Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1400

Llyfr Coch Talgarth

Chwaer Llyfr Coch Hergest, yn llaw’r un copïydd: llyfrgell o’r ffydd yn Gymraeg, gyda Buchedd Dewi Sant, Ymborth yr Enaid a cherddi Dafydd ap Gwilym.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1400
Ysgrifennwyd gancopïydd llawer o Lyfr Coch Hergest
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru (Llanstephan 27)
Trysorllyfrgell o’r ffydd yn Gymraeg, gyda cherddi Dafydd ap Gwilym

Chwaer y Llyfr Coch

Ysgrifennwyd Llyfr Coch Talgarth tua 1400 gan yr un copïydd a ysgrifennodd rannau mawr o Lyfr Coch Hergest, y mwyaf o holl lyfrau Cymru: Hywel Fychan yn fwyaf tebyg, a weithiai i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan. Lle mae Llyfr Coch Hergest yn casglu chwedlau, hanesion a cherddi Cymru, mae Llyfr Coch Talgarth yn casglu ei ffydd.

Beth sydd ynddo

Llyfr o ryddiaith grefyddol Gymraeg ydyw: Ymborth yr Enaid; Buchedd Dewi Sant; Ystoria Bilatus; Ystoria Adda ac Efa; efengylau apocryffaidd; bucheddau saint; a dysgeidiaeth i bobl Gristnogol, llawer ohono’n gyffredin â Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Ancr. Ar ei ddail cyntaf, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, mae achau, trioedd, a cherddi gan Ddafydd ap Gwilym ac Ieuan Dew Brydydd.

Sut y cafodd ei enw

Yn 1719 rhoddodd John Powell o Dalgarth, yn sir Frycheiniog, y llyfr i’r ysgolhaig Moses Williams, ac mae ei lythyr, a ysgrifennwyd yn Nhalgarth ar 19 Medi 1719, wedi’i rwymo ar y diwedd o hyd. O Moses Williams y daeth, gyda llawysgrifau eraill Llanstephan, i Lyfrgell Genedlaethol Cymru. Gellir gweld pob tudalen ar-lein.

Hopcyn ap Tomas, Meistr y Brut

Ganwyd Hopcyn ap Tomas, noddwr copïydd y llyfr hwn, tua 1330 a bu’n byw yn Ynysdawy, ym mhlwyf Llangyfelach ym Morgannwg. Roedd yn un o brif noddwyr beirdd y de ac yn gasglwr llyfrau Cymraeg, ac mae pum awdl iddo yn Llyfr Coch Hergest. Roedd ei wybodaeth am yr hen ddaroganau mor enwog nes i Owain Glyndŵr, pan oedd yng Nghaerfyrddin yn 1403, anfon am Hopcyn, ‘Maister of Brut’, i ddweud wrtho beth a ddaroganent iddo.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf