Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1400

Coleg Iesu 20: yr achau

Llyfr bach Cymraeg o orffennol Cymru, gyda’r unig gopi o achau Coleg Iesu o frenhinoedd Cymru, Saith Doethion Rhufain yn Gymraeg, map o’r byd a rhestrau o frenhinoedd.

Llun: Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1400
Maint70 o ddail bach
Cedwir ynColeg Iesu, Rhydychen (MS 20)
Trysoryr unig gopi o achau Coleg Iesu o frenhinoedd Cymru

Llyfr bach o orffennol Cymru

Llyfr bach a ysgrifennwyd yn Gymraeg tua’r flwyddyn 1400 yw Coleg Iesu 20. Ynddo casglodd ei wneuthurwyr yr hyn y dymunai Cymro dysgedig yn oes Owain Glyndŵr ei wybod am orffennol ei wlad: englynion a diarhebion, map o’r byd, rhestrau o frenhinoedd, dechrau Brut y Brenhinedd, a chwedl Gymraeg Saith Doethion Rhufain.

Yr achau

‘Urbgen’, Urien Rheged, yn achau brenhinoedd Cymru yn Harley 3859: y casgliad hŷn y mae achau Coleg Iesu’n rhannu eu gwreiddiau ag ef
‘Urbgen’, Urien Rheged, yn achau brenhinoedd Cymru yn Harley 3859: y casgliad hŷn y mae achau Coleg Iesu’n rhannu eu gwreiddiau ag ef · Llun: Medieval scribe; British Library, Harley MS 3859, Public domain, Wikimedia Commons

Mae ei drysor mwyaf ar naw o’i ddail: casgliad o achau brenhinoedd Cymru, yn enwedig y de, ac o’r saint. Mae wedi goroesi yn y llyfr hwn yn unig. Mae llawer o’i achau yn llawer hŷn na’r llyfr ei hun, ac mae rhai’n rhannu eu gwreiddiau ag achau Harley 3859, a ysgrifennwyd yn y ddegfed ganrif. Yr enwau diweddaraf ynddynt yw Llywelyn Fawr, a fu farw yn 1240, a Rhys Gryg o Ddeheubarth, a fu farw yn 1234.

Yng Nghymru, ach gŵr oedd ei safle yn y gyfraith ac mewn cymdeithas, a’r beirdd oedd ei cheidwaid. Mae’r llyfr hwn yn dangos y gofal hwnnw am hynafiaid y genedl, cenhedlaeth ar ôl cenhedlaeth, yn ôl at sylfaenwyr yr hen deyrnasoedd.

Ei gartref

Mae’n perthyn i Goleg Iesu, Rhydychen, y coleg a sefydlwyd yn 1571 i ysgolheigion o Gymru, sydd hefyd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest a Llyfr Ancr. Mae pob tudalen wedi’i ffotograffu gan Lyfrgelloedd Bodley a gellir ei gweld ar-lein. Argraffwyd yr achau yn Y Cymmrodor yn 1887.

Coleg y Cymry

Sefydlwyd Coleg Iesu ar 27 Mehefin 1571 gan Elisabeth I, ar gais Hugh Price o Aberhonddu, i ‘rai o ysgolheigion Cymru’, ac fe’i gelwir byth er hynny yn goleg y Cymry. Daw ei ysgoloriaethau Meyrick o rodd yn 1713, ac ar Ddydd Gŵyl Dewi cenir y Gosber yn Gymraeg yn ei gapel. Cedwir ei lawysgrifau yn Llyfrgell Bodley er 1886.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf