Hanes Cymru / Chwilio’r hanes

Cyfeirlyfr

Dogfennau allweddol

39 o ddogfennau a luniodd Gymru, o Gesar ar y Derwyddon i’r Senedd, pob un gyda’i geiriau ei hun, beth a wnaeth a ble i’w chael.

Llun: Llythyr cynghrair Llywelyn Fawr at Philippe Auguste o Ffrainc (1212), a’i sêl farchog yn hongian ohono, yn yr Archives nationales, Paris · Archives nationales, France, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Newydd ei ychwanegu

Lle mae union eiriau dogfen yn hysbys, fe’u dyfynnir o gyfieithiad cyhoeddedig. Lle nad ydynt, rydym yn dweud beth mae’n ei ddweud yn ein geiriau ein hunain ac yn ei nodi’n “yn fyr”. Mae gan Gyfreithiau Hywel Dda eu tudalen eu hunain. Cyfreithiau Hywel Dda →

tua 52 CC

Iŵl Cesar ar y Derwyddon

Hanes Cesar am ei ryfeloedd yng Ngâl, y chweched llyfr, lle mae’n disgrifio’r Derwyddon.

Yn ei geiriau ei hun

Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain, a’i dwyn oddi yno i Âl; a heddiw mae’r rhai sy’n dymuno gwybodaeth fanylach o’r drefn honno fel arfer yn mynd yno i’w hastudio.

Pam mae’n bwysig: Y dyst ysgrifenedig hynaf mai Prydain oedd cartref dysg y Derwyddon.

Ble i’w chael: Cesar, Rhyfel Gâl, VI.13 (cyfieithiad McDevitte a Bohn, 1869)

Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysguDerwyddonOes y Cerrig

60 OC (ysgrifennwyd tua 116)

Tacitus: y Derwyddon ar lan Môn

Hanes yr hanesydd Rhufeinig am yr ymosodiad ar Ynys Môn gan Suetonius Paulinus.

Yn ei geiriau ei hun

Ar y lan safai’r fyddin wrthwynebus yn rhengoedd tynn o ryfelwyr arfog, a rhwng y rhengoedd rhuthrai menywod mewn gwisg ddu fel y Ffwrïau, â’u gwallt yn rhydd, yn chwifio ffaglau. O amgylch, codai’r Derwyddon eu dwylo i’r nef gan dywallt melltithion ofnadwy, a dychryn ein milwyr â’r olwg ddieithr.

Pam mae’n bwysig: Y darlun llygad-dyst cyntaf o bobl Cymru, yn sefyll dros eu tir.

Ble i’w chael: Tacitus, Annales, XIV.30 (cyfieithiad Church a Brodribb, 1876)

Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysguYr ymosodiad ar Ynys MônDerwyddon

tua 540

Gildas: Am Ddinistr Prydain

Pregeth yn Lladin gan y mynach Gildas, yr unig awdur Brythonig o’i oes y mae ei waith wedi goroesi.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae Gildas yn edrych yn ôl ar ddyfodiad y Saeson, safiad y Brythoniaid dan Emrys Wledig a’r fuddugoliaeth ym Mynydd Baddon, a ddaeth, meddai, yn y flwyddyn y cafodd ei eni. Yna mae’n galw ar frenhinoedd Brythonig ei ddydd, Maelgwn Gwynedd yn eu plith, i droi’n ôl at Dduw.

Pam mae’n bwysig: Yr unig hanes am Brydain yn oes y saint a ysgrifennwyd ar y pryd, a’r cyntaf i enwi Baddon.

Ble i’w chael: Copïau canoloesol, yr hynaf yn y Llyfrgell Brydeinig

GildasMynydd BaddonMaelgwn Gwynedd

yr 8fed neu’r 9fed ganrif

Memorandwm Surexit

Nodyn a ysgrifennwyd ar ymyl Efengylau Caerlwytgoed, y llyfr efengylau a gadwyd unwaith yn Llandeilo Fawr.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae’n cofnodi sut y setlwyd ffrae dros ddarn o dir o’r enw Tir Telih gerbron tystion, gyda rhodd yn cael ei rhoi er mwyn heddwch rhwng y ddwy ochr. Mae’r rhan fwyaf ohono wedi’i ysgrifennu yn Gymraeg.

Pam mae’n bwysig: Un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig yn y byd, cip ar gyfraith Cymru ar waith ymhell cyn y llyfrau cyfraith.

Ble i’w chael: Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed, yn Efengylau Caerlwytgoed (Efengylau Sant Chad)

Sut y goroesodd y GymraegCymraegCyfreithiau Hywel Dda

829–830

Historia Brittonum: Arthur, arweinydd brwydrau

‘Hanes y Brythoniaid’, a ysgrifennwyd yng Ngwynedd yn nheyrnasiad Merfyn Frych.

Yn ei geiriau ei hun

Yna ymladdodd Arthur yn eu herbyn yn y dyddiau hynny gyda brenhinoedd y Brythoniaid, ond ef ei hun oedd arweinydd y brwydrau.

Pam mae’n bwysig: Y rhestr hynaf o frwydrau Arthur, yn gorffen gyda Mynydd Baddon. Mae hefyd yn adrodd am Wrtheyrn, Emrys a’r dreigiau coch a gwyn.

Ble i’w chael: Y Llyfrgell Brydeinig, Harley MS 3859, a chopïau eraill

ArthurNenniusY ddraig goch a’r ddraig wen

tua 930

Armes Prydein

Cerdd Gymraeg hir a gadwyd yn Llyfr Taliesin.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae’n proffwydo y bydd y Cymry’n ymuno â gwŷr Dulyn, Iwerddon, Cernyw, Ystrad Clud a Llydaw ac yn gyrru’r Saeson o Brydain, gyda’r arwyr Cynan a Chadwaladr yn dychwelyd i’w harwain.

Pam mae’n bwysig: Cerdd fawr o obaith a her, a luniwyd yn y blynyddoedd pan gadwodd Hywel Dda heddwch â’r brenin Seisnig Athelstan.

Ble i’w chael: Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Llyfr Taliesin

Hywel DdaCadwaladr FendigaidPedwar Llyfr Hynafol Cymru

lluniwyd tua 954

Annales Cambriae: Camlan

Annales Cambriae, cronicl blwyddyn wrth flwyddyn a gadwyd yn Nhyddewi, yn yr un llawysgrif â’r Historia Brittonum.

Yn ei geiriau ei hun

Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd.

Pam mae’n bwysig: Un o’r cofnodion hynaf o Arthur, ac o farwolaethau brenhinoedd a seintiau Cymru o’r 400au ymlaen.

Ble i’w chael: Y Llyfrgell Brydeinig, Harley MS 3859, cofnod y flwyddyn 537

CamlanArthurAnnales Cambriae

canol y 1160au Newydd

Llythyrau Owain Gwynedd at Louis VII o Ffrainc

Tri llythyr gan y Brenin Owain Gwynedd at lys Ffrainc, dau at y Brenin Louis VII ac un at ei ganghellor.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae Owain yn adrodd wrth Louis am ryfel Harri’r Ail ar Gymru yn 1165, yn cynnig ei gyfeillgarwch a’i help i frenin Ffrainc yn erbyn Harri, ac yn gofyn am ei gefnogaeth yntau. Yn y llythyrau cyntaf mae’n ysgrifennu fel brenin Cymru a brenin y Cymry; yn yr ail lythyr at Louis mae’n ei alw ei hun yn Waliarum princeps, Tywysog Cymru.

Pam mae’n bwysig: Y defnydd hynaf o’r teitl Tywysog Cymru gan reolwr o Gymro sydd wedi goroesi, a’r tro cyntaf y gwyddys i reolwr o Gymro estyn llaw at frenin Ffrainc. Roedd Harri’r Ail yn ddig iawn am y teitl.

Ble i’w chael: Ymhlith y llythyrau a anfonwyd at Louis VII; golygwyd a chyfieithwyd gan Huw Pryce yn Welsh History Review (1998) a The Acts of Welsh Rulers (2005)

Owain GwyneddBrenhinoedd a thywysogionBrenin a thywysog

1163 (ysgrifennwyd tua 1194)

Hen ŵr Pencader

Mae Gerallt Gymro’n adrodd sut y gofynnodd Harri II i hen Gymro ym Mhencader a allai Cymru ddal allan yn ei erbyn, ac yn cofnodi ei ateb.

Yn ei geiriau ei hun

Gall y genedl hon, O Frenin, gael ei gormesu yn awr, fel yn yr hen amser, a’i gwanhau a’i dinistrio i raddau helaeth gan eich grym chi a grym eraill, a bydd yn aml yn trechu drwy ei hymdrech glodwiw; ond ni ellir byth ei darostwng yn llwyr drwy lid dyn, oni bai fod llid Duw’n cytuno. Ac ni chredaf y bydd unrhyw genedl arall na hon o Gymru, nac unrhyw iaith arall, beth bynnag a ddigwydd, yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear ar ddydd y farn fawr gerbron y Barnwr Goruchaf.

Pam mae’n bwysig: Y geiriau enwocaf a lefarwyd erioed dros Gymru a’r Gymraeg. Maent wedi’u cerfio ar y gofeb ym Mhencader.

Ble i’w chael: Gerallt Gymro, Disgrifiad o Gymru, llyfr II, pennod 10 (cyfieithiad Syr Richard Colt Hoare, 1806)

Gerallt GymroSut y goroesodd y Gymraeg

15 Mehefin 1215

Magna Carta: y cymalau Cymreig

Y siarter fawr y gorfodwyd y Brenin John i’w selio yn Runnymede, gyda Llywelyn ab Iorwerth yn gynghreiriad i’r barwniaid.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae cymalau 56 i 58 yn addo y rhoddir yn ôl dir Cymreig a gymerwyd heb farn gyfreithlon, y bernir tir yng Nghymru yn ôl cyfraith Cymru, ac y caiff Gruffudd fab Llywelyn a’r gwystlon Cymreig eraill eu hanfon adref.

Pam mae’n bwysig: Ysgrifennodd gyfraith Cymru, a grym Llywelyn, i mewn i siarter enwocaf Lloegr.

Ble i’w chael: Mae pedwar copi o 1215 wedi goroesi: dau yn y Llyfrgell Brydeinig ac un yr un yn Lincoln a Salisbury

Llywelyn FawrCyfreithiau Hywel Dda

29 Medi 1267

Cytundeb Trefaldwyn

Yr heddwch rhwng Harri III a Llywelyn ap Gruffudd, a wnaed yn Nhrefaldwyn gyda chymorth llysgennad y Pab.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae’r brenin yn rhoi tywysogaeth Cymru i Lywelyn a’i etifeddion, fel y gallant gael eu galw a bod yn Dywysogion Cymru, gyda gwrogaeth holl arglwyddi Cymru. Mae Llywelyn yn gwneud gwrogaeth i’r brenin ac yn cytuno i dalu 25,000 o farciau.

Pam mae’n bwysig: Yr unig dro i Goron Lloegr gydnabod Tywysog Cymru brodorol. Dyma uchafbwynt y dywysogaeth Gymreig.

Ble i’w chael: Yr Archifau Gwladol, Kew

Llywelyn ap GruffuddCytundeb Trefaldwyn (1267)Mapiau drwy’r oesoedd

9 Tachwedd 1277

Cytundeb Aberconwy

Yr heddwch a wnaeth Llywelyn ap Gruffudd ag Edward I wedi rhyfel 1276–77.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae Llywelyn yn cadw Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy a’r teitl Tywysog Cymru am ei oes, ond yn ildio’r tiroedd i’r dwyrain o’r Conwy a gwrogaeth y rhan fwyaf o arglwyddi Cymru. Mae’r brenin yn rhoi’r gorau i’r ddirwy enfawr o £50,000 a fynnodd i ddechrau.

Pam mae’n bwysig: Crebachodd y Dywysogaeth a enillwyd yn Nhrefaldwyn ddeng mlynedd ynghynt, a gosod y llwyfan i ryfel olaf 1282.

Ble i’w chael: Yr Archifau Gwladol, Kew

Llywelyn ap GruffuddCytundeb Aberconwy (1277)Mapiau drwy’r oesoedd

Tachwedd 1282

Ateb y Cymry i’r Archesgob Pecham

Yn y rhyfel olaf, daeth Archesgob Caergaint i Wynedd i gynnig telerau. Anfonodd Llywelyn, ei gyngor a’i frawd Dafydd eu hatebion yn ysgrifenedig.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Ni fyddai’r Cymry’n ildio’u tywysog na’u tir. Hyd yn oed pe bai’r tywysog yn eu rhoi i’r brenin, meddent, ni fyddent yn gwneud gwrogaeth i ddieithryn nad oeddent yn gwybod dim am ei iaith, ei arferion na’i gyfreithiau.

Pam mae’n bwysig: Pobl yn siarad drostynt eu hunain fel cenedl, gyda’i hiaith a’i chyfraith ei hun, wythnosau cyn marw Llywelyn.

Ble i’w chael: Wedi’u copïo i gofrestr yr Archesgob Pecham, Llyfrgell Palas Lambeth

Llywelyn ap GruffuddDafydd ap Gruffudd

1282

Marwnad Llywelyn ap Gruffudd

Galarnad Gruffudd ab yr Ynad Coch am y tywysog olaf, un o’r cerddi mwyaf yn yr iaith Gymraeg.

Yn Gymraeg, gyda Saesneg

Poni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw? Poni welwch-chwi’r deri’n ymdaraw? … Poni welwch-chwi’r byd wedi r’bydiaw?

Do you not see the way of the wind and the rain? Do you not see the oak trees beat together? … Do you not see that the world is ending?

Pam mae’n bwysig: Mae’r byd cyfan fel petai’n dod i ben gyda’r tywysog. Mae pob cenhedlaeth ers hynny wedi dysgu’r llinellau hyn.

Ble i’w chael: Llyfr Coch Hergest a Llawysgrif Hendregadredd

Llywelyn ap GruffuddPont Irfon (Cilmeri)Y Gogynfeirdd

19 Mawrth 1284

Statud Rhuddlan

Ordinhad Edward I i lywodraethu tiroedd y tywysogion Cymreig wedi’r goncwest.

Yn ei geiriau ei hun

Mae’r Rhagluniaeth Ddwyfol … bellach o’i ffafr wedi trosglwyddo’n gyfan gwbl dan ein harglwyddiaeth ni dir Cymru a’i thrigolion, a fu gynt yn ddarostyngedig i ni drwy hawl ffiwdal.

Pam mae’n bwysig: Gwnaeth siroedd Môn, Caernarfon, Meirionnydd, y Fflint, Caerfyrddin ac Aberteifi, a dod â chyfraith droseddol Lloegr i mewn, ond cadwodd gyfraith Cymru ar gyfer tir a llawer mater arall.

Ble i’w chael: Statudau’r Deyrnas, cyfrol I

Castell RhuddlanStatud Rhuddlan (1284)Mapiau drwy’r oesoedd

29 Tachwedd 1401

Llythyr Owain Glyndŵr at Frenin yr Alban

Ysgrifennodd Owain at Robert III o’r Alban, fel un o ddisgynyddion Brutus at un arall, yn gofyn am gymorth yn erbyn eu gelyn cyffredin.

Yn ei geiriau ei hun

Brutus, eich hynafiad mwyaf bonheddig chi a minnau, oedd y brenin coronog cyntaf a drigodd yn y deyrnas hon, a elwid gynt yn Brydain Fawr. Cenhedlodd y Brutus hwnnw dri mab, sef Albanact, Locrinus a Chamber; ac o’r Albanact hwnnw yr ydych chi’n disgyn mewn llinell union.

Pam mae’n bwysig: Siaradodd Owain dros orffennol Brythonig yr ynys gyfan, a gosod Cymru wrth ochr yr Alban fel teyrnas hynafol. Camber, yn ôl Owain, oedd hynafiad y Cymry.

Ble i’w chael: Wedi’i gopïo gan Adda o Frynbuga yn ei gronicl (cyfieithiad E. M. Thompson, 1904)

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain GlyndŵrBrutus o Gaerdroea, tad y Brythoniaid

1401–1402

Y deddfau penyd yn erbyn y Cymry

Deddfau a basiwyd gan Senedd Harri IV wrth i wrthryfel Owain Glyndŵr ledu.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Ni chaiff yr un Cymro brynu tir na dal swydd yn nhrefi Seisnig Cymru, cario arfau ynddynt, na chadw castell. Mae Sais sy’n priodi Cymraes yn colli ei swyddi yng Nghymru. Ni chaniateir y beirdd a’r clerwyr crwydrol sy’n casglu’r bobl.

Pam mae’n bwysig: Gwnaethant y Cymry’n ddieithriaid yn eu gwlad eu hunain, a gyrru mwy fyth o bobl at ochr Owain.

Ble i’w chael: Rholiau statud y Senedd

Y deddfau penyd (1401–1402)Llythyrau Owain GlyndŵrOwain Glyndŵr

28 Chwefror 1405

Y Cytundeb Tridarn

Cytundeb Owain Glyndŵr, Edmund Mortimer a Henry Percy, Iarll Northumberland, i rannu’r deyrnas rhyngddynt.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Roedd Owain i gael Cymru gyfan, gyda’i ffin wedi’i chario tua’r dwyrain i Hafren a Merswy: o Hafren hyd borth gogleddol Caerwrangon, yna at yr onnen a elwid Onennau Meigion ar y ffordd o Bridgnorth i Kinver, yna at darddiad Trent ac ymlaen at darddiad Merswy, ac i lawr Merswy i’r môr.

Pam mae’n bwysig: Y Gymru fwyaf a gynlluniwyd erioed, yn cyfateb i hen ddaroganau Cymraeg am onnen Meigion.

Ble i’w chael: Wedi’i gopïo yng nghroniclau’r cyfnod (croniclau Hall a Holinshed)

Owain GlyndŵrY Cytundeb Tridarn (1405)Mapiau drwy’r oesoedd

31 Mawrth 1406

Llythyr Pennal

Llythyr Owain Glyndŵr at Siarl VI o Ffrainc, wedi’i selio â’i sêl fawr fel Tywysog Cymru ym Mhennal ger Machynlleth.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Byddai Owain yn cydnabod y Pab yn Avignon pe bai: Eglwys Cymru’n rhydd o Gaergaint, gyda Thyddewi’n archesgobaeth dros esgobaethau Cymru a’r gorllewin; ei hesgobion a’i chlerigwyr yn siarad Cymraeg; eglwysi Cymru’n cadw’u cyllid eu hunain; a dwy brifysgol i Gymru, un yn y gogledd ac un yn y de.

Pam mae’n bwysig: Cynllun ar gyfer cenedl Gymreig gyda’i heglwys ei hun, ei dysg ei hun a’i hiaith ei hun mewn bywyd cyhoeddus, bum canrif cyn i’r rhan fwyaf ohono ddod yn wir.

Ble i’w chael: Archives nationales, Paris

Owain GlyndŵrMachynllethLlythyr Pennal (1406)

1536 a 1543

Y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru (y Deddfau Uno)

Dwy Ddeddf gan Senedd Harri VIII a unodd Gymru â Lloegr yn y gyfraith.

Yn ei geiriau ei hun

Ni chaiff unrhyw berson neu bersonau sy’n defnyddio’r iaith Gymraeg ddal na mwynhau unrhyw fath o swydd na thâl o fewn y deyrnas hon, Lloegr, Cymru, nac arglwyddiaeth arall y Brenin, dan gosb o golli’r swyddi neu’r taliadau hynny, oni bai eu bod yn defnyddio ac yn arfer yr iaith Saesneg.

Pam mae’n bwysig: Daethant â’r Mers a chyfraith Hywel i ben, gwnaethant dair sir ar ddeg a rhoi aelodau seneddol i Gymru, ond cau’r Gymraeg allan o’r gyfraith a’r llywodraeth am bedwar can mlynedd. Bu’r iaith fyw er gwaethaf hynny.

Ble i’w chael: Statudau’r Deyrnas: 27 Harri VIII p. 26 (1536), adran 20, a 34 a 35 Harri VIII p. 26 (1543)

Y Deddfau Uno (1536 a 1543)Sut y goroesodd y GymraegMapiau drwy’r oesoedd

1546 Newydd

Yny lhyvyr hwnn, y llyfr Cymraeg printiedig cyntaf

Llyfr bach o hanfodion Cristnogol a argraffwyd yn Llundain, a luniwyd gan Syr John Price o Aberhonddu.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Wedi’i enwi ar ôl ei eiriau agoriadol, mae’n rhoi’r wyddor Gymraeg, calendr, y Credo, Gweddi’r Arglwydd a’r Deg Gorchymyn yn Gymraeg, er mwyn i bobl eu dysgu yn eu hiaith eu hunain.

Pam mae’n bwysig: Daeth argraffu i’r Gymraeg o fewn canrif i Gutenberg, a dechreuodd bywyd yr iaith mewn llyfrau.

Ble i’w chael: Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Syr John PrysSut y goroesodd y GymraegBeibl Cymraeg (1588)

1563

Deddf cyfieithu’r Beibl i’r Gymraeg

Deddf gan Senedd Elisabeth I, a enillwyd gyda chymorth William Salesbury a’r Esgob Richard Davies.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Roedd esgobion pedair esgobaeth Cymru a Henffordd i drefnu cyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin i’r Gymraeg erbyn 1 Mawrth 1567, a’u defnyddio ym mhob eglwys lle siaredid Cymraeg.

Pam mae’n bwysig: Arweiniodd at Destament Newydd 1567 a Beibl William Morgan yn 1588, a gadwodd y Gymraeg yn iaith dysg ac addoliad.

Ble i’w chael: Statudau’r Deyrnas: 5 Elisabeth I p. 28

William SalesburyRichard DaviesWilliam MorganBeibl Cymraeg (1588)

o 1737 Newydd

Adroddiadau’r Welch Piety

Adroddiadau blynyddol ysgolion cylchynol Griffith Jones, a argraffwyd dan y teitl The Welch Piety.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Flwyddyn wrth flwyddyn maent yn rhestru’r ysgolion a gynhaliwyd, y lleoedd y symudon nhw iddynt a nifer y bobl a ddysgwyd i ddarllen y Beibl yn Gymraeg, gyda llythyrau gan athrawon a chlerigwyr am y gwaith.

Pam mae’n bwysig: Maent yn cofnodi sut y gwnaeth ysgolion Griffith Jones y Cymry yn un o’r bobloedd mwyaf llythrennog yn Ewrop.

Ble i’w chael: Llyfrgell Genedlaethol Cymru a llyfrgelloedd eraill

Griffith JonesYsgolion cylchynolYsgolion hynaf Prydain

1847

Y Llyfrau Gleision

Adroddiadau’r Comisiynwyr Ymholi i Gyflwr Addysg yng Nghymru, a ysgrifennwyd gan dri bargyfreithiwr o Saeson heb air o Gymraeg.

Yn ei geiriau ei hun

Mae’r iaith Gymraeg yn anfantais enfawr i Gymru, ac yn rhwystr amryfal i gynnydd moesol a ffyniant masnachol y bobl.

Pam mae’n bwysig: Galwodd Cymru ef yn Frad y Llyfrau Gleision. Cynhyrfodd y sarhad y genedl i godi ei cholegau, ei phapurau a’i sefydliadau ei hun.

Ble i’w chael: Papurau Seneddol, 1847 (adroddiad R. W. Lingen, J. C. Symons a H. V. Johnson)

Y Llyfrau Gleision (1847)Sut y goroesodd y Gymraeg

Ionawr 1856

Hen Wlad fy Nhadau

Geiriau’r anthem genedlaethol, a ysgrifennwyd gan Evan James o Bontypridd, i alaw ei fab James James.

Yn Gymraeg, gyda Saesneg

Mae hen wlad fy nhadau yn annwyl i mi, gwlad beirdd a chantorion, enwogion o fri; ei gwrol ryfelwyr, gwladgarwyr tra mâd, dros ryddid collasant eu gwaed. Gwlad, gwlad, pleidiol wyf i’m gwlad. Tra môr yn fur i’r bur hoff bau, O bydded i’r hen iaith barhau.

The old land of my fathers is dear to me, land of poets and singers, famous men of renown; her brave warriors, very splendid patriots, for freedom shed their blood. Nation, nation, I am true to my nation. While the sea is a wall to the pure, beloved land, O may the old language endure.

Pam mae’n bwysig: Fe’i cenir cyn pob gêm gan Gymru ac ym mhob Eisteddfod. Yn 1905 hi oedd yr anthem gyntaf erioed i’w chanu cyn digwyddiad chwaraeon.

Ble i’w chael: Mae’r llawysgrif gyntaf yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Evan James a James JamesSymbolau a thraddodiadau

1881

Deddf Cau ar y Sul (Cymru)

Deddf yn cau tafarnau yng Nghymru ar y Sul, a basiwyd ar ddymuniad y capeli ac aelodau seneddol Cymru.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Roedd tafarnau Cymru (ychwanegwyd Sir Fynwy yn ddiweddarach) i aros ar gau ar y Sul.

Pam mae’n bwysig: Y Ddeddf Seneddol gyntaf ers 1543 i drin Cymru fel cenedl â’i hanghenion ei hun, cam cyntaf ar y ffordd i ddatganoli.

Ble i’w chael: Statudau: 44 a 45 Victoria p. 61

Anghydffurfiaeth

1889

Deddf Addysg Ganolraddol Cymru

Deddf Seneddol ar gyfer Cymru a Sir Fynwy yn unig.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae’n caniatáu i bob sir yng Nghymru sefydlu ysgolion rhwng yr ysgol elfennol a’r brifysgol, wedi’u talu’n rhannol o dreth leol ac yn rhannol gan y Trysorlys, gyda chyd-bwyllgor ym mhob sir i’w cynllunio.

Pam mae’n bwysig: Adeiladodd Cymru rwydwaith o ysgolion sir flynyddoedd cyn Lloegr, dan un o’r deddfau cyntaf a wnaed i Gymru’n unig.

Ble i’w chael: Archifau Seneddol, Llundain

Ysgolion hynaf Prydain

1893

Siarter Prifysgol Cymru

Y siarter frenhinol a unodd golegau Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd yn un brifysgol genedlaethol.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae’n gwneud y tri choleg yn un Brifysgol Cymru, a all roi ei graddau ei hun, ac yn agor ei graddau a’i swyddi i fenywod ar yr un telerau â dynion.

Pam mae’n bwysig: Prifysgol genedlaethol, a’i choleg cyntaf yn Aberystwyth wedi’i dalu’n rhannol â cheiniogau pobl gyffredin a gasglwyd mewn capeli ar draws Cymru.

Ble i’w chael: Archifau Prifysgol Cymru

Ysgolion hynaf PrydainMenywod Cymru

1914 (mewn grym 1920)

Deddf yr Eglwys yng Nghymru

Y Ddeddf a ddaeth â statws cyfreithiol Eglwys Loegr yng Nghymru i ben, wedi deugain mlynedd o ymgyrchu.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Datgysylltwyd yr Eglwys ym mhedair esgobaeth Cymru a daeth yn eglwys ar ei phen ei hun, gyda rhai o’i hen waddolion yn mynd i Brifysgol Cymru a’r cynghorau sir.

Pam mae’n bwysig: Ganwyd yr Eglwys yng Nghymru ar 1 Mehefin 1920 gyda’i Harchesgob ei hun. Dangosodd y gellid llywodraethu Cymru’n wahanol i Loegr.

Ble i’w chael: Statudau: 4 a 5 Siôr V p. 91

Datgysylltu (1920)

1923–1924

Deiseb Heddwch Menywod Cymru

Deiseb gan fenywod Cymru i fenywod America.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Wedi’i llofnodi gan 390,296 o fenywod, mae’n gofyn i fenywod America helpu i adeiladu byd heb ryfel drwy ddod â’r Unol Daleithiau i Gynghrair y Cenhedloedd. Fe’i cariwyd dros yr Iwerydd mewn cist dderw yn 1924.

Pam mae’n bwysig: Un o ymgyrchoedd heddwch mwyaf ei chyfnod, ac arwydd o deimladau cryf menywod Cymru wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf.

Ble i’w chael: Wedi’i chadw yn y Smithsonian yn Washington am y rhan fwyaf o ganrif, daeth adref i Gymru yn 2023

Menywod Cymru

1942

Deddf Llysoedd Cymru

Fe’i pasiwyd wedi deiseb genedlaethol dros y Gymraeg a lofnodwyd gan tua chwarter miliwn o bobl.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae’n caniatáu i unrhyw un mewn llys yng Nghymru siarad Cymraeg os byddai fel arall dan anfantais, gyda chyfieithwyr wedi’u talu gan y wladwriaeth, ac yn rhoi o’r neilltu reol 1536 bod rhaid cynnal y llysoedd yn Saesneg.

Pam mae’n bwysig: Y cam cyntaf yn ôl i’r Gymraeg mewn bywyd cyhoeddus wedi pedwar can mlynedd.

Ble i’w chael: Archifau Seneddol, Llundain

Y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru (y Deddfau Uno)Deddfau’r Iaith GymraegSut y goroesodd y Gymraeg

20 Rhagfyr 1955

Enwi Caerdydd yn brifddinas Cymru

Datganiad yn y Senedd gan Gwilym Lloyd George, y Gweinidog dros Faterion Cymreig, wedi i gynghorau Cymru bleidleisio.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae’r llywodraeth yn cydnabod Caerdydd yn ffurfiol yn brifddinas Cymru, wedi pleidlais gan gynghorau lleol Cymru lle enillodd Caerdydd lawer mwy o bleidleisiau na Chaernarfon neu Aberystwyth.

Pam mae’n bwysig: Am y tro cyntaf roedd gan Gymru brifddinas swyddogol.

Ble i’w chael: Hansard, cofnod y Senedd

Trefi a phentrefi

1957

Deddf Corfforaeth Lerpwl (Tryweryn)

Deddf Seneddol breifat a hyrwyddwyd gan Gyngor Dinas Lerpwl.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae’n rhoi’r grym i Lerpwl argáu cwm Tryweryn a boddi pentref Capel Celyn ar gyfer cronfa ddŵr. O’r 36 AS Cymreig, pleidleisiodd 35 yn ei herbyn ac ni phleidleisiodd yr un o’i phlaid.

Pam mae’n bwysig: Dangosodd y gellid diystyru Cymru hyd yn oed pan safai ei haelodau seneddol gyda’i gilydd, a throdd lawer at hunanlywodraeth. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ yn dal i gael ei baentio ar furiau heddiw.

Ble i’w chael: Archifau Seneddol, Llundain

Cofiwch Dryweryn: boddi Capel CelynCapel CelynTrywerynCenedl o brotestwyr

13 Chwefror 1962

Tynged yr Iaith

Darlith radio Saunders Lewis ar y BBC.

Yn Gymraeg, gyda Saesneg

Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae llwyddo.

Only by revolutionary methods can we succeed.

Pam mae’n bwysig: Rhybuddiodd y byddai’r Gymraeg yn marw oni bai i’w phobl ymladd drosti. O fewn misoedd sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith, ac enillodd ei hymgyrchoedd arwyddion, statws swyddogol ac S4C.

Ble i’w chael: BBC Cymru; argraffwyd yn llyfryn yr un flwyddyn

Saunders LewisCymdeithas yr Iaith GymraegCenedl o brotestwyr

1967, 1993 a 2011

Deddfau’r Iaith Gymraeg

Tair deddf a roddodd ei lle yn ôl i’r Gymraeg mewn bywyd cyhoeddus.

Yn ei geiriau ei hun

Mae statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru.

Pam mae’n bwysig: Rhoddodd Deddf 1967 ‘ddilysrwydd cyfartal’ i’r Gymraeg yn y llysoedd; gosododd Deddf 1993 hi ar sail cydraddoldeb â’r Saesneg mewn busnes cyhoeddus; gwnaeth Mesur 2011, a ddyfynnir yma, hi’n iaith swyddogol.

Ble i’w chael: Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, adran 1

Deddfau’r Iaith GymraegSut y goroesodd y Gymraeg

18 Medi 1997

Refferendwm datganoli

Y bleidlais ar a ddylai Cymru gael Cynulliad Cenedlaethol.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Pleidleisiodd Cymru ie o 559,419 pleidlais i 552,698, mwyafrif o 6,721. Dilynodd Deddf Llywodraeth Cymru 1998, a chyfarfu’r Cynulliad yn 1999. Yn 2011 pleidleisiodd Cymru 63.5% ie i bwerau deddfu llawn, ac yn 2020 daeth y Cynulliad yn Senedd Cymru.

Pam mae’n bwysig: Cafodd Cymru ei llywodraeth etholedig ei hun am y tro cyntaf ers seneddau Owain Glyndŵr.

Ble i’w chael: Cyhoeddwyd y cyfrif yng Nghaerdydd fore 19 Medi 1997

Y Senedd, Bae CaerdyddDatganoliRon Davies

2006

Deddf Llywodraeth Cymru 2006

Y Ddeddf a ailadeiladodd ddatganoli Cymru.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae’n gwahanu Llywodraeth Cymru oddi wrth y Cynulliad, ac yn caniatáu i’r Cynulliad wneud deddfau llawn mewn ugain maes pwnc unwaith y bydd pobl Cymru’n pleidleisio drosto mewn refferendwm.

Pam mae’n bwysig: Wedi i’r bobl bleidleisio ie yn 2011, gwnaeth Cymru ei Deddfau ei hun am y tro cyntaf ers canrifoedd.

Ble i’w chael: legislation.gov.uk

Y Senedd, Bae CaerdyddDatganoli

2015

Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol

Deddf gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae’n gofyn i gyrff cyhoeddus yng Nghymru feddwl am y tymor hir a gweithio tuag at saith nod llesiant, yn eu plith Cymru iachach a mwy cyfartal gyda diwylliant bywiog a’r Gymraeg yn ffynnu, ac mae’n creu Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol i siarad dros bobl sydd heb eu geni eto.

Pam mae’n bwysig: Y gyfraith gyntaf o’i bath yn y byd, a astudiwyd ac a gopïwyd gan wledydd eraill.

Ble i’w chael: legislation.gov.uk

Y Senedd, Bae CaerdyddCymru oedd y cyntaf

2020

Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru)

Deddf gan y Cynulliad Cenedlaethol a newidiodd y Cynulliad ei hun.

Beth mae’n ei ddweud, yn fyr

Mae’n ailenwi’r Cynulliad Cenedlaethol yn Senedd Cymru o 6 Mai 2020, ac yn rhoi’r bleidlais i bobl ifanc 16 ac 17 oed yn etholiadau’r Senedd.

Pam mae’n bwysig: Cymerodd senedd Cymru enw Cymraeg a ddefnyddir yn y ddwy iaith, ac enillodd pobl ifanc y bleidlais.

Ble i’w chael: legislation.gov.uk

Y Senedd, Bae CaerdyddRefferendwm datganoli

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf