Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1173–1240

Llywelyn Fawr

Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 7 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1173–1240 (wedi’i gofnodi) Tywysog Gwynedd Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Pen carreg cerfiedig o Gastell Degannwy y credir ei fod yn darlunio Llywelyn Fawr, yn Sain Ffagan heddiw
Pen carreg cerfiedig o Gastell Degannwy y credir ei fod yn darlunio Llywelyn Fawr, yn Sain Ffagan heddiw · Llun: Tipcake, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Llywelyn Fawr: Llywelyn ‘Fawr’

Llywelyn Fawr

  • Llywelyn ei enw ei hun
  • Fawr mawro mawr (treiglad meddal: m → f)

Llywelyn ab Iorwerth yw un o ddim ond dau reolwr yng Nghymru a alwyd yn Fawr gan y Cymry. Am ddeugain mlynedd, o 1200 hyd 1240, ef oedd meistr Gwynedd ac arweinydd y Cymry. Gyrrodd y Brenin John yn ôl, cipiodd Amwythig a chestyll y de, ysgrifennodd ei delerau ei hun i’r Magna Carta, a chasglodd reolwyr Cymru i dalu gwrogaeth iddo. Cododd gestyll Dolwyddelan, Dolbadarn, Cricieth a Chastell y Bere, a theimlai croniclydd Cymru’n annheilwng i adrodd gweithredoedd yr ail Achil hwn.

Ganwyd1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg
TadIorwerth Drwyndwn, mab Owain Gwynedd
MamMarared, merch Madog ap Maredudd, brenin Powys
GwraigSiwan, merch y Brenin John
RheoloddWynedd o 1200; arweinydd y Cymry hyd 1240
Ei deitlauTywysog Gogledd Cymru; o 1230 Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri
MeibionGruffudd a Dafydd
Bu farw11 Ebrill 1240, yn Abaty Aberconwy
Ei archEglwys Sant Grwst, Llanrwst

Ŵyr Owain Gwynedd

Ŵyr Owain Gwynedd oedd Llywelyn. Bu farw ei dad, Iorwerth Drwyndwn, pan oedd yn blentyn, a magwyd ef i ffwrdd o Wynedd tra rheolai ei ewythrod hi. Daeth yn ôl yn ddyn ifanc i ennill ei etifeddiaeth. Yn 1194 trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain yn Aberconwy, ac erbyn 1200 ef oedd meistr Gwynedd gyfan.

Y cytundeb cyntaf

Ar 11 Gorffennaf 1201 gwnaeth y Brenin John heddwch â Llywelyn a’i uchelwyr. Dyma’r cytundeb ysgrifenedig cynharaf rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru sydd wedi goroesi. Yn 1205 priododd Llywelyn â Siwan, merch John, a ddaeth yn Arglwyddes Cymru ac yn bartner iddo yn niplomyddiaeth y deng mlynedd ar hugain nesaf.

Yn erbyn y Brenin John

Yn 1211 trodd John arno ac arwain byddin fawr i Wynedd cyn belled â Bangor. Anfonodd Llywelyn Siwan at ei thad i wneud heddwch, ac achubodd hi deyrnas ei gŵr, er i hynny gostio iddo’r tir i’r dwyrain o Gonwy. O fewn blwyddyn roedd Llywelyn wedi ennill y cyfan yn ôl. Gwnaeth gynghrair â’r Brenin Philippe Auguste o Ffrainc, gelyn mawr John, a rhyddhaodd y Pab y Cymry o’r gwaharddiad a orweddai ar Loegr.

Yn 1215 cododd barwniaid Lloegr yn erbyn John, a marchogodd Llywelyn gyda hwy. Cipiodd Amwythig, ac ym mis Rhagfyr arweiniodd reolwyr Cymru i’r de a chymryd cestyll Caerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran mewn un ymgyrch. Pan seliodd John y Magna Carta yr haf hwnnw, roedd tri o’i gymalau i’r Cymry: eu tiroedd i’w hadfer, eu cyfraith eu hunain i’w chadw yng Nghymru, a Gruffudd fab Llywelyn a gwystlon Cymru i’w hanfon adref ar unwaith.

Aberdyfi, 1216

Yn 1216 galwodd Llywelyn reolwyr Cymru i Aberdyfi. Yno rhannodd diroedd Deheubarth rhwng etifeddion yr Arglwydd Rhys, a thalodd tywysogion Cymru wrogaeth iddo fel eu harglwydd. Dyma’r peth agosaf at senedd i Gymru am ddau gan mlynedd. Yn 1218, yng Nghaerwrangon, cydnabu coron Lloegr y cyfan a enillodd.

Cestyll y tywysog

Yn y 1220au cododd Llywelyn mewn carreg. Ei eiddo ef oedd Dolwyddelan yn y mynyddoedd lle’i ganed, Dolbadarn uwchben Llyn Padarn, Cricieth ar lan y môr, Castell y Bere dan Gadair Idris a Degannwy yn aber Conwy. Cestyll Cymreig oeddent, a godwyd gan dywysog o Gymro i warchod gwladwriaeth Gymreig, ac maent yn sefyll o hyd.

Roedd ei lys yn Aber, yng Ngarth Celyn ar lan y Fenai, ac yn Llys Rhosyr ac Aberffraw ym Môn. Ednyfed Fychan, ei ddistain, a redai ei lywodraeth, ac âi ei siarteri a’i lythyrau allan yn enw tywysog a reolai fel brenin.

Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri

Yn 1228 ataliodd ustus Lloegr, Hubert de Burgh, yn nyffryn Ceri, ac yn 1231 ysgubodd drwy’r Mers, gan losgi Trefaldwyn, Maesyfed, y Gelli a Brycheiniog a chymryd Castell-nedd, Cydweli ac Aberteifi. O 1230 galwai ei hun wrth deitl newydd: Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri, gan enwi sedd frenhinol llinach Rhodri Mawr ym Môn a’r mynyddoedd yng nghalon Gwynedd. Yn 1234 daeth Cytundeb Middle â chadoediad a adnewyddwyd bob blwyddyn am weddill ei oes.

Ystrad Fflur, 1238

Bu farw Siwan yn 1237, a sefydlodd Llywelyn frodordy yn Llan-faes ym Môn lle’i claddwyd. Y flwyddyn wedyn sicrhaodd y dyfodol. Ar 19 Hydref 1238 casglodd dywysogion ac arglwyddi Cymru yn abaty Ystrad Fflur, ac yno tyngasant ffyddlondeb i’w fab Dafydd fel etifedd ei le.

Ail Achil

Cymerodd Llywelyn abid mynach Sistersaidd yn Aberconwy, yr abaty a ffafriodd ar hyd ei oes, a bu farw yno ar 11 Ebrill 1240. Ysgrifennodd croniclydd Cymru:

Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.

Annales Cambriae, 1240

Pan symudodd Edward I fynachod Aberconwy i Faenan i wneud lle i’w gastell, aethant â’u sylfaenydd gyda hwy. Mae arch garreg Llywelyn yn Eglwys Sant Grwst, Llanrwst, heddiw. Y Sais Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a chanodd y beirdd Dafydd Benfras a Phrydydd y Moch ei glod.

Ei blant a choronau Prydain

Meibion Llywelyn oedd Gruffudd, tad Llywelyn ap Gruffudd, a Dafydd, a’i dilynodd. Drwy ei ferched llifodd ei waed i dai brenhinol Prydain. Roedd ei ferch Elen yn nain i Robert II, brenin Stewart cyntaf yr Alban. Priododd ei ferch Gwladus Ddu â Ralph Mortimer, a thrwy’r Mortimeriaid hawliodd y Brenin Edward IV ei fod yn disgyn o Lywelyn Fawr er mwyn cryfhau ei hawl i orsedd Lloegr. Mae’r teulu brenhinol heddiw yn olrhain ei linach ato yr un ffordd.

Ar y llinell amser

  1. Llywelyn yn ennill yn Aberconwy

    Mae’r Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn trechu ei ewythr Dafydd yn Aberconwy ac yn dechrau’r esgyniad a fydd yn ei wneud yn Llywelyn Fawr.

    Llywelyn yn ennill yn Aberconwy
  2. Llywelyn yn taro’n ôl

    Mae Llywelyn Fawr yn uno tywysogion Cymru ac yn adennill y cyfan a gollodd, ac yn gwneud cynghrair â Philippe o Ffrainc.

    Llywelyn yn taro’n ôl
  3. Y cyngor yn Aberdyfi

    Mae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.

    Y cyngor yn Aberdyfi
  4. Llywelyn Fawr yn ben

    Mae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.

    Llywelyn Fawr yn ben
  5. Marw Llywelyn Fawr

    Mae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.

    Marw Llywelyn Fawr

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf