonnellBrecon ↗Wikipedia (Saesneg)Aberhonddu, lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg; mae’n debyg mai o Frychan, ei sylfaenydd, y daw enw hen deyrnas Brycheiniog; roedd Y Gaer (Cicucium) yn ganolfan i wŷr meirch Rhufeinig; cododd Bernard de Neufmarché y castell ar ddiwedd yr 11eg ganrif uwchben cymer yr afonydd; pregethodd Gerallt Gymro yma yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad; cododd Humphrey de Bohun furiau’r dref wedi 1240; mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276; crëwyd Sir Frycheiniog yn 1536 ag Aberhonddu’n dref sirol; daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; codwyd Camlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, 35 milltir, rhwng 1797 a 1812 i gysylltu’r dref â Chasnewydd; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889; cynhelir Gŵyl Jazz Aberhonddu bob mis Awst; roedd Hugh Price (tua 1495–1574), sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, o Aberhonddu. Daeth Llanandras yn ganolfan llywodraeth a chyfraith sir Faesyfed, a chynhaliai’r brawdlysoedd hyd 1971. Mae ei Neuadd y Sir a’i charchar sirol bellach yn amgueddfa Llety’r Barnwr, a ailagorwyd gan Robert Hardy yn 1997. Mae rhannau o’i heglwys, Sant Andreas, yn Eingl-Sacsonaidd, ac mae’r eglwys yn cadw tapestri Fflemaidd o’r unfed ganrif ar bymtheg.FfynhonnellPresteigne ↗Wikipedia (Saesneg)Llanandras, ‘eglwys Sant Andras’; wedi’r Deddfau Uno daeth, ar y dechrau gyda Maesyfed Newydd, yn ganolfan weinyddol a barnwrol Sir Faesyfed, a chynhaliodd y brawdlys hyd ei ddiddymu yn 1971; daeth Neuadd y Sir, gyda charchar y sir, yn amgueddfa Llety’r Barnwr, a ailagorwyd gan Robert Hardy yn 1997; mae rhannau o eglwys Sant Andras yn Eingl-Sacsonaidd, ac mae’n cadw tapestri Fflemaidd o’r 16eg ganrif; enillodd lluoedd Owain Glyndŵr frwydr Bryn Glas gerllaw yn 1402.
Biwmares#
Daw enw Biwmares, ym Môn, o’r Ffrangeg Normanaidd beaux marais, ‘cors deg’. Tyfodd y dref o 1295, pan ddechreuodd Edward I ei chastell, a chafodd siarter frenhinol yn 1296.FfynhonnellBeaumaris ↗Wikipedia (Saesneg)Biwmares, ar Ynys Môn wrth fynedfa ogledd-ddwyreiniol Afon Menai; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd beaux marais, ‘cors deg’; tyfodd y dref o 1295, pan gomisiynodd Edward I y castell, a gynlluniwyd gan Feistr James o St George; siarter frenhinol yn 1296; codwyd y llys barn yn 1614; agorwyd y pier, a gynlluniwyd gan Frederick Foster, yn 1846; mae eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas yn dyddio o’r 14eg ganrif; cynhaliwyd Eisteddfod Daleithiol ym Miwmares yn 1832; poblogaeth 1,121 yn 2021. Codwyd ei llys barn yn 1614, pan oedd y Sesiwn Fawr yn eistedd.FfynonellauBeaumaris ↗Wikipedia (Saesneg)Biwmares, ar Ynys Môn wrth fynedfa ogledd-ddwyreiniol Afon Menai; daw’r enw o’r Ffrangeg Normanaidd beaux marais, ‘cors deg’; tyfodd y dref o 1295, pan gomisiynodd Edward I y castell, a gynlluniwyd gan Feistr James o St George; siarter frenhinol yn 1296; codwyd y llys barn yn 1614; agorwyd y pier, a gynlluniwyd gan Frederick Foster, yn 1846; mae eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas yn dyddio o’r 14eg ganrif; cynhaliwyd Eisteddfod Daleithiol ym Miwmares yn 1832; poblogaeth 1,121 yn 2021.Court of Great Sessions in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Prif lys Cymru ar gyfer ffelonïau a chamymddygiadau difrifol o 1542 hyd Ddeddf Tymhorau’r Gyfraith 1830; mewn cyfraith sifil roedd ganddo’r un grym â Mainc y Brenin yn Lloegr, ynghyd ag awdurdod ecwiti, ac mewn cyfraith droseddol cyfatebai i frawdlysoedd siroedd Lloegr; o’r 217 o farnwyr a eisteddodd yn ei 288 mlynedd, roedd 30 yn Gymry; daliai John Davies mai gadael sir Fynwy allan o’r cylchdeithiau Cymreig a roddodd fod i’r ‘syniad’ fod ‘y sir wedi’i chyfeddiannu gan Loegr’.
Caerfyrddin#
Caerfyrddin, pen cylchdaith Caerfyrddin, oedd bwrdeistref fwyaf poblog Cymru o’r unfed ganrif ar bymtheg hyd y ddeunawfed, a galwodd Camden hi’n ‘brif ddinas y wlad’.FfynhonnellCarmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021. Ei heglwys, San Pedr, rhestredig Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf esgobaeth Tyddewi, gyda chorff 200 troedfedd o hyd.FfynhonnellCarmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021. Rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref.FfynhonnellCarmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021.
Y diwedd#
Daeth Deddf Tymhorau’r Gyfraith 1830 â’r llys i ben, wedi 288 mlynedd.FfynhonnellCourt of Great Sessions in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Prif lys Cymru ar gyfer ffelonïau a chamymddygiadau difrifol o 1542 hyd Ddeddf Tymhorau’r Gyfraith 1830; mewn cyfraith sifil roedd ganddo’r un grym â Mainc y Brenin yn Lloegr, ynghyd ag awdurdod ecwiti, ac mewn cyfraith droseddol cyfatebai i frawdlysoedd siroedd Lloegr; o’r 217 o farnwyr a eisteddodd yn ei 288 mlynedd, roedd 30 yn Gymry; daliai John Davies mai gadael sir Fynwy allan o’r cylchdeithiau Cymreig a roddodd fod i’r ‘syniad’ fod ‘y sir wedi’i chyfeddiannu gan Loegr’.
Ffynonellau a darllen pellach




