Hanes Cymru / Llenyddiaeth

tua 800–1807

Hen lyfrau Cymru

Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfrau Aneirin a Thaliesin, Llyfr Coch Hergest, Llyfr Gwyn Rhydderch, a’r llyfrau printiedig cyntaf: y trysorau a gadwodd gof Cymru’n fyw.

Llun: Portread Sant Luc yn Efengylau Sant Chad (Lichfield) o’r wythfed ganrif, sy’n cadw’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi yn eu hymylon · Unknown 8th-century scribe, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Mae bron y cwbl o lenyddiaeth gynnar Cymru wedi goroesi mewn ychydig ddwsinau o lyfrau a ysgrifennwyd â llaw rhwng tua 1250 a 1500, ar femrwn o groen llo. Hebddynt byddai cerddi Taliesin ac Aneirin, y Mabinogion, y Trioedd, cyfraith Hywel Dda a chronicl y tywysogion i gyd ar goll.

Fe’u gwnaed gan gopïwyr mewn mynachlogydd fel Ystrad Fflur, a thalwyd amdanynt gan deuluoedd Cymreig a garai’r hen ddysg. Aethant o dŷ i dŷ am ganrifoedd, a’u hachub gan gasglwyr fel Robert Vaughan o’r Hengwrt, y daeth ei lyfrgell fawr i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1909. Gelwir pedwar ohonynt yn Bedwar Llyfr Hynafol Cymru, yr enw a roddodd yr ysgolhaig o’r Alban William Forbes Skene arnynt yn 1868.

Mae gan bob un o’r llyfrau hyn dudalen ei hun: tapiwch enw llyfr i ddarllen ei stori gyfan, ble y’i gwnaed, beth mae’n ei gadw a sut y daeth i lawr atom.

Y Gymraeg ysgrifenedig hynaf

Portread Sant Luc yn Efengylau Sant Chad (Lichfield) o’r wythfed ganrif, sy’n cadw’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi yn eu hymylon
Portread Sant Luc yn Efengylau Sant Chad (Lichfield) o’r wythfed ganrif, sy’n cadw’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi yn eu hymylon · Llun: Unknown 8th-century scribe, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

yr wythfed ganrifEglwys Gadeiriol Caerlwytgoed

Efengylau Llandeilo

Llyfr efengylau Lladin a berthynai i eglwys Teilo yn Llandeilo Fawr yn y nawfed ganrif. Yn ei ymylon mae’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi, yn eu plith y cofnod Surexit, hanes ffrae am dir a setlwyd yn heddychlon o flaen tystion. Fe’i gelwir heddiw yn Efengylau Sant Chad.

Tudalen o Lyfr Commoneus, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 817–835, gyda gwyddor Nemnivus
Tudalen o Lyfr Commoneus, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 817–835, gyda gwyddor Nemnivus · Llun: Commoneus and other Welsh scribes; Bodleian Libraries, Oxford (MS. Auct. F. 4. 32), Public domain, Wikimedia Commons

tua 817–835Llyfrgell Bodley, Rhydychen (MS. Auct. F. 4. 32)

Llyfr Commoneus

Llyfr ysgol Cymreig o’r nawfed ganrif, sydd heddiw’n rhan o Lyfr Ysgol Sant Dunstan yn Rhydychen. Esbonnir ei dablau Pasg, ei ddarlleniadau Groeg a Lladin a’i gopi o Ofydd rhwng y llinellau yn yr Hen Gymraeg, ac ar un dudalen mae gwyddor ac enw Nemnivus, un o ysgolheigion y Brythoniaid, uwch ei phen.

y nawfed ganrifLlyfrgell Prifysgol Caergrawnt

Englynion y Juvencus

Copi o gerdd Ladin ar fywyd Crist gan y bardd Juvencus o Sbaen, a ysgrifennwyd yng Nghymru. Ychwanegodd copïwyr ddeuddeg englyn Cymraeg at ei ymylon: tri yn llais rhyfelwr galarus na fyn siarad na chwerthin heno, er bod ei osgordd o’i gwmpas, a naw yn moli Duw. Dyma’r farddoniaeth Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.

Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun
Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Llun: Ввласенко, CC BY 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

y nawfed ganrifColeg Corpus Christi, Caergrawnt (MS 153)

Martianus Capella Corpus

Gwerslyfr mawr y saith gelfyddyd, a gopïwyd yng Nghymru yn y nawfed ganrif ac a lanwyd â nodiadau gan ei ddarllenwyr o Gymry. Mae tua 140 o’r nodiadau yn yr Hen Gymraeg, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.

tua 829; copi tua 1100Y Llyfrgell Brydeinig, Llundain

Historia Brittonum

Hanes Ynys Prydain a gasglwyd yng Ngwynedd yn nheyrnasiad Merfyn Frych, a adwaenir ers tro wrth enw Nennius. Mae’n sôn am Arthur a’i ddeuddeg brwydr, am Wrtheyrn a’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys, ac yn enwi’r beirdd cyntaf. Mae’r copi hynaf yn cadw gydag ef yr Annales Cambriae, cronicl Cymru, ac achau brenhinoedd cynnar Cymru.

Brutus o Gaerdroea, a enwir ynddo yn dad y Brythoniaid →

Tablau’r Pasg a ysgrifennwyd yng Nghymru yn y 830au, yn Llyfr Commoneus: yr un wyddor amser ag y mae’r Darn Computus yn ei hesbonio yn Gymraeg
Tablau’r Pasg a ysgrifennwyd yng Nghymru yn y 830au, yn Llyfr Commoneus: yr un wyddor amser ag y mae’r Darn Computus yn ei hesbonio yn Gymraeg · Llun: Commoneus; Bodleian Libraries, Oxford (MS. Auct. F. 4. 32), Public domain, Wikimedia Commons

dechrau’r ddegfed ganrifLlyfrgell Prifysgol Caergrawnt (Add. MS 4543)

Y Darn Computus

Un ddalen ar gyfrif y lleuad a dyddiad y Pasg, a ysgrifennwyd yng Nghymru yn gynnar yn y ddegfed ganrif. Mae’n werthfawr am i’w ysgolhaig ei hysgrifennu i gyd yn Gymraeg, fel rhyddiaith: un o’r ychydig iawn o ddarnau o ryddiaith Hen Gymraeg sydd wedi goroesi.

Ifor Williams →

Rhwymiad Llyfr Llandaf, gyda’r ddelw euraid ar ei glawr
Rhwymiad Llyfr Llandaf, gyda’r ddelw euraid ar ei glawr · Llun: Unknown medieval craftsman, CC0, Wikimedia Commons

tua 1120–1134Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Llyfr Llandaf

Fe’i hysgrifennwyd yn Llandaf i adrodd hanes ei heglwys: bucheddau’r saint Dyfrig, Teilo ac Euddogwy, a thua chant a hanner o siarteri lle rhoddodd brenhinoedd dir i’r eglwys. Yn eu plith mae rhoddion Meurig ap Tewdrig, brenin Glywysing, a’i fab Athrwys, sef Arthur yn ôl traddodiad Cymru. Mae ei ffiniau, a ysgrifennwyd yn Gymraeg, yn enwi nentydd a bryniau sy’n hysbys hyd heddiw.

Arthur, Brenin y Brythoniaid →

Llyfrau Lladin eglwys Cymru

Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, wedi’i baentio gan Ieuan ap Sulien tua 1080
Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, wedi’i baentio gan Ieuan ap Sulien tua 1080 · Llun: Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin, Public domain, Wikimedia Commons

tua 1080Coleg y Drindod, Dulyn (MS 50)

Sallwyr Rhygyfarch

Y salmau a chalendr y saint, a wnaed yn Llanbadarn Fawr i Rygyfarch, awdur Buchedd Dewi Sant. Fe’i hysgrifennwyd gan Ithael a’i baentio gan Ieuan, brawd Rhygyfarch, â llythrennau clymwaith yn llawn bwystfilod ac adar, ymhlith celfyddyd orau Cymru cyn y Normaniaid.

Rhygyfarch →

Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth
Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth · Llun: Pricey, CC BY 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

tua 1085–1095Coleg Corpus Christi, Caergrawnt (MS 199)

Awstin Ieuan ap Sulien

Ar y Drindod gan Awstin Sant, a gopïwyd yn Llanbadarn Fawr gan Ieuan ap Sulien, a’i llofnododd â cherdd Ladin ar fywyd ei dad, yr Esgob Sulien, ac a ysgrifennodd benillion Cymraeg yn ei ymylon.

Ieuan ap Sulien →

Anodau Cymru yn Harley 3859: ‘marwolaeth fawr ym Mhrydain, pan fu farw Cadwaladr fab Cadwallon’
Anodau Cymru yn Harley 3859: ‘marwolaeth fawr ym Mhrydain, pan fu farw Cadwaladr fab Cadwallon’ · Llun: Medieval scribe; British Library, Harley MS 3859, Public domain, Wikimedia Commons

y ddegfed ganrif; copïau tua 1100–1288y Llyfrgell Brydeinig a’r Archifau Gwladol, Llundain

Annales Cambriae

Cronicl hynaf Cymru, a gadwyd yn Nhyddewi: brwydr Baddon a gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur, marwolaethau Maelgwn, Rhodri Mawr a Hywel Dda. Mae wedi goroesi mewn tair llawysgrif, a’r hynaf wedi’i hysgrifennu tua 1100.

Arthur →

Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud
Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud · Llun: Colin Smith, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

diwedd y ddeuddegfed ganrify Llyfrgell Brydeinig, Llundain (Cotton MS Vespasian A. xiv)

Bucheddau Saint Cymru

Un llyfr sy’n cadw bucheddau Lladin sylfaenwyr eglwysi Cymru: Gwynllyw a Chadog, Illtud, Teilo, Dyfrig, Dewi, Padarn, Tathan a rhagor, gyda’r calendr eglwysig Cymreig hynaf a theuluoedd Brychan a Cheredig.

Saint Cymru →

Pedwar Llyfr Hynafol Cymru

Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg
Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg · Llun: Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

tua 1250Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 1)

Llyfr Du Caerfyrddin

Y llyfr hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gwaith un copïydd amyneddgar dros flynyddoedd lawer. Ynddo mae cerddi Myrddin dan ei afallen, Englynion y Beddau, sy’n enwi beddau arwyr Ynys Prydain, yr ymddiddan lle mae Arthur yn enwi ei wŷr wrth y porthor Glewlwyd Gafaelfawr, y farwnad i Geraint ab Erbin yn Llongborth, a cherddi mawl a ffydd. Daw ei enw o’i rwymiad du ac o briordy Sant Ioan yng Nghaerfyrddin, lle’i cadwyd.

Llun copïydd o’r ci Dormarch yn ymyl y Llyfr Du
Llun copïydd o’r ci Dormarch yn ymyl y Llyfr Du · Llun: Unknown medieval scribe, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin (tua 1250–1300), ar ddechrau’r Gododdin
Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin (tua 1250–1300), ar ddechrau’r Gododdin · Llun: Hand α, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

tua 1265Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Caerdydd 2.81)

Llyfr Aneirin

Llyfr bach o dri deg wyth tudalen sy’n cadw’r Gododdin, cerdd fawr Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, gyda’r pedair Gorchan. Dau gopïydd a’i hysgrifennodd. Copïodd yr ail o lyfr llawer hŷn, gan gadw ei sillafu, a thrwy ei dudalennau gallwn weld y Gymraeg fel yr ysgrifennid hi yn y nawfed ganrif neu’n gynharach. Yma hefyd mae Pais Dinogad, hwiangerdd plentyn yr heliwr.

Aneirin →

Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg
Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · Llun: medieval scribe, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

tua 1325–1350Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 2)

Llyfr Taliesin

Tua thrigain o gerddi yn enw Taliesin, pen beirdd: y cerddi mawl i Urien Rheged a’i fab Owain, Armes Prydein, Preiddeu Annwfn, mordaith Arthur a’i wŷr yn y llong Prydwen i Annwn, Cad Goddeu, a cherddi yn llais y bardd a fu’n byw ym mhob oes. Collwyd ei dudalennau cyntaf.

Taliesin →

Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410
Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Llun: Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

tua 1382–1410Coleg Iesu, Rhydychen (MS 111)

Llyfr Coch Hergest

Y mwyaf o holl lyfrau Cymru, a ysgrifennwyd yn bennaf gan Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, ger Abertawe. Yn ei 362 o ddail mae’r Mabinogion, hanes brenhinoedd Prydain, cronicl y tywysogion, barddoniaeth oes y tywysogion, englynion Llywarch Hen a Heledd, y Trioedd, diarhebion, a meddyginiaethau Meddygon Myddfai. Fe’i henwyd ar ôl Llys Hergest, ger Ceintun, lle’i cadwyd am gyfnod, ac mae yn Rhydychen ers 1701.

Arglwyddes Llyn y Fan Fach →

Y llyfrau mawr eraill

Dechrau Breuddwyd Macsen Wledig yn Llyfr Gwyn Rhydderch, gyda’i lythyren goch
Dechrau Breuddwyd Macsen Wledig yn Llyfr Gwyn Rhydderch, gyda’i lythyren goch · Llun: Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons

tua 1350Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 4 a 5)

Llyfr Gwyn Rhydderch

Fe’i gwnaed i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barc Rhydderch, ger Llangeitho, gan gopïwyr yn abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg. Ynddo mae’r testun cyflawn hynaf o Bedair Cainc y Mabinogi ac o’r chwedlau eraill, gyda bucheddau saint, hanes brenhinoedd Prydain, ysgrifeniadau crefyddol a barddoniaeth. Mae wedi’i rwymo’n ddau lyfr heddiw.

Y Mabinogion →

Tudalen o Lawysgrif Hendregadredd
Tudalen o Lawysgrif Hendregadredd · Llun: National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

tua 1300 ymlaenLlyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 6680B)

Llawysgrif Hendregadredd

Trysorfa fawr Beirdd y Tywysogion, a ddechreuwyd tua 1300, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, ac yr ychwanegodd llawer llaw ati. Hebddi byddai’r rhan fwyaf o farddoniaeth Meilyr, Gwalchmai, Cynddelw a’u cymheiriaid ar goll. Bu ar goll i ysgolheigion ei hun am ganrifoedd, nes ei chael yn 1910 mewn wardrob yn nhŷ Hendregadredd yn Eifionydd. Prynodd y Llyfrgell Genedlaethol hi yn 1923. Cred rhai ysgolheigion fod ambell un o’i thudalennau diweddarach yn llaw Dafydd ap Gwilym ei hun.

‘Hywel vab Ewein’: enw’r tywysog-fardd Hywel ab Owain Gwynedd mewn coch, uwchben un o’i gerddi serch
‘Hywel vab Ewein’: enw’r tywysog-fardd Hywel ab Owain Gwynedd mewn coch, uwchben un o’i gerddi serch · Llun: Medieval scribe, Public domain, Wikimedia Commons
Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol
Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Llun: Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

o’r drydedd ganrif ar ddeg ymlaenLlyfrgell Genedlaethol Cymru a llyfrgelloedd eraill

Llyfrau’r gyfraith

Mae tua deugain o lyfrau canoloesol cyfraith Hywel Dda wedi goroesi, yn Gymraeg ac yn Lladin, yn ddigon bach i ynad eu cario. Maent yn gosod cyfraith y wlad, hawliau gwragedd a phlant, gwerth pob anifail a lle swyddogion y brenin, o’r pencerdd i feddyg y llys.

Cyfraith Hywel Dda a’i llawysgrifau →

Drws mawr gorllewinol Ystrad Fflur, lle cadwyd y cronicl, o argraffiad O. M. Edwards o Frut y Tywysogion
Drws mawr gorllewinol Ystrad Fflur, lle cadwyd y cronicl, o argraffiad O. M. Edwards o Frut y Tywysogion · Llun: From O. M. Edwards’s edition (1913), Public domain, Wikimedia Commons

y drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddegLlyfrgell Genedlaethol Cymru; Llyfr Coch Hergest

Brut y Tywysogion

Hanes Cymru flwyddyn wrth flwyddyn, o farw Cadwaladr yn 682 hyd gwymp Llywelyn ap Gruffudd yn 1282, wedi’i adrodd gan fynachod Cymru. Cyfieithiad Cymraeg ydyw o gronicl Lladin a gadwyd yn Ystrad Fflur, ac mae wedi goroesi mewn tri fersiwn. O’i dudalennau y daw llawer o’r hyn a wyddom am y tywysogion, eu brwydrau, eu cestyll a’u marwolaethau.

Brenhinoedd a thywysogion Cymru →

Maelgwn Gwynedd fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif ganoloesol o hanes brenhinoedd Prydain
Maelgwn Gwynedd fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif ganoloesol o hanes brenhinoedd Prydain · Llun: Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

o’r drydedd ganrif ar ddeg ymlaenDwsinau o gopïau, mewn llawer llyfrgell

Brut y Brenhinedd

Y fersiynau Cymraeg o Hanes Brenhinoedd Prydain, a ysgrifennwyd tua 1136 gan Sieffre o Fynwy, a ddywedodd iddo droi i’r Lladin ‘hen lyfr yn yr iaith Frythoneg’. Mae’n adrodd hanes yr Ynys o Frutus hyd Gadwaladr, am Lŷr a Chynfelyn, am Facsen, Gwrtheyrn ac Arthur. Ni chopïwyd unrhyw lyfr yn amlach yng Nghymru’r Oesoedd Canol.

Brutus o Gaerdroea, tad y Brythoniaid: yr erthygl →

Rhagor o drysorau’r llawysgrifau

Nodiadau ar ddechrau Llyfr Ancr, yn eu plith y cofnod iddo gael ei ysgrifennu i Ruffudd ap Llywelyn o’r Cantref Mawr yn 1346
Nodiadau ar ddechrau Llyfr Ancr, yn eu plith y cofnod iddo gael ei ysgrifennu i Ruffudd ap Llywelyn o’r Cantref Mawr yn 1346 · Llun: Jesus College, Oxford; photograph by the Bodleian Libraries, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

1346Coleg Iesu, Rhydychen (MS 119)

Llyfr Ancr Llanddewibrefi

Ysgrifennwyd yn 1346 gan feudwy a drigai mewn cell wrth eglwys Llanddewibrefi, i uchelwr o’r Cantref Mawr. Llyfrgell o’r ffydd yn Gymraeg ydyw: llyfr o gwestiynau ac atebion am Dduw a’r byd, Ymborth yr Enaid, Breuddwyd Pawl a stori gwlad y Preutur Siôn.

Tudalen o Lyfr Du Basing, gyda’i lythyren addurnedig
Tudalen o Lyfr Du Basing, gyda’i lythyren addurnedig · Llun: Gutun Owain and an earlier scribe; National Library of Wales, CC0, Wikimedia Commons

y bymthegfed ganrifLlyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 7006D)

Llyfr Du Basing

Hanes y Cymry o gwymp Caerdroea hyd 1461 mewn un llyfr hardd, llawer ohono yn llaw’r bardd Gutun Owain o Lyn y Groes, gyda llythrennau aur. Fe’i cadwyd yn abaty Dinas Basing, ger Treffynnon, ac mae ganddo o hyd ei gloriau pren canoloesol.

Gutun Owain →

Peniarth, ger Tywyn, y tŷ a roddodd ei enw i’r casgliad mwyaf o lawysgrifau Cymraeg
Peniarth, ger Tywyn, y tŷ a roddodd ei enw i’r casgliad mwyaf o lawysgrifau Cymraeg · Llun: Thomas Nicholls, Public domain, Wikimedia Commons

casglwyd yn yr 17eg ganrifLlyfrgell Genedlaethol Cymru

Llawysgrifau Peniarth

Y casgliad mwyaf o lawysgrifau Cymraeg a wnaed erioed, a gasglwyd gan Robert Vaughan o’r Hengwrt yn yr ail ganrif ar bymtheg ac a gadwyd ym Mheniarth, ger Tywyn. Ei rifau yw enwau’r trysorau: Peniarth 1 yw’r Llyfr Du, Peniarth 2 Llyfr Taliesin, Peniarth 20 cronicl y tywysogion.

Llyfrgell Genedlaethol Cymru →

Llyfrau cyfraith Hywel Dda

Tudalen o Lyfr Du’r Waun, tua 1250, y copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg
Tudalen o Lyfr Du’r Waun, tua 1250, y copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg · Llun: Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 29), Public domain, Wikimedia Commons

tua 1250Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 29)

Llyfr Du’r Waun

Y copi hynaf o gyfraith Hywel Dda a ysgrifennwyd yn Gymraeg, ac un o’r llyfrau rhyddiaith Gymraeg hynaf yn y byd: cyfraith Gwynedd yn oes Llywelyn Fawr, Llyfr Iorwerth.

Cyfreithiau Hywel Dda →

Hywel Dda ar ei orsedd, y llun cyntaf yn Peniarth 28
Hywel Dda ar ei orsedd, y llun cyntaf yn Peniarth 28 · Llun: Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 28), CC0, Wikimedia Commons

y drydedd ganrif ar ddegLlyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 28)

Peniarth 28: y llyfr cyfraith â lluniau

Cyfraith Hywel yn Lladin, un o ddau lyfr cyfraith hynaf Cymru, yn enwog am ei luniau pin o’r Brenin Hywel ar ei orsedd, ei ynad, ei hebogydd, ei ddistain a phobl ei gyfraith.

Tudalen o Lawysgrif Boston, y llyfr cyfraith poced a ddaeth adref o America yn 2012
Tudalen o Lawysgrif Boston, y llyfr cyfraith poced a ddaeth adref o America yn 2012 · Llun: Medieval scribe; National Library of Wales (NLW MS 24029A), CC0, Wikimedia Commons

tua 1350–1400Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 24029A)

Llawysgrif Boston

Llyfr cyfraith poced cyfreithiwr o Gymro, â chyfraith Dyfed, a dreuliodd tua dau gan mlynedd yn Boston, Massachusetts, cyn i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ei brynu adref yn 2012.

Chwedlau, hanesion a doethineb

Branwen yn dysgu’r drudwy i gludo’i llythyr dros y môr at Frân: mae tudalennau hynaf ei chwedl yn Peniarth 6
Branwen yn dysgu’r drudwy i gludo’i llythyr dros y môr at Frân: mae tudalennau hynaf ei chwedl yn Peniarth 6 · Llun: W. Williams, Public domain, Wikimedia Commons

y drydedd ganrif ar ddegLlyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 6)

Peniarth 6: y Mabinogi hynaf

Ychydig o ddail bach sy’n dal testun ysgrifenedig hynaf y Mabinogi: darnau o Franwen a Manawydan, ac o Geraint fab Erbin, efallai ganrif yn hŷn na Llyfr Gwyn Rhydderch.

Y Mabinogion →

Tudalen o Peniarth 16, gyda’i fersiwn o Freuddwyd Macsen Wledig
Tudalen o Peniarth 16, gyda’i fersiwn o Freuddwyd Macsen Wledig · Llun: Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 16), CC0, Wikimedia Commons

y 13eg–15fed ganrifLlyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 16)

Peniarth 16: y Trioedd hynaf

Y casgliad hynaf o Drioedd Ynys Prydain, wedi’i rwymo gyda Breuddwyd Macsen Wledig, Proffwydoliaeth Myrddin a Bonedd Saint Cymru.

Trioedd Ynys Prydain →

Peniarth 44, Brut o’r un oed â Llanstephan 1: mae gwaith trydydd copïydd Llanstephan 1 yn perthyn iddo
Peniarth 44, Brut o’r un oed â Llanstephan 1: mae gwaith trydydd copïydd Llanstephan 1 yn perthyn iddo · Llun: Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 44), CC0, Wikimedia Commons

tua 1225–1250Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Llanstephan 1)

Llanstephan 1: Brut Cymraeg cynnar

Un o’r copïau hynaf o Frut y Brenhinedd, hanes y Brythoniaid o Brutus hyd Gadwaladr yn Gymraeg, a ysgrifennwyd gan dri chopïydd yn nyddiau Llywelyn Fawr. Wrth ei ochr saif Brut Dingestow.

Y Brutiau →

‘Urbgen’, Urien Rheged, yn achau brenhinoedd Cymru yn Harley 3859: y casgliad hŷn y mae achau Coleg Iesu’n rhannu eu gwreiddiau ag ef
‘Urbgen’, Urien Rheged, yn achau brenhinoedd Cymru yn Harley 3859: y casgliad hŷn y mae achau Coleg Iesu’n rhannu eu gwreiddiau ag ef · Llun: Medieval scribe; British Library, Harley MS 3859, Public domain, Wikimedia Commons

tua 1400Coleg Iesu, Rhydychen (MS 20)

Coleg Iesu 20: yr achau

Llyfr bach Cymraeg o orffennol Cymru, gyda’r unig gopi o achau Coleg Iesu o frenhinoedd Cymru, Saith Doethion Rhufain yn Gymraeg, map o’r byd a rhestrau o frenhinoedd.

Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410
Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Llun: Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

tua 1400Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Llanstephan 27)

Llyfr Coch Talgarth

Chwaer Llyfr Coch Hergest, yn llaw’r un copïydd: llyfrgell o’r ffydd yn Gymraeg, gyda Buchedd Dewi Sant, Ymborth yr Enaid a cherddi Dafydd ap Gwilym.

Llyn y Fan Fach dan sgarp y Mynydd Du, cartref Morwyn y Llyn yn y chwedl
Llyn y Fan Fach dan sgarp y Mynydd Du, cartref Morwyn y Llyn yn y chwedl · Llun: SNappa2006, CC BY 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

y bedwaredd ganrif ar ddegy Llyfrgell Brydeinig, Llundain (Add. MS 14912)

Llyfr Meddygon Myddfai

Llyfr bach o feddyginiaeth Gymraeg: meddyginiaethau, swynion a llysiau Meddygon Myddfai, y mae traddodiad Cymru’n eu gwneud yn feibion i arglwyddes Llyn y Fan Fach ac yn feddygon i Rys Gryg.

Meddygon Myddfai →

Gweddi, darogan a llyfrau’r beirdd

Y Forwyn Fair yn Llyfr Oriau Llanbeblig, gyda’r lili yn ei ffiol arian a Christ wedi’i groeshoelio ar ei choes: Croeshoeliad y Lili
Y Forwyn Fair yn Llyfr Oriau Llanbeblig, gyda’r lili yn ei ffiol arian a Christ wedi’i groeshoelio ar ei choes: Croeshoeliad y Lili · Llun: Medieval artist; National Library of Wales (NLW MS 17520A), CC0, Wikimedia Commons

y 1390auLlyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 17520A)

Llyfr Oriau Llanbeblig

Llyfr gweddi o Gaernarfon, gyda saith paentiad tudalen lawn, yn eu plith Croeshoeliad y Lili, nas ceir mewn unrhyw lawysgrif arall, a brenin a all fod yn Facsen Wledig.

Caernarfon →

Tudalen o’r Cwta Cyfarwydd, llyfr y daroganau a ysgrifennwyd tua 1445
Tudalen o’r Cwta Cyfarwydd, llyfr y daroganau a ysgrifennwyd tua 1445 · Llun: Dafydd the scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 50), CC0, Wikimedia Commons

tua 1445Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 50)

Y Cwta Cyfarwydd

Llyfr mawr y daroganau, a ysgrifennwyd tua 1445: penillion Myrddin a Thaliesin a cherddi Rhys Fardd, yn rhagfynegi dyfodiad y mab darogan.

Hergest, ger Ceintun, cartref teulu Fychan a oedd yn berchen ar Lyfrau Gwyn a Choch Hergest
Hergest, ger Ceintun, cartref teulu Fychan a oedd yn berchen ar Lyfrau Gwyn a Choch Hergest · Llun: Peter Evans, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

tua 1450Llosgwyd yn Llundain yn nechrau’r 1800au

Llyfr Gwyn Hergest (ar goll)

Llyfr mawr o gerddi, cyfraith a herodraeth, yn rhannol yn llaw Lewys Glyn Cothi, a losgwyd yng ngweithdy rhwymwr llyfrau yn Covent Garden. Mae rhywbeth ohono wedi goroesi yn y copïau a wnaeth ysgolheigion cyn y tân.

Y llyfrau printiedig cyntaf

Wyneb-ddalen Yny lhyvyr hwnn, 1546, y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg
Wyneb-ddalen Yny lhyvyr hwnn, 1546, y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg · Llun: Sir John Price, CC0, Wikimedia Commons

1546Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Yny lhyvyr hwnn

Y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg, gan Syr John Prys o Aberhonddu: yr wyddor, calendr, y Credo, Gweddi’r Arglwydd, y Deg Gorchymyn a gwersi eraill, fel na fyddai ei bobl hebddynt yn eu hiaith eu hunain. Ei deitl yn syml yw ei eiriau cyntaf, ‘Yn y llyfr hwn’.

Syr John Prys →

1567

Y Testament Newydd a’r Llyfr Gweddi

Gwaith William Salesbury o Lansannan, gyda’r Esgob Richard Davies o Dyddewi a Thomas Huet, cantor Tyddewi, a gyfieithodd Lyfr y Datguddiad. Am y tro cyntaf gallai pobl Cymru glywed y Testament Newydd cyfan yn cael ei ddarllen yn eu hiaith eu hunain yn yr eglwys.

William Salesbury →

Wyneb-ddalen addurnedig Beibl William Morgan, Y Beibl Cyssegr-lan, a argraffwyd yn 1588
Wyneb-ddalen addurnedig Beibl William Morgan, Y Beibl Cyssegr-lan, a argraffwyd yn 1588 · Llun: William Morgan (1545-1604), CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

1588

Beibl William Morgan

Y Beibl cyfan yn Gymraeg, wedi’i gyfieithu gan William Morgan, ficer Llanrhaeadr-ym-Mochnant ac yn ddiweddarach Esgob Llanelwy, a’i argraffu yn Llundain yn 1588, blwyddyn yr Armada. Gosodwyd copi ym mhob eglwys blwyf. Daeth ei iaith yn safon y Gymraeg ysgrifenedig, a chred llawer iddo achub yr iaith.

William Morgan →

Wyneb-ddalen argraffiad cyntaf Gweledigaetheu y Bardd Cwsc, 1703
Wyneb-ddalen argraffiad cyntaf Gweledigaetheu y Bardd Cwsc, 1703 · Llun: Ellis Wynne; photograph by Christie’s, Public domain, Wikimedia Commons

1703

Gweledigaetheu y Bardd Cwsc

Gwaith Ellis Wynne o’r Lasynys, ger Harlech. Cludir bardd sy’n cysgu gan angel drwy’r byd, angau ac uffern, a gwêl ffolinebau’r oes. Yn gyfoethog, yn fywiog ac yn llawn o iaith Meirionnydd, fe’i cyfrifir ymhlith campweithiau rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne →

Carreg Arthur ar Benrhyn Gŵyr, o argraffiad O. M. Edwards o Ddrych y Prif Oesoedd
Carreg Arthur ar Benrhyn Gŵyr, o argraffiad O. M. Edwards o Ddrych y Prif Oesoedd · Llun: From O. M. Edwards’s edition (1896), Public domain, Wikimedia Commons

1716

Drych y Prif Oesoedd

Gwaith Theophilus Evans o Langamarch: hanes y Cymry o’r dechrau, am y Brythoniaid, eu brenhinoedd a’u ffydd, wedi’i adrodd â thân a balchder. Fe’i darllenwyd ar aelwydydd Cymru am ddau gan mlynedd.

Theophilus Evans →

1801–1807

The Myvyrian Archaiology of Wales

Tair cyfrol fawr lle argraffodd Owain Myfyr, Iolo Morganwg a William Owen Pughe hen farddoniaeth a rhyddiaith Cymru am y tro cyntaf, o Daliesin ac Aneirin i Feirdd y Tywysogion, y croniclau a’r Trioedd. Owain Myfyr, crwynwr o Lanfihangel Glyn Myfyr yn Llundain, a dalodd am y cyfan.

Iolo Morganwg →

Ble i’w gweld

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth yn cadw Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfrau Aneirin a Thaliesin, Llyfr Gwyn Rhydderch, Llawysgrif Hendregadredd, Llyfr Llandaf a llawer o lyfrau’r gyfraith. Mae rhai i’w gweld yn aml, ac mae’r Llyfrgell wedi tynnu llun o bob tudalen o’i llawysgrifau mawr fel y gall unrhyw un eu darllen ar-lein.

Mae Llyfr Coch Hergest yn eiddo i Goleg Iesu, Rhydychen, ac fe’i cedwir yn Llyfrgell Bodley. Mae Efengylau Llandeilo yn Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed, ac mae’r copi hynaf o Historia Brittonum yn y Llyfrgell Brydeinig yn Llundain.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf