Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1542

Llys y Sesiwn Fawr

Rhoddir ei llysoedd uwch ei hun i Gymru, y Sesiwn Fawr, sy’n eistedd yng Nghymru tan 1830.

Llun: Neuadd y Sir yn Aberhonddu, a godwyd yn 1842 i lysoedd y sir · Peterjamesb, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Dan Ddeddf 1543 cafodd Cymru ei llysoedd uwch ei hun, Llys y Sesiwn Fawr. Eisteddodd yng Nghymru am bron i dri chan mlynedd, hyd 1830.

SefydlwydDan Ddeddf 1543
EisteddaiDdwywaith y flwyddyn ym mhob sir
Daeth i ben1830

Pedair cylchdaith#

Marchogai’r barnwyr bedair cylchdaith, tair sir i bob un, gan eistedd ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir:

CaerY Fflint, Dinbych, Trefaldwyn
Gogledd CymruMôn, Caernarfon, Meirionnydd
AberhondduBrycheiniog, Morgannwg, Maesyfed
CaerfyrddinCaerfyrddin, Aberteifi, Penfro

Dim ond Sir Fynwy a anfonwyd i gylchdaith Rhydychen brawdlysoedd Lloegr.

Hen lys Biwmares, lle’r eisteddai’r Sesiwn Fawr dros Fôn
Hen lys Biwmares, lle’r eisteddai’r Sesiwn Fawr dros Fôn · Llun: Necrothesp, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Llys Cymreig yn Saesneg#

System a geid yng Nghymru yn unig oedd y Sesiwn Fawr. Rhoddai gyfraith Lloegr yn yr iaith Saesneg, a gadawai hynny lawer o’r Cymry Cymraeg heb fedru dilyn y gyfraith yn uniongyrchol.

Diddymwyd y llys yn 1830. Cedwir ei gofnodion sydd wedi goroesi yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Uchel lys i Gymru#

Y Sesiwn Fawr oedd prif lys Cymru ar gyfer ffelonïau a chamymddygiadau difrifol. Mewn achosion sifil roedd gan y llys yr un grym â Mainc y Brenin yn Lloegr, a gallai wrando achosion ecwiti hefyd. Mewn achosion troseddol cyfatebai i frawdlysoedd siroedd Lloegr.

Y barnwyr#

Yn ei 288 mlynedd eisteddodd 217 o farnwyr ar ei feinciau, a Chymry oedd 30 ohonynt.

Sir Fynwy ar wahân#

Daliai’r hanesydd John Davies mai gadael sir Fynwy allan o’r cylchdeithiau Cymreig a roddodd fod i’r ‘syniad’ fod ‘y sir wedi’i chyfeddiannu gan Loegr’. Eto roedd y Deddfau wedi’i gwneud yn un o dair sir ar ddeg Cymru, ac mae’r ffin a dynnwyd bryd hynny wedi aros yr un fath byth ers hynny. I rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972.

Trefi’r llys#

Deuai’r barnwyr i’r trefi sirol. Daeth Aberhonddu, ‘aber yr Honddu’, yn dref sirol sir Frycheiniog pan grëwyd y sir yn 1536. Codwyd ei chastell gan Bernard de Neufmarché ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, codwyd muriau o amgylch y dref gan Humphrey de Bohun wedi 1240, ac mae ei siarter gynharaf hysbys yn dyddio o 1276. Daeth eglwys ei phriordy yn eglwys gadeiriol yn 1923. Daeth Llanandras yn ganolfan llywodraeth a chyfraith sir Faesyfed, a chynhaliai’r brawdlysoedd hyd 1971. Mae ei Neuadd y Sir a’i charchar sirol bellach yn amgueddfa Llety’r Barnwr, a ailagorwyd gan Robert Hardy yn 1997. Mae rhannau o’i heglwys, Sant Andreas, yn Eingl-Sacsonaidd, ac mae’r eglwys yn cadw tapestri Fflemaidd o’r unfed ganrif ar bymtheg.

Biwmares#

Daw enw Biwmares, ym Môn, o’r Ffrangeg Normanaidd beaux marais, ‘cors deg’. Tyfodd y dref o 1295, pan ddechreuodd Edward I ei chastell, a chafodd siarter frenhinol yn 1296. Codwyd ei llys barn yn 1614, pan oedd y Sesiwn Fawr yn eistedd.

Caerfyrddin#

Caerfyrddin, pen cylchdaith Caerfyrddin, oedd bwrdeistref fwyaf poblog Cymru o’r unfed ganrif ar bymtheg hyd y ddeunawfed, a galwodd Camden hi’n ‘brif ddinas y wlad’. Ei heglwys, San Pedr, rhestredig Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf esgobaeth Tyddewi, gyda chorff 200 troedfedd o hyd. Rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref.

Y diwedd#

Daeth Deddf Tymhorau’r Gyfraith 1830 â’r llys i ben, wedi 288 mlynedd.

Cyn ac wedyn

  1. Eisteddfod Caerwys

    Mae beirdd a thelynorion yn ymgynnull yng Nghaerwys yn Sir y Fflint i osod rheolau eu crefftau, dan gomisiwn gan y Goron.

    Eisteddfod Caerwys
  2. Y Deddfau Uno

    Mae Cymru’n cael ei chyfeddiannu i Loegr. Daw Saesneg yn iaith y gyfraith a swyddi cyhoeddus.

    Y Deddfau Uno
  3. Y llyfr Cymraeg cyntaf

    Mae Syr John Prys yn argraffu ‘Yny lhyvyr hwnn’, llyfr bach o weddïau a’r wyddor.

    Y llyfr Cymraeg cyntaf
  4. Y geiriadur Cymraeg cyntaf

    Mae William Salesbury yn cyhoeddi A Dictionary in Englyshe and Welshe, y cyntaf o’i fath.

    Y geiriadur Cymraeg cyntaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf