
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Capel Celyn
Pentref Cymraeg a foddwyd dan Lyn Celyn i gyflenwi Lerpwl. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ yn dal i gael ei baentio ar waliau ledled Cymru.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Capel Celyn: capel y celyn
Capel Celyn
- Capel capel
- Celyn celyn
Roedd Capel Celyn yng Nghwm Tryweryn i’r gogledd-orllewin o’r Bala, cymuned Gymraeg â’i chapel, ei hysgol a’i swyddfa bost. Yn 1965 boddwyd y cwm i greu Llyn Celyn, cronfa ddŵr i Lerpwl, ac mae’r geiriau Cofiwch Dryweryn wedi’u paentio ar waliau ledled Cymru byth ers hynny.FfynonellauCapel Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Darllenodd pobl y cwm am y cynllun gyntaf ychydig ddyddiau cyn Nadolig 1955, yn rhifyn Cymraeg y Liverpool Daily Post; gan fod y cynllun yn dod drwy Ddeddf Seneddol ni chafwyd ymchwiliad cyhoeddus; ffurfiwyd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a gorymdeithiodd y pentrefwyr i Lerpwl; roedd gan y pentref gapel a mynwent, ysgol a swyddfa bost, ac roedd yn un o’r ychydig gymunedau a oedd ar ôl lle mai’r Gymraeg oedd yr unig iaith; aeth deuddeg o dai a ffermydd o dan y dŵr, a chollodd 48 o 67 o bobl y cwm eu cartrefi.Capel Celyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Capel Celyn, pentref ger y Bala yn Sir Feirionnydd a foddwyd yn 1965 i greu cronfa ddŵr, Llyn Celyn, ar gyfer Lerpwl; cyn y boddi roedd yno gymdeithas ddiwylliedig Gymraeg, gyda chapel, ysgol, swyddfa bost a deuddeg o ffermydd, a thir a berthynai i bedair fferm arall; roedd 67 o bobl yn byw yno, ac roedd yn un o’r cymunedau uniaith Gymraeg olaf yn yr ardal.Tryweryn flooding ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Cyngor Dinas Lerpwl â mesur preifat gerbron y Senedd, fel na fyddai angen caniatâd cynllunio gan awdurdodau lleol Cymru; o’r 36 aelod seneddol Cymreig, gwrthwynebodd 35 y mesur ac ni phleidleisiodd y llall, ac ar yr ail ddarlleniad pleidleisiodd 27 yn erbyn a neb o’i blaid; mae’r geiriau Cofiwch Dryweryn ar wal ger Llanrhystud ar yr A487, a beintiwyd gyntaf, meddai Meic Stephens, ganddo ef yn y 1960au, ac yn 2010 addawodd Cadw £30,000 i gadw’r wal; ymddiheurodd Cyngor Dinas Lerpwl yn ffurfiol ar 19 Hydref 2005; roedd Cyngor Cymru wedi gofyn am Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol yn 1957, a daeth llywodraeth Wilson â hwy i mewn erbyn 1964.Cofiwch Dryweryn: one hundred and counting! ↗Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Meic Stephens a baentiodd y Cofiwch Dryweryn cyntaf yn Llanrhystud; wedi i’r wal gael ei difrodi yn 2019, paentiwyd mwy na chant o furluniau newydd ledled Cymru.
| Pobl y cwm | 67, a chollodd 48 eu cartrefiFfynonellauCapel Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Darllenodd pobl y cwm am y cynllun gyntaf ychydig ddyddiau cyn Nadolig 1955, yn rhifyn Cymraeg y Liverpool Daily Post; gan fod y cynllun yn dod drwy Ddeddf Seneddol ni chafwyd ymchwiliad cyhoeddus; ffurfiwyd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a gorymdeithiodd y pentrefwyr i Lerpwl; roedd gan y pentref gapel a mynwent, ysgol a swyddfa bost, ac roedd yn un o’r ychydig gymunedau a oedd ar ôl lle mai’r Gymraeg oedd yr unig iaith; aeth deuddeg o dai a ffermydd o dan y dŵr, a chollodd 48 o 67 o bobl y cwm eu cartrefi.Capel Celyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Capel Celyn, pentref ger y Bala yn Sir Feirionnydd a foddwyd yn 1965 i greu cronfa ddŵr, Llyn Celyn, ar gyfer Lerpwl; cyn y boddi roedd yno gymdeithas ddiwylliedig Gymraeg, gyda chapel, ysgol, swyddfa bost a deuddeg o ffermydd, a thir a berthynai i bedair fferm arall; roedd 67 o bobl yn byw yno, ac roedd yn un o’r cymunedau uniaith Gymraeg olaf yn yr ardal. |
|---|---|
| Aelodau seneddol Cymru | 35 o 36 yn erbyn y mesurFfynhonnellTryweryn flooding ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Cyngor Dinas Lerpwl â mesur preifat gerbron y Senedd, fel na fyddai angen caniatâd cynllunio gan awdurdodau lleol Cymru; o’r 36 aelod seneddol Cymreig, gwrthwynebodd 35 y mesur ac ni phleidleisiodd y llall, ac ar yr ail ddarlleniad pleidleisiodd 27 yn erbyn a neb o’i blaid; mae’r geiriau Cofiwch Dryweryn ar wal ger Llanrhystud ar yr A487, a beintiwyd gyntaf, meddai Meic Stephens, ganddo ef yn y 1960au, ac yn 2010 addawodd Cadw £30,000 i gadw’r wal; ymddiheurodd Cyngor Dinas Lerpwl yn ffurfiol ar 19 Hydref 2005; roedd Cyngor Cymru wedi gofyn am Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol yn 1957, a daeth llywodraeth Wilson â hwy i mewn erbyn 1964. |
| Agor y gronfa | 21 Hydref 1965FfynhonnellTryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997. |
Pentref Cymraeg
Roedd gan Gapel Celyn gapel a mynwent, ysgol, swyddfa bost a deuddeg o ffermydd, ac roedd yn un o’r cymunedau olaf lle mai’r Gymraeg oedd yr unig iaith. Darllenodd ei bobl am y cynllun gyntaf ychydig ddyddiau cyn Nadolig 1955, yn rhifyn Cymraeg y Liverpool Daily Post.FfynonellauCapel Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Darllenodd pobl y cwm am y cynllun gyntaf ychydig ddyddiau cyn Nadolig 1955, yn rhifyn Cymraeg y Liverpool Daily Post; gan fod y cynllun yn dod drwy Ddeddf Seneddol ni chafwyd ymchwiliad cyhoeddus; ffurfiwyd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a gorymdeithiodd y pentrefwyr i Lerpwl; roedd gan y pentref gapel a mynwent, ysgol a swyddfa bost, ac roedd yn un o’r ychydig gymunedau a oedd ar ôl lle mai’r Gymraeg oedd yr unig iaith; aeth deuddeg o dai a ffermydd o dan y dŵr, a chollodd 48 o 67 o bobl y cwm eu cartrefi.Capel Celyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Capel Celyn, pentref ger y Bala yn Sir Feirionnydd a foddwyd yn 1965 i greu cronfa ddŵr, Llyn Celyn, ar gyfer Lerpwl; cyn y boddi roedd yno gymdeithas ddiwylliedig Gymraeg, gyda chapel, ysgol, swyddfa bost a deuddeg o ffermydd, a thir a berthynai i bedair fferm arall; roedd 67 o bobl yn byw yno, ac roedd yn un o’r cymunedau uniaith Gymraeg olaf yn yr ardal.Tryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997.
Y Pwyllgor Amddiffyn
Ffurfiwyd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn ar 23 Mawrth 1956, gyda Dafydd Roberts o Gae Fadog yn gadeirydd a’r athrawes Elizabeth Watkin Jones yn ysgrifennydd. Ar 21 Tachwedd 1956 gorymdeithiodd pobl y cwm drwy Lerpwl, dan arweiniad Gwynfor Evans.FfynonellauJones (Mrowiec), Elizabeth May Watkin (1907–1965), teacher and campaigner ↗Ffion Mair Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2022Athrawes yn ysgol Capel Celyn ac ysgrifennydd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a ffurfiwyd ar 23 Mawrth 1956 gyda Dafydd Roberts yn gadeirydd; ei llythyrau, ei chyfarfodydd a’i hymddangosiadau ar y teledu; yr orymdaith drwy Lerpwl dan arweiniad Gwynfor Evans ar 21 Tachwedd 1956; ei marw ar 21 Mehefin 1965.Roberts, Dafydd (1892–1965), chairman of Capel Celyn Defence Committee ↗John Lewis Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2001Ganed yn Weirglodd-ddu, ffermiodd Gae Fadog yn ddiweddarach; postmon am fwy na deugain mlynedd a blaenor; cadeirydd y Pwyllgor Amddiffyn hyd y diwedd; bu farw 11 Hydref 1965, ychydig cyn agor y gronfa, a’i gladdu yn Llanycil.Tryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997.
Cymru’n sefyll gyda’i gilydd
Gan fod y cynllun yn dod drwy Ddeddf Seneddol breifat, ni chafwyd ymchwiliad cyhoeddus. Gofynnodd T. W. Jones, aelod Meirionnydd, i Dŷ’r Cyffredin wrthod mesur a fwriadai ddiwreiddio cymuned gyfan, ac o’r 36 aelod seneddol Cymreig, gwrthwynebodd 35 ef ac ni phleidleisiodd y llall.FfynonellauCapel Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Darllenodd pobl y cwm am y cynllun gyntaf ychydig ddyddiau cyn Nadolig 1955, yn rhifyn Cymraeg y Liverpool Daily Post; gan fod y cynllun yn dod drwy Ddeddf Seneddol ni chafwyd ymchwiliad cyhoeddus; ffurfiwyd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a gorymdeithiodd y pentrefwyr i Lerpwl; roedd gan y pentref gapel a mynwent, ysgol a swyddfa bost, ac roedd yn un o’r ychydig gymunedau a oedd ar ôl lle mai’r Gymraeg oedd yr unig iaith; aeth deuddeg o dai a ffermydd o dan y dŵr, a chollodd 48 o 67 o bobl y cwm eu cartrefi.Liverpool Corporation Bill [Lords] (By Order), House of Commons, 3 July 1957 ↗Hansard, Dadleuon Seneddol, cyfrol 572 (Saesneg)Mae T. W. Jones, aelod Meirionnydd, yn cynnig bod y Tŷ yn gwrthod rhoi Ail Ddarlleniad i fesur sy’n bwriadu diwreiddio cymuned gyfan, ac yn dweud na fu pobl Cymru erioed yn teimlo mor gryf am unrhyw bwnc yn y ganrif hon.Tryweryn flooding ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Cyngor Dinas Lerpwl â mesur preifat gerbron y Senedd, fel na fyddai angen caniatâd cynllunio gan awdurdodau lleol Cymru; o’r 36 aelod seneddol Cymreig, gwrthwynebodd 35 y mesur ac ni phleidleisiodd y llall, ac ar yr ail ddarlleniad pleidleisiodd 27 yn erbyn a neb o’i blaid; mae’r geiriau Cofiwch Dryweryn ar wal ger Llanrhystud ar yr A487, a beintiwyd gyntaf, meddai Meic Stephens, ganddo ef yn y 1960au, ac yn 2010 addawodd Cadw £30,000 i gadw’r wal; ymddiheurodd Cyngor Dinas Lerpwl yn ffurfiol ar 19 Hydref 2005; roedd Cyngor Cymru wedi gofyn am Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol yn 1957, a daeth llywodraeth Wilson â hwy i mewn erbyn 1964.
Cofiwch Dryweryn
Meic Stephens a baentiodd y Cofiwch Dryweryn cyntaf ar wal ger Llanrhystud, a phaentiwyd mwy na chant o furluniau newydd ledled Cymru ers 2019. Yn 2005 ymddiheurodd Cyngor Dinas Lerpwl yn ffurfiol, a dywedodd Vaughan Roderick mai yn Nhryweryn y dechreuodd y ffordd i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.FfynonellauTryweryn flooding ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Cyngor Dinas Lerpwl â mesur preifat gerbron y Senedd, fel na fyddai angen caniatâd cynllunio gan awdurdodau lleol Cymru; o’r 36 aelod seneddol Cymreig, gwrthwynebodd 35 y mesur ac ni phleidleisiodd y llall, ac ar yr ail ddarlleniad pleidleisiodd 27 yn erbyn a neb o’i blaid; mae’r geiriau Cofiwch Dryweryn ar wal ger Llanrhystud ar yr A487, a beintiwyd gyntaf, meddai Meic Stephens, ganddo ef yn y 1960au, ac yn 2010 addawodd Cadw £30,000 i gadw’r wal; ymddiheurodd Cyngor Dinas Lerpwl yn ffurfiol ar 19 Hydref 2005; roedd Cyngor Cymru wedi gofyn am Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol yn 1957, a daeth llywodraeth Wilson â hwy i mewn erbyn 1964.Cofiwch Dryweryn: one hundred and counting! ↗Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Meic Stephens a baentiodd y Cofiwch Dryweryn cyntaf yn Llanrhystud; wedi i’r wal gael ei difrodi yn 2019, paentiwyd mwy na chant o furluniau newydd ledled Cymru.Official apology over Tryweryn ↗BBC News, 19 Hydref 2005 (Saesneg)Mae Cyngor Dinas Lerpwl yn pleidleisio’n unfrydol dros yr ymddiheuriad, a ddyfynnir yn llawn; mae’r Prif Weinidog Rhodri Morgan yn ei groesawu, a dywed Elfyn Llwyd y dylid ei dderbyn yn y ffordd y’i cynigir.City’s apology for drowned valley ↗BBC News, 11 Hydref 2005, gyda Vaughan Roderick (Saesneg)Mike Storey: roedd yr hyn a ddigwyddodd i bobl y cymoedd yn anghywir, a nawr yw’r amser i ddweud sori. Vaughan Roderick: ni fyddai’n gor-ddweud mai yn Nhryweryn y dechreuodd y ffordd i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.
Ymweld
Ar lan Llyn Celyn saif y capel coffa gan y cerflunydd R. L. Gapper, wedi’i godi o gerrig yr hen gapel a thai’r cwm ac ar ffurf cwch. Yn ei ardd mae’r cerrig beddau a symudwyd o’r hen gapel, ac yn 2019 aeth Cadw ati i’w restru’n Radd II*.FfynhonnellListing Capel Celyn memorial chapel ↗Llywodraeth Cymru, 19 Mehefin 2019 (Saesneg)Llywodraeth Cymru: cyhoeddodd Cadw ei fwriad i restru capel coffa Capel Celyn yn Radd II*; saif ar safle fferm goll Gwern Delwau a’i gynllunio gan y cerflunydd o Gymro R. L. Gapper o Aberystwyth; fe’i codwyd o gerrig lleol o Wern Delwau ac o adeiladau a dynnwyd i lawr ar gyfer y gronfa, gan gynnwys yr hen Gapel Celyn, ac mae’r waliau o’i gwmpas yn cadw carreg ddyddiad yr hen gapel; yn yr ardd goffa mae cerrig beddau a symudwyd o’r hen gapel; bwriadai Gapper i’r adeilad edrych fel cwch, arwydd bod diwylliant a ffydd y gymuned wedi goroesi’r llif, ac mae ffenestr ar ongl yn wynebu safle’r hen gapel; galwodd Cadw ef yn adeilad wedi’i fodelu’n hardd a’i addasu i’w safle, sy’n mynegi ei ystyr yn gryf ond yn gynnil.
Ffynonellau a darllen pellach
Y stori lawn
Erthygl · 16 munCofiwch Epynt: clirio’r mynydd, 1940
Yn haf 1940 cymerodd y Swyddfa Ryfel Fynydd Epynt ym Mrycheiniog yn faes tanio. Gorfodwyd 219 o bobl o 54 o gartrefi, cymuned Gymraeg gyfan gyda’i chapel, ei hysgol a’i thafarn, i adael, ac nid aethant byth yn ôl. Hanes pobl y mynydd, a sut y mae Cymru’n eu cofio.
Erthygl · 11 munByddin Rhyddid Cymru
Dynion mewn lifrai gwyrdd ag eryr gwyn ar eu capiau, a orymdeithiodd dros weriniaeth Gymreig rydd, a ddywedodd wrth bapurau newydd y byd mai byddin oeddynt, ac a roddwyd ar brawf am hynny yn 1969. Stori Cayo Evans, Dennis Coslett a Byddin Rhyddid Cymru.
Erthygl · 14 munMAC: Mudiad Amddiffyn Cymru
Rhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.
Erthygl · 18 munCofiwch Dryweryn: boddi Capel Celyn
Yn 1965 boddwyd pentref Cymraeg yn y bryniau uwchben y Bala i roi dŵr i Lerpwl, er bod tri deg pump o’r tri deg chwe aelod seneddol dros Gymru wedi ei wrthwynebu, ac na phleidleisiodd yr un ohonynt o’i blaid. Hanes Capel Celyn, y bobl a frwydrodd drosto, a’r genedl a ddeffrodd.
Beth ddigwyddodd yma
Yr orymdaith i Lerpwl
Mae bron holl bentref Capel Celyn, dan arweiniad Gwynfor Evans, yn gorymdeithio drwy strydoedd Lerpwl i ofyn i’r ddinas beidio â boddi eu cwm. Yr un diwrnod mae cyngor y ddinas yn pleidleisio i fwrw ymlaen.
Yr orymdaith i LerpwlDeddf Tryweryn
Mae Deddf Corfforaeth Lerpwl yn derbyn y Cydsyniad Brenhinol, gan roi’r grym i Lerpwl foddi Cwm Tryweryn. Gwrthwynebodd tri deg pump o’r tri deg chwech AS Cymreig, ac ni phleidleisiodd yr un o’i phlaid.
Deddf TrywerynMAC yn taro yn Nhryweryn
Mae Owain Williams, Emyr Llywelyn Jones a John Albert Jones yn croesi mynyddoedd yr Arenig liw nos ac yn bomio’r newidydd yng ngwaith argae Tryweryn. Ni chaiff neb ei anafu. Dyma weithred gyntaf Mudiad Amddiffyn Cymru.
MAC yn taro yn NhrywerynBoddi Tryweryn
Boddir pentref Capel Celyn i gyflenwi dŵr i Lerpwl, er gwaethaf gwrthwynebiad bron yn unfrydol yng Nghymru.
Boddi TrywerynByddin Rhyddid Cymru yn Llyn Celyn
Mae protestwyr o bob cwr o Gymru yn torri’n fyr agoriad argae Llyn Celyn gan Lerpwl. Yn eu plith, mewn lifrai gwyrdd, mae Byddin Rhyddid Cymru yn ymddangos yn gyhoeddus am y tro cyntaf.
Byddin Rhyddid Cymru yn Llyn CelynLerpwl yn ymddiheuro
Ddeugain mlynedd ar ôl agor Llyn Celyn, mae Cyngor Dinas Lerpwl yn pleidleisio i ymddiheuro i Gymru am y loes a achoswyd gan foddi Cwm Tryweryn.
Lerpwl yn ymddiheuro
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf








