Yn 1536 pasiodd y Senedd Ddeddf dan Harri VIII a oedd i ymgorffori, uno a chysylltu Cymru â Lloegr. Dilynodd ail Ddeddf yn 1543. Gyda’i gilydd dyma’r Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru, neu’r Deddfau Uno.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Deddf 1535 gydsyniad brenhinol ar 14 Ebrill 1536: roedd Cymru i’w hymgorffori, ei huno a’i chysylltu â theyrnas Lloegr, a cheisiai’r Ddeddf ddileu’n llwyr bob arfer ac arferiad a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr; daeth arglwyddiaethau’r Mers i ben a gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, gan roi tair ar ddeg; anfonai Cymru aelodau i’r Senedd; roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg; rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau ar sail gyfreithiol a sefydlwyd Llys y Sesiwn Fawr; gwelai uchelwyr Cymru’r deddfau’n dod â chydraddoldeb cyfreithiol â dinasyddion Lloegr; diddymwyd y Ddeddf yn 1993.
| Deddf gyntaf | Cydsyniad brenhinol 14 Ebrill 1536 |
|---|---|
| Ail Ddeddf | 1543 |
| Diddymwyd | 1993 |
Un gyfraith i Gymru#
Daeth y Deddfau ag arglwyddiaethau’r Mers i ben fel unedau llywodraeth. Gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, fel bod gan Gymru dair ar ddeg. Am y tro cyntaf anfonai Cymru aelodau i’r Senedd.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Deddf 1535 gydsyniad brenhinol ar 14 Ebrill 1536: roedd Cymru i’w hymgorffori, ei huno a’i chysylltu â theyrnas Lloegr, a cheisiai’r Ddeddf ddileu’n llwyr bob arfer ac arferiad a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr; daeth arglwyddiaethau’r Mers i ben a gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, gan roi tair ar ddeg; anfonai Cymru aelodau i’r Senedd; roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg; rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau ar sail gyfreithiol a sefydlwyd Llys y Sesiwn Fawr; gwelai uchelwyr Cymru’r deddfau’n dod â chydraddoldeb cyfreithiol â dinasyddion Lloegr; diddymwyd y Ddeddf yn 1993.
Gwelai uchelwyr Cymru’r Deddfau’n rhoi iddynt gydraddoldeb mewn cyfraith â’r Saeson. Rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau yn Llwydlo ar sail gyfreithiol, a chafodd Cymru ei llysoedd uwch ei hun, y Sesiwn Fawr.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Deddf 1535 gydsyniad brenhinol ar 14 Ebrill 1536: roedd Cymru i’w hymgorffori, ei huno a’i chysylltu â theyrnas Lloegr, a cheisiai’r Ddeddf ddileu’n llwyr bob arfer ac arferiad a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr; daeth arglwyddiaethau’r Mers i ben a gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, gan roi tair ar ddeg; anfonai Cymru aelodau i’r Senedd; roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg; rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau ar sail gyfreithiol a sefydlwyd Llys y Sesiwn Fawr; gwelai uchelwyr Cymru’r deddfau’n dod â chydraddoldeb cyfreithiol â dinasyddion Lloegr; diddymwyd y Ddeddf yn 1993.

Cymal yr iaith#
Ceisiai’r Ddeddf ddileu pob arfer ac arferiad ‘sinistr’ a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr. Roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Deddf 1535 gydsyniad brenhinol ar 14 Ebrill 1536: roedd Cymru i’w hymgorffori, ei huno a’i chysylltu â theyrnas Lloegr, a cheisiai’r Ddeddf ddileu’n llwyr bob arfer ac arferiad a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr; daeth arglwyddiaethau’r Mers i ben a gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, gan roi tair ar ddeg; anfonai Cymru aelodau i’r Senedd; roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg; rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau ar sail gyfreithiol a sefydlwyd Llys y Sesiwn Fawr; gwelai uchelwyr Cymru’r deddfau’n dod â chydraddoldeb cyfreithiol â dinasyddion Lloegr; diddymwyd y Ddeddf yn 1993.
Eto, saith mlynedd ar hugain yn unig yn ddiweddarach, gorchmynnodd y Senedd ei hun roi’r Beibl a’r Llyfr Gweddi yn Gymraeg. Diddymwyd Deddf 1536 o’r diwedd yn 1993.FfynonellauLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Deddf 1535 gydsyniad brenhinol ar 14 Ebrill 1536: roedd Cymru i’w hymgorffori, ei huno a’i chysylltu â theyrnas Lloegr, a cheisiai’r Ddeddf ddileu’n llwyr bob arfer ac arferiad a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr; daeth arglwyddiaethau’r Mers i ben a gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, gan roi tair ar ddeg; anfonai Cymru aelodau i’r Senedd; roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg; rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau ar sail gyfreithiol a sefydlwyd Llys y Sesiwn Fawr; gwelai uchelwyr Cymru’r deddfau’n dod â chydraddoldeb cyfreithiol â dinasyddion Lloegr; diddymwyd y Ddeddf yn 1993.William Salesbury’s New Testament ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Gorchmynnodd deddf 1563 i esgobion esgobaethau Cymru ac esgob Henffordd drefnu cyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin i’r Gymraeg erbyn 1 Mawrth 1567; daeth y Llyfr Gweddi allan ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref 1567, wedi’u cyhoeddi gan Humphrey Toy a’u hargraffu yn Llundain gan Henry Denham; cyfieithodd Salesbury y Llyfr Gweddi cyfan a’r rhan fwyaf o’r Testament Newydd, gyda rhannau gan Richard Davies a Thomas Huet; sillafodd lawer o eiriau i edrych fel eu gwreiddiau Lladin.
Pam y daeth y Deddfau#
Yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972.
Deddfau Cromwell#
Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972.
Enw a roddwyd wedyn#
Ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt. Er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Fe’u dyddir yn aml yn 1535 a 1542 oherwydd bryd hynny dechreuai’r flwyddyn ar 25 Mawrth.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972.
Ffin Cymru#
Ychwanegwyd rhannau eraill o’r hen arglwyddiaethau at swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Mae’r ffin a dynnwyd i Gymru at ddibenion llywodraeth bryd hynny wedi aros yr un fath byth ers hynny.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972.
Cantrefi a chymydau#
Rhannwyd pob sir yn llai na dwsin o gantrefi, a gyfatebai’n weddol agos i’r hen gymydau Cymreig.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Roedd gan bob sir ei siryf, a naw ynad heddwch.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol, a gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws hefyd i’r goron gasglu treth yng Nghymru.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972.
Tref sirol newydd#
Crëwyd sir Frycheiniog yn 1536, gydag Aberhonddu’n dref sirol iddi.FfynhonnellBrecon ↗Wikipedia (Saesneg)Aberhonddu, lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg; mae’n debyg mai o Frychan, ei sylfaenydd, y daw enw hen deyrnas Brycheiniog; roedd Y Gaer (Cicucium) yn ganolfan i wŷr meirch Rhufeinig; cododd Bernard de Neufmarché y castell ar ddiwedd yr 11eg ganrif uwchben cymer yr afonydd; pregethodd Gerallt Gymro yma yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad; cododd Humphrey de Bohun furiau’r dref wedi 1240; mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276; crëwyd Sir Frycheiniog yn 1536 ag Aberhonddu’n dref sirol; daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; codwyd Camlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, 35 milltir, rhwng 1797 a 1812 i gysylltu’r dref â Chasnewydd; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889; cynhelir Gŵyl Jazz Aberhonddu bob mis Awst; roedd Hugh Price (tua 1495–1574), sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, o Aberhonddu. Daeth Llanandras yn ganolfan llywodraeth a chyfraith sir Faesyfed, gyda Maesyfed Newydd ar y dechrau, a chynhaliai’r brawdlysoedd hyd nes iddynt ddod i ben yn 1971.FfynhonnellPresteigne ↗Wikipedia (Saesneg)Llanandras, ‘eglwys Sant Andras’; wedi’r Deddfau Uno daeth, ar y dechrau gyda Maesyfed Newydd, yn ganolfan weinyddol a barnwrol Sir Faesyfed, a chynhaliodd y brawdlys hyd ei ddiddymu yn 1971; daeth Neuadd y Sir, gyda charchar y sir, yn amgueddfa Llety’r Barnwr, a ailagorwyd gan Robert Hardy yn 1997; mae rhannau o eglwys Sant Andras yn Eingl-Sacsonaidd, ac mae’n cadw tapestri Fflemaidd o’r 16eg ganrif; enillodd lluoedd Owain Glyndŵr frwydr Bryn Glas gerllaw yn 1402.
Yr iaith yn byw#
Roedd y llysoedd i siarad Saesneg, ond nid felly’r bobl. Y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o bobl Cymru hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.FfynhonnellLaws in Wales Acts 1535 and 1542 ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Cromwell, prif weinidog Harri VIII, a ddaeth â’r Deddfau gerbron; eu teitlau hir oedd ‘An Act for Laws and Justice to be ministered in Wales in like Form as it is in this Realm’ ac ‘An Act for Certain Ordinances in the King’s Majesty’s Dominion and Principality of Wales’; ni chawsant eu galw’n gyffredin yn Ddeddfau Uno hyd 1901, pan roddodd Owen M. Edwards yr enw hwnnw iddynt, ac er 1948 teitl byr pob un fu’r Laws in Wales Act; daw’r dyddiadau 1535 a 1542 o’r hen arfer o ddechrau’r flwyddyn ar 25 Mawrth; aeth rhannau eraill o’r arglwyddiaethau i swyddi Amwythig, Henffordd a Chaerloyw, Morgannwg, sir Gaerfyrddin, sir Benfro, sir Aberteifi a sir Feirionnydd; mae ffin Cymru at ddibenion llywodraeth wedi aros yr un fath ers hynny; roedd gan bob sir lai na dwsin o gantrefi, yn agos at yr hen gymydau; roedd siryf ym mhob sir, a naw ynad heddwch; y Gymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’r bobl hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn 1284, drwy Statud Rhuddlan, rhannwyd Cymru rhwng y Dywysogaeth ac arglwyddiaethau’r Mers; wedi i Harri VIII ei wneud ei hun yn ben ar yr Eglwys yn 1534, gwelid Cymru, man glanio Harri VII ac yn agos at Iwerddon Gatholig, yn broblem bosibl; dywed y rhagymadrodd fod gwahaniaethau cyfraith wedi peri anfodlonrwydd, a dymunai’r brenin roi terfyn arno; collodd llysoedd arglwyddiaethau’r Mers yr hawl i brofi troseddau difrifol; gwelai’r boneddigion y Deddfau’n lleihau grym arglwyddi’r Mers; gwnâi’r gyfraith symlach hi’n haws i’r goron gasglu treth yng Nghymru; i rai arhosodd safle sir Fynwy’n aneglur hyd Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Diddymwyd Deddf 1536 ar 21 Rhagfyr 1993 gan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993.FfynhonnellLaws in Wales Act 1535 (27 Hen. 8 c. 26) ↗Yr Archifau Cenedlaethol, legislation.gov.uk (Saesneg)Cofnod y Ddeddf: fe’i diddymwyd ar 21 Rhagfyr 1993 gan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993.
Ffynonellau a darllen pellach






