Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

Oes y Brenhinoedd

Mathrafal

Llys brenhinol brenhinoedd Powys, ger Meifod yn nyffryn Efyrnwy. Mae ei gloddiau’n nodi un o dri phrif lys Cymru.

Llun: Gwrthgloddiau glaswelltog Mathrafal, hen lys brenhinol tywysogion Powys · Welshficwitch, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 850 52.690° N, 3.283° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Gwrthgloddiau glaswelltog Mathrafal, hen lys brenhinol tywysogion Powys
Gwrthgloddiau glaswelltog Mathrafal, hen lys brenhinol tywysogion Powys · Llun: Welshficwitch, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Mathrafal, lle mae Banwy yn cwrdd ag Efyrnwy ger Meifod, oedd prif lys brenhinoedd Powys. Mae traddodiad Cymru yn ei chyfrif yn un o Dair Talaith Cymru, gydag Aberffraw yng Ngwynedd a Dinefwr yn Neheubarth.

Llys brenhinolBrenhinoedd a thywysogion Powys
CantrefCaereinion
GwrthgloddiauTua 100 m sgwâr, ger Banwy

Llys Powys

Credir i Fathrafal ddod yn brif lys Powys wedi colli Pengwern, colled a alarwyd yn hen gerddi cylch Llywarch Hen. Safai dim ond saith milltir o Glawdd Offa. Safai eglwys bwysicaf Powys yma hefyd, a Mathrafal oedd canolfan llywodraeth cantref Caereinion.

Llys y beirdd

Canodd Beirdd y Tywysogion am Fathrafal yn aml. Roedd y bardd mawr Cynddelw Brydydd Mawr yn gyfarwydd â Mathrafal a’i lys, ac efallai iddo fyw yno neu gerllaw. Wedi rhannu Powys yn 1160, hwn oedd prif lys y deyrnas ddeheuol, a elwid yn ddiweddarach yn Bowys Wenwynwyn.

Llywelyn ym Mathrafal

Yn 1212 cododd yr arglwydd Normanaidd Robert de Vieuxpont gastell dros y Brenin John ar gongl yr hen lys. Arweiniodd Llywelyn Fawr y Cymry yn ei erbyn, a dinistriwyd y castell ac ni chodwyd ef eto. Symudodd Gwenwynwyn ei brif lys i’r Trallwng.

Mathrafal heddiw

Mae cloddiau pridd mawr a ffos yn dal i amgáu sgwâr o tua hectar ar lan Banwy, a thwmpath y castell mewn un gornel. Cafodd cloddwyr yma ffigur bach o haearn ac efydd o Sant Gwynllyw. Mae’r enw’n fyw o hyd yn fferm Mathrafal gerllaw, lle cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2003.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Rhodri yn ennill Powys (wedi’i gofnodi)

    Mae Cyngen o Bowys yn marw ar bererindod yn Rhufain, ac mae Powys yn mynd i’w nai Rhodri, gan ei huno â Gwynedd.

    Rhodri yn ennill Powys
  2. Bleddyn ap Cynfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.

    Bleddyn ap Cynfyn

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf