Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1937–1977

Ryan Davies

Digrifwr, canwr ac actor o Lanaman, hanner y ddeuawd Ryan a Ronnie a diddanwr mwyaf annwyl y Gymraeg.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1937–1977 (wedi’i gofnodi) Ryan o Ryan a Ronnie Cymru’r Ugeinfed Ganrif Llwyfan a sgrin
Clawr yr albwm Ffrindiau Ryan
Clawr yr albwm Ffrindiau Ryan · Llun: Wikimedia Commons · Sain (Records) Ltd, CC BY-SA 3.0

Roedd Ryan Davies o Lanaman yn un o ddiddanwyr mwyaf poblogaidd Cymru. Gyda Ronnie Williams gwnaeth Ryan a Ronnie, a nhw oedd y digrifwyr cyntaf i wneud cyfresi teledu yn Gymraeg a Saesneg. Ysgrifennodd ganeuon y mae cantorion eraill yn dal i’w recordio, o Hen Geiliog y Gwynt i Pan Fo’r Nos yn Hir.

Ganed22 Ionawr 1937, Glanaman, Sir Gaerfyrddin
Bu farw22 Ebrill 1977, yn ddeugain oed
Yn adnabyddus amRyan a Ronnie; Twm Twm yn Fo a Fe; Ryan at the Rank
CaneuonHen Geiliog y Gwynt, Nadolig Pwy a Ŵyr, Blodwen a Meri, Pan Fo’r Nos yn Hir

Bachgendod cerddorol#

Roedd Ryan yn fab i William Thomas Davies a Nans Llywelyn. Pan oedd yn ddeg symudodd y teulu i Lanfyllin yn Sir Drefaldwyn, lle rhedai ei rieni Y Dolydd, cartref gofal. Roedd ei dad yn organydd yng Nghapel Moriah ac yn arwain côr Llanfyllin.

Canai Ryan yng nghôr y plant, adroddai a chanai yn Eisteddfod Powys, weithiau i gyfeiliant telyn Nansi Richards, a dysgodd ganu’r delyn ei hun. Yn yr ysgol chwaraeai’r piano yn y gwasanaeth a chanodd denor yn The Seasons gan Haydn, a chwaraeodd griced i Sir Drefaldwyn.

O athro i ddiddanwr#

Wedi dwy flynedd yn yr RAF hyfforddodd yn athro yn y Coleg Normal ym Mangor, yna astudiodd yn yr Ysgol Ganolog Llefaru a Drama yn Llundain a dysgu mewn ysgol gynradd yn Croydon. Yn Llundain daeth i adnabod y dramodydd Gwenlyn Parry. Yn 1965 rhoddodd y gorau i ddysgu i actio’n llawn amser.

Bu ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Aberafan yn 1966, a gwelodd BBC Cymru ei ddoniau’n fuan. Gwnaeth ei enw fel Twm Twm, yr Hwntw, yn y gomedi Fo a Fe.

Ryan a Ronnie#

Parodd pennaeth adloniant ysgafn BBC Cymru ef â’r actor Ronnie Williams, a bu eu sioe Gymraeg Ryan a Ronnie yn llwyddiant ar unwaith, gan fynd â hwy i gyngherddau a chlybiau ledled Cymru. Daeth mor boblogaidd nes symud i BBC1 yn Saesneg, a darlledwyd tair cyfres rhwng 1971 ac 1973.

Nhw oedd y digrifwyr cyntaf i wneud cyfresi teledu yn Gymraeg a Saesneg, a galwyd hwy’n annwyl yn Morecambe and Wise Cymru. Hoff ran Ryan oedd ‘Mam’, y fam Gymreig yn y sgets wythnosol Our House.

Caneuon a llwyfan#

Roedd hefyd yn actor, canwr, pianydd a chyfansoddwr caneuon. Cafodd ran yn ffilm Under Milk Wood yn 1971, ac ysgrifennodd Hen Geiliog y Gwynt, Nadolig Pwy a Ŵyr a Blodwen a Meri. Mae cantorion iau wedi recordio’i ganeuon ers hynny.

O 1975 aeth ymlaen ar ei ben ei hun, gyda sioe fyw yn y Top Rank yn Abertawe. Yno canodd Myfanwy, a alwodd yn gân serch fwyaf a ysgrifennwyd erioed, ac ystyrir y recordiad, Ryan at the Rank, bellach yn glasur. Serennai hefyd mewn pantomeim Nadolig yn y Grand yn Abertawe.

Ei gofio#

Priododd ei gariad bore oes, Irene, a chawsant ferch, Bethan, a mab, Arwyn, a ddaeth yn actor hefyd. Bu farw Ryan yn sydyn tra’n ymweld â ffrindiau yn America ym mis Ebrill 1977, yn ddim ond deugain oed.

Canwyd un o’i ganeuon ei hun, Pan Fo’r Nos yn Hir, yn ei angladd. Fe’i canwyd ers hynny gan Rhydian Roberts a Chôr Meibion Hendy-gwyn.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf