Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Castell y Bere

Cadarnle mynyddig Llywelyn Fawr dan Gader Idris. Yn 1283, hwn oedd castell olaf tywysogion Cymru i syrthio.

Llun: Adfeilion Castell y Bere ar eu craig uwchben dyffryn Dysynni · Ian Medcalf, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1221 52.658° N, 3.971° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Adfeilion Castell y Bere ar eu craig uwchben dyffryn Dysynni
Adfeilion Castell y Bere ar eu craig uwchben dyffryn Dysynni · Llun: Ian Medcalf, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Cyfyd Castell y Bere o fryncyn creigiog ym mhen uchaf Dyffryn Dysynni, dan gadwyn Cadair Idris. Fe’i codwyd gan Lywelyn Fawr yn 1221, a daeth yn fwyaf ac uchelgeisiol o gestyll tywysogion Gwynedd, yr olaf o’u cestyll o bwys i syrthio, yn 1283.

Codwyd1221, gan Lywelyn Fawr
CantrefMeirionnydd, cwmwd Ystumanner
SyrthioddEbrill 1283

Gwarchod y de

Yn 1221 cymerodd Llywelyn Feirionnydd i’w ddwylo ei hun a chodi’r Bere i wylio’r wlad rhwng afon Mawddach ac afon Dyfi, y fynedfa naturiol i galon Gwynedd o’r de, a’r llwybrau masnach mynyddig i Bowys a Deheubarth. Gwyliai gwylfa ar Graig yr Aderyn yr unig ffordd hawdd i mewn, i fyny’r dyffryn o’r arfordir. Dyma’r cyntaf o gestyll carreg Llywelyn.

Llys o garreg gerfiedig

Roedd y Bere yn llys ac yn ganolfan weinyddol yn ogystal ag yn amddiffynfa. Gwarchodai dau farchog carreg ei fynedfa, ac roedd ganddo deils llawr paentiedig a ffenestri gwydr lliw; dim ond Cricieth sy’n rhannu cerfio o’r fath ymhlith cestyll Cymreig cynnar. Mae’r hanesydd Lawrence Butler yn cyfrif ei gerfiadau ymhlith ‘some of the finest stone carving from thirteenth-century Wales’. Mae ei dyrau hir ar ffurf D yn nodweddiadol o gestyll tywysogion Cymru.

Llywelyn ap Gruffudd yn y Bere

Ychwanegodd ŵyr Llywelyn Fawr, Llywelyn ap Gruffudd, dŵr deheuol fel yr un yn Nolforwyn. Efallai mai yma y lluniwyd dogfen 12 Rhagfyr 1263 sy’n cofnodi ei gytundeb â Gruffudd ap Gwenwynwyn.

Y farwnad fawr

Mae lle i gredu mai yma yn y Bere y cyfansoddodd y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch ei farwnad enwog i Lywelyn ap Gruffudd, yn Rhagfyr 1282 neu ddechrau 1283. Ym mis Ebrill 1283 ildiwyd y castell i luoedd Edward I, y castell Cymreig olaf o bwys i syrthio yn Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru.

Yn cael ei gofio ar gân

Wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 gadawyd y castell. Pan gliriwyd yr adfeilion yn 1851, cafwyd crochenwaith a darnau arian Rhufeinig yn ei ffynnon. Heddiw mae yng ngofal Cadw, ac agorodd y grŵp gwerin Plethyn eu halbwm Rhown Garreg ar Garreg yn 1981 gyda ‘Castell y Bere’, geiriau gan Myrddin ap Dafydd.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf