Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1536–1543

Y Deddfau Uno

Mae Cymru’n cael ei chyfeddiannu i Loegr. Daw Saesneg yn iaith y gyfraith a swyddi cyhoeddus.

Llun: Cymru yn yr unfed ganrif ar bymtheg, gyda’r tair sir ar ddeg a wnaed dan y Deddfau · XrysD, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn 1536 pasiodd y Senedd Ddeddf dan Harri VIII a oedd i ymgorffori, uno a chysylltu Cymru â Lloegr. Dilynodd ail Ddeddf yn 1543. Gyda’i gilydd dyma’r Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru, neu’r Deddfau Uno.

Deddf gyntafCydsyniad brenhinol 14 Ebrill 1536
Ail Ddeddf1543
Diddymwyd1993

Un gyfraith i Gymru#

Daeth y Deddfau ag arglwyddiaethau’r Mers i ben fel unedau llywodraeth. Gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, fel bod gan Gymru dair ar ddeg. Am y tro cyntaf anfonai Cymru aelodau i’r Senedd.

Gwelai uchelwyr Cymru’r Deddfau’n rhoi iddynt gydraddoldeb mewn cyfraith â’r Saeson. Rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau yn Llwydlo ar sail gyfreithiol, a chafodd Cymru ei llysoedd uwch ei hun, y Sesiwn Fawr.

Castell Llwydlo, cartref Cyngor Cymru a’r Gororau
Castell Llwydlo, cartref Cyngor Cymru a’r Gororau · Llun: Ian Capper, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cymal yr iaith#

Ceisiai’r Ddeddf ddileu pob arfer ac arferiad ‘sinistr’ a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr. Roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg.

Eto, saith mlynedd ar hugain yn unig yn ddiweddarach, gorchmynnodd y Senedd ei hun roi’r Beibl a’r Llyfr Gweddi yn Gymraeg. Diddymwyd Deddf 1536 o’r diwedd yn 1993.

Pam y daeth y Deddfau#

Yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers. Wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl. Dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno.

Deddfau Cromwell#

Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron. Eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’.

Enw a roddwyd wedyn#

Ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt. Er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act. Fe’u dyddir yn aml yn 1535 a 1542 oherwydd bryd hynny dechreuai’r flwyddyn ar 25 Mawrth.

Ffin Cymru#

Ychwanegwyd rhannau eraill o’r hen arglwyddiaethau at swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd. Mae’r ffin a dynnwyd i Gymru at ddibenion llywodraeth bryd hynny wedi aros yr un fath byth ers hynny.

Cantrefi a chymydau#

Rhannwyd pob sir yn llai na dwsin o gantrefi, a gyfatebai’n weddol agos i’r hen gymydau Cymreig. Roedd gan bob sir ei siryf, a naw ynad heddwch. Collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol, a gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers. Gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws hefyd i’r goron gasglu treth yng Nghymru.

Tref sirol newydd#

Crëwyd sir Frycheiniog yn 1536, gydag Aberhonddu’n dref sirol iddi. Daeth Llanandras yn ganolfan llywodraeth a chyfraith sir Faesyfed, gyda Maesyfed Newydd ar y dechrau, a chynhaliai’r brawdlysoedd hyd nes iddynt ddod i ben yn 1971.

Yr iaith yn byw#

Roedd y llysoedd i siarad Saesneg, ond nid felly’r bobl. Y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o bobl Cymru hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Diddymwyd Deddf 1536 ar 21 Rhagfyr 1993 gan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Y twrnamaint yng Nghaeriw

    Mae Syr Rhys ap Thomas yn cynnal twrnamaint mawr pum diwrnod yng Nghastell Caeriw, yr olaf o’i fath ym Mhrydain.

    Y twrnamaint yng Nghaeriw
  2. Eisteddfod Caerwys

    Mae beirdd a thelynorion yn ymgynnull yng Nghaerwys yn Sir y Fflint i osod rheolau eu crefftau, dan gomisiwn gan y Goron.

    Eisteddfod Caerwys
  3. Llys y Sesiwn Fawr

    Rhoddir ei llysoedd uwch ei hun i Gymru, y Sesiwn Fawr, sy’n eistedd yng Nghymru tan 1830.

    Llys y Sesiwn Fawr
  4. Y llyfr Cymraeg cyntaf

    Mae Syr John Prys yn argraffu ‘Yny lhyvyr hwnn’, llyfr bach o weddïau a’r wyddor.

    Y llyfr Cymraeg cyntaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf