Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1937–1995

Julian Cayo Evans

Bridiwr ceffylau o Silian ger Llanbedr Pont Steffan a sefydlodd Fyddin Rhyddid Cymru yn y 1960au, y tynnodd eu gorymdeithiau mewn lifrai sylw’r byd at achos rhyddid Cymru.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1937–1995 (wedi’i gofnodi) Arweinydd Byddin Rhyddid Cymru Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Julian Cayo Evans yn 1963
Julian Cayo Evans yn 1963 · Llun: Wikimedia Commons · Alfred Cannan, CC BY 4.0

Magwyd Julian Cayo Evans yng Nglandenys, Silian, a bu’n gwasanaethu gyda’r fyddin ym Malaya cyn dod adref i fridio ceffylau Palomino ac Appaloosa. Wedi’i gythruddo gan foddi Capel Celyn dan Lyn Celyn, sefydlodd Fyddin Rhyddid Cymru, a orymdeithiodd yn gyhoeddus gyntaf yn agoriad yr argae ym mis Hydref 1965. Ar ddydd yr Arwisgo, 1 Gorffennaf 1969, fe’i dedfrydwyd yn Abertawe i bymtheg mis o garchar.

Mewn lifrai gwyrdd â bathodyn yr eryr gwyn, gorymdeithiai ei haelodau mewn ralïau a rhoi cyfweliadau i bapurau newydd a theledu o bedwar ban byd, gan ddadlau bod Cymru’n genedl a haeddai ei rhyddid. Daeth Cayo yn arwr gwerin i lawer, a phleidleisiwyd ef yn un o’r 100 Arwr Cymreig.

Ffynonellau a darllen pellach

Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf