Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Byddin Rhyddid Cymru

Dynion mewn lifrai gwyrdd ag eryr gwyn ar eu capiau, a orymdeithiodd dros weriniaeth Gymreig rydd, a ddywedodd wrth bapurau newydd y byd mai byddin oeddynt, ac a roddwyd ar brawf am hynny yn 1969. Stori Cayo Evans, Dennis Coslett a Byddin Rhyddid Cymru.

Llun: Protestwyr â phlacardiau ‘Liverpool hands off Wales’ yn agoriad Llyn Celyn, Hydref 1965 · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 10 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn y 1960au bu dynion mewn lifrai gwyrdd, ag eryr gwyn ar eu capiau, yn gorymdeithio yng Nghymru ac yn dweud wrth y papurau newydd mai byddin oeddynt yn barod i ymladd dros weriniaeth Gymreig rydd. Byddin Rhyddid Cymru, y Free Wales Army, oedd eu henw. Eu harweinydd oedd Julian Cayo Evans, bridiwr ceffylau o ymyl Llanbedr Pont Steffan, a’i ddeheulaw oedd Dennis Coslett, cyn-löwr o Langennech. Cyhoeddusrwydd oedd eu harf cryfaf, a defnyddiwyd ef i ddweud wrth y byd fod Cymru’n genedl. Yn 1969 rhoddodd y wladwriaeth hwy ar brawf, a daeth y dyfarniadau ar union ddydd yr Arwisgo.

EnwByddin Rhyddid Cymru, y Free Wales Army (FWA)
SefydluLlanbedr Pont Steffan, Ceredigion, yn y 1960au
ArweinyddJulian Cayo Evans (1937–1995)
Yr ail yn y gadDennis Coslett (1939–2004)
BathodynYr Eryr Wen, eryr gwyn Eryri
Gwelwyd gyntafYn agoriad Llyn Celyn, 21 Hydref 1965
Yr achosAbertawe, 53 diwrnod, hyd 1 Gorffennaf 1969
Y cofCayo Evans yn 33ain o’r 100 Arwr Cymreig, 2004

Cayo#

Ganed William Edward Julian Cayo Evans ar 22 Ebrill 1937 yng Nglandenys, plasty ger Silian, ddwy filltir o Lanbedr Pont Steffan. Roedd ei dad yn dysgu mathemateg yng Ngholeg Dewi Sant, Llanbedr. Anfonwyd ef i Ysgol Millfield yng Ngwlad yr Haf, ac yn 1955 galwyd ef i’r South Wales Borderers a bu’n ymladd yn jyngl Malaya. Daeth adref i fridio ceffylau Palomino ac Appaloosa yng Nglandenys. Fel cynifer o’i genhedlaeth, boddi Capel Celyn a’i trodd at achos rhyddid Cymru.

Roedd yn gymeriad trawiadol, mewn dillad henffasiwn, yn chwaraewr acordion medrus ac yn storïwr rhyfeddol. O’i gwmpas casglodd ddynion o ffermydd, pyllau a threfi gorllewin Cymru a fynnai Gymru rydd ac a oedd wedi blino aros amdani.

Dennis Coslett#

Ganed Dennis Coslett yng Nghaerfyrddin yn 1939 a gwnaeth ei gartref yn Llangennech. Gwnaeth ei wasanaeth cenedlaethol gyda’r Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol, aeth i’r môr gyda’r Llynges Fasnach, ac yna bu’n tanio ffrwydron ym mhyllau glo bach preifat gorllewin Cymru, nes i ddamwain dan ddaear ddwyn golwg ei lygad chwith. Ymunodd â Cayo Evans yn 1965 a dod yn gadlywydd Byddin Rhyddid Cymru. Roedd y papurau newydd yn hoff iawn ohono, a rhoddodd David Frost y llysenw ‘Dai Dayan’ iddo.

Llyn Celyn, 21 Hydref 1965#

Dangosodd Byddin Rhyddid Cymru ei hun yn gyhoeddus gyntaf ar y diwrnod yr agorwyd Llyn Celyn. Daeth Arglwydd Faer a chynghorwyr Lerpwl i agor yr argae dros y pentref a foddwyd. Roedd tyrfa o bob cwr o Gymru yn aros amdanynt. Torrwyd gwifrau’r uchelseinyddion, a bu gwrthdaro rhwng y dyrfa a’r heddlu. Yn y dyrfa safai dynion yn lifrai gwyrdd Byddin Rhyddid Cymru.

Byddin y papurau newydd#

Deallai Byddin Rhyddid Cymru, cyn y rhan fwyaf, rym y wasg a’r teledu. Cynhaliai ei haelodau ralïau, a gwersylloedd hyfforddi yn y bryniau o flaen y ffotograffwyr. Gorymdeithiasant ym Machynlleth, lle cynhaliodd Owain Glyndŵr ei senedd. Yn 1966 gorymdeithiasant yn Nulyn ar hanner canmlwyddiant Gwrthryfel y Pasg, ac yn 1967 aeth Cayo Evans a Dennis Coslett ar raglen David Frost ar ITV. Soniasant wrth y papurau am gefnogwyr miliwnydd, am gysylltiadau â’r IRA, ac am gŵn wedi eu hyfforddi i gario bomiau dan lorïau’r fyddin. Straeon go rhyfedd oedd llawer ohonynt, a gwyddent hynny: cael eu clywed oedd y nod.

Eu bathodyn oedd yr Eryr Wen, eryr gwyn Eryri. Lliwiodd Cayo Evans ei hen lifrai’r fyddin yn wyrdd, a gwisgid yr eryr ar gapiau a’i chwifio ar faneri.

Cafodd y sŵn effaith go iawn. Tynnodd sylw’r heddlu a’r wasg, ac am amser hir edrychent hwy ar Fyddin Rhyddid Cymru tra oedd MAC, y mudiad cudd dan arweiniad John Jenkins, yn gwneud y bomio go iawn. Mae papurau’r llywodraeth a ryddhawyd yn 1999 yn awgrymu bod cyhoeddusrwydd Byddin Rhyddid Cymru, ynghyd â bomiau MAC, wedi dod yn agos at beri canslo’r Arwisgo.

Byddin Rhyddid Cymru a MAC#

Dau fudiad ar wahân oeddynt, a chadwodd John Jenkins hyd braich. Ym mis Chwefror 1967 rhoddwyd bom a wnaed gan MAC i Fyddin Rhyddid Cymru ar gyfer ymosodiad ar bibell Elan i Birmingham ger Crossgates, yn Sir Faesyfed. Methodd â ffrwydro. Wedi hynny torrodd Jenkins y cysylltiad a chadw MAC ar wahân.

Yr achos yn Abertawe, 1969#

Yn 1968 daeth yr heddlu o hyd i stôr o ynnau Byddin Rhyddid Cymru ger Tregaron. Ar doriad gwawr ar 26 Chwefror 1969 arestiwyd naw o’i harweinwyr. Parhaodd eu hachos yn Abertawe am 53 diwrnod. Dan Ddeddf Trefn Gyhoeddus 1936 yr oedd y prif gyhuddiadau, y ddeddf a wnaed yn erbyn crysau duon mewn lifrai y 1930au, gan gynnwys gwisgo lifrai gwleidyddol, gyda chyhuddiadau eraill am ynnau a ffrwydron. Seiliwyd llawer o achos yr erlyniad ar eiriau’r dynion eu hunain yn y papurau newydd. Dywedodd un o fargyfreithwyr yr amddiffyniad, John Mortimer QC, a ddaeth yn enwog yn ddiweddarach am Rumpole of the Bailey, wrth y rheithgor mai rhyddid i fynegi barn oedd hanfod yr achos. Ni siaradai Dennis Coslett ddim ond Cymraeg.

Daeth y dyfarniadau ar 1 Gorffennaf 1969, tra oedd y Tywysog Charles yn cael ei arwisgo yng Nghaernarfon. Cafwyd chwech o’r naw yn euog a rhyddhawyd tri. Dedfrydwyd Cayo Evans a Dennis Coslett i bymtheg mis o garchar yr un, a Gethin ap Gruffydd i naw mis. Rhoddodd pawb ond Gethin ap Gruffydd addewid i gadw draw o bob gweithgarwch milwrol o hynny ymlaen.

Wedi’r carchar#

Aeth Cayo Evans adref i Landenys a’i geffylau, ac ni roddodd yr achos heibio erioed. Bu farw’n sydyn ar 28 Mawrth 1995. Daeth cannoedd i’w angladd yn Silian, a heddlu mewn dillad eu hunain yno hefyd, wedi eu rhybuddio y gallai ergydion gael eu tanio dros yr arch. Yn hytrach, chwaraeodd gŵr ifanc hoff alaw Cayo, y Cuckoo Waltz, ar yr acordion ar lan y bedd.

Daeth Dennis Coslett yn fardd ac yn ysgrifwr, a chyhoeddodd Rebel Heart a Patriots and Scoundrels. Bu farw yn Llanelli ar 20 Mai 2004. Dilynodd cannoedd ei arch, a baner Cymru drosti, yn Llangennech, a chwifiodd baner Owain Glyndŵr a’r eryr gwyn ar lan y bedd. Galwodd y galarwyr ef yn arwr y dosbarth gweithiol.

Cofio Byddin Rhyddid Cymru#

Yn y bleidlais am y 100 Arwr Cymreig yn 2003 a 2004, daeth Cayo Evans yn 33ain. Yn 2000 ailenwyd tafarn yng Nghaerdydd yn Cayo Arms er anrhydedd iddo, a chadwodd yr enw hyd 2018. Yn 2008 gwnaed CD, Marching Songs of the Free Wales Army, o hen dapiau o Cayo yn chwarae’r acordion mewn tafarnau. Mae gweriniaethwyr Cymru yn dal i ddefnyddio’r eryr gwyn heddiw.

Mae rhai’n cofio Byddin Rhyddid Cymru fel rhamantwyr dewr, eraill fel sioe ar yr ymylon. Yr hyn sy’n sicr yw bod llond llaw o ddynion o ffermydd a phyllau gorllewin Cymru, mewn lifrai cartref a chyda digon o hyfdra, wedi gwneud achos Cymru rydd yn hysbys drwy’r byd yn y 1960au, ac wedi peri i’r wladwriaeth Brydeinig ei gymryd o ddifrif ddigon i’w rhoi ar brawf amdano.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf