Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Capel Celyn

Pentref Cymraeg a foddwyd dan Lyn Celyn i gyflenwi Lerpwl. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ yn dal i gael ei baentio ar waliau ledled Cymru.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1965 52.950° N, 3.700° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref
Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Capel Celyn: capel y celyn

Capel Celyn

  • Capel capel
  • Celyn celyn

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Roedd Capel Celyn yng Nghwm Tryweryn i’r gogledd-orllewin o’r Bala, cymuned Gymraeg â’i chapel, ei hysgol a’i swyddfa bost. Yn 1965 boddwyd y cwm i greu Llyn Celyn, cronfa ddŵr i Lerpwl, ac mae’r geiriau Cofiwch Dryweryn wedi’u paentio ar waliau ledled Cymru byth ers hynny.

Pobl y cwm67, a chollodd 48 eu cartrefi
Aelodau seneddol Cymru35 o 36 yn erbyn y mesur
Agor y gronfa21 Hydref 1965

Pentref Cymraeg

Roedd gan Gapel Celyn gapel a mynwent, ysgol, swyddfa bost a deuddeg o ffermydd, ac roedd yn un o’r cymunedau olaf lle mai’r Gymraeg oedd yr unig iaith. Darllenodd ei bobl am y cynllun gyntaf ychydig ddyddiau cyn Nadolig 1955, yn rhifyn Cymraeg y Liverpool Daily Post.

Y Pwyllgor Amddiffyn

Ffurfiwyd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn ar 23 Mawrth 1956, gyda Dafydd Roberts o Gae Fadog yn gadeirydd a’r athrawes Elizabeth Watkin Jones yn ysgrifennydd. Ar 21 Tachwedd 1956 gorymdeithiodd pobl y cwm drwy Lerpwl, dan arweiniad Gwynfor Evans.

Cymru’n sefyll gyda’i gilydd

Gan fod y cynllun yn dod drwy Ddeddf Seneddol breifat, ni chafwyd ymchwiliad cyhoeddus. Gofynnodd T. W. Jones, aelod Meirionnydd, i Dŷ’r Cyffredin wrthod mesur a fwriadai ddiwreiddio cymuned gyfan, ac o’r 36 aelod seneddol Cymreig, gwrthwynebodd 35 ef ac ni phleidleisiodd y llall.

Cofiwch Dryweryn

Meic Stephens a baentiodd y Cofiwch Dryweryn cyntaf ar wal ger Llanrhystud, a phaentiwyd mwy na chant o furluniau newydd ledled Cymru ers 2019. Yn 2005 ymddiheurodd Cyngor Dinas Lerpwl yn ffurfiol, a dywedodd Vaughan Roderick mai yn Nhryweryn y dechreuodd y ffordd i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

Ymweld

Ar lan Llyn Celyn saif y capel coffa gan y cerflunydd R. L. Gapper, wedi’i godi o gerrig yr hen gapel a thai’r cwm ac ar ffurf cwch. Yn ei ardd mae’r cerrig beddau a symudwyd o’r hen gapel, ac yn 2019 aeth Cadw ati i’w restru’n Radd II*.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Beth ddigwyddodd yma

  1. Yr orymdaith i Lerpwl

    Mae bron holl bentref Capel Celyn, dan arweiniad Gwynfor Evans, yn gorymdeithio drwy strydoedd Lerpwl i ofyn i’r ddinas beidio â boddi eu cwm. Yr un diwrnod mae cyngor y ddinas yn pleidleisio i fwrw ymlaen.

    Yr orymdaith i Lerpwl
  2. Deddf Tryweryn

    Mae Deddf Corfforaeth Lerpwl yn derbyn y Cydsyniad Brenhinol, gan roi’r grym i Lerpwl foddi Cwm Tryweryn. Gwrthwynebodd tri deg pump o’r tri deg chwech AS Cymreig, ac ni phleidleisiodd yr un o’i phlaid.

    Deddf Tryweryn
  3. MAC yn taro yn Nhryweryn

    Mae Owain Williams, Emyr Llywelyn Jones a John Albert Jones yn croesi mynyddoedd yr Arenig liw nos ac yn bomio’r newidydd yng ngwaith argae Tryweryn. Ni chaiff neb ei anafu. Dyma weithred gyntaf Mudiad Amddiffyn Cymru.

    MAC yn taro yn Nhryweryn
  4. Boddi Tryweryn

    Boddir pentref Capel Celyn i gyflenwi dŵr i Lerpwl, er gwaethaf gwrthwynebiad bron yn unfrydol yng Nghymru.

    Boddi Tryweryn
  5. Byddin Rhyddid Cymru yn Llyn Celyn

    Mae protestwyr o bob cwr o Gymru yn torri’n fyr agoriad argae Llyn Celyn gan Lerpwl. Yn eu plith, mewn lifrai gwyrdd, mae Byddin Rhyddid Cymru yn ymddangos yn gyhoeddus am y tro cyntaf.

    Byddin Rhyddid Cymru yn Llyn Celyn
  6. Lerpwl yn ymddiheuro

    Ddeugain mlynedd ar ôl agor Llyn Celyn, mae Cyngor Dinas Lerpwl yn pleidleisio i ymddiheuro i Gymru am y loes a achoswyd gan foddi Cwm Tryweryn.

    Lerpwl yn ymddiheuro

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf