Hywel Dda
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel Dda

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
c. 1070
Mae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.
Llun: Y twmpath ym Mathrafal ym Mhowys, llys y brenhinoedd a ddisgynnodd o Fleddyn. · Tipcake, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Rheolodd Bleddyn ap Cynfyn Wynedd a Phowys. Mae Brut y Tywysogion yn ei gofio fel tirionaf a thrugarocaf y brenhinoedd, a diwygiodd gyfraith Cymru.FfynonellauBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam Angharad; gosododd Harold a Tostig hwy yng Ngwynedd a Phowys wedi 1063; yn 1070 heriodd meibion Gruffudd ef a syrthio ym mrwydr Mechain; bu Bleddyn hefyd yn gyfrifol am ddiwygio cyfraith Cymru; lladdwyd yn 1075 gan Rys ab Owain o Ddeheubarth; geilw’r cronicl ef yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd; sefydlodd linach Powys, Llinach Mathrafal, a barhaodd hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
| Pryd | Brenin o 1063; yn unig reolwr wedi 1070 |
|---|---|
| Teyrnasoedd | Gwynedd a Phowys |
| Bu farw | 1075 |
Roedd ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn, meibion yr un fam, Angharad. Wedi cwymp Gruffudd fe’u gosodwyd dros Wynedd a Phowys.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam Angharad; gosododd Harold a Tostig hwy yng Ngwynedd a Phowys wedi 1063; yn 1070 heriodd meibion Gruffudd ef a syrthio ym mrwydr Mechain; bu Bleddyn hefyd yn gyfrifol am ddiwygio cyfraith Cymru; lladdwyd yn 1075 gan Rys ab Owain o Ddeheubarth; geilw’r cronicl ef yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd; sefydlodd linach Powys, Llinach Mathrafal, a barhaodd hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.
Yn 1070 heriodd meibion Gruffudd Fleddyn. Ym mrwydr Mechain fe’u lladdwyd, a syrthiodd Rhiwallon hefyd, a theyrnasodd Bleddyn ymlaen ar ei ben ei hun.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam Angharad; gosododd Harold a Tostig hwy yng Ngwynedd a Phowys wedi 1063; yn 1070 heriodd meibion Gruffudd ef a syrthio ym mrwydr Mechain; bu Bleddyn hefyd yn gyfrifol am ddiwygio cyfraith Cymru; lladdwyd yn 1075 gan Rys ab Owain o Ddeheubarth; geilw’r cronicl ef yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd; sefydlodd linach Powys, Llinach Mathrafal, a barhaodd hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.

Dywed y Brut iddo fod yn dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf y brenhinoedd. Lladdwyd ef yn 1075 gan Rys ab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl. Ohono ef y daeth brenhinoedd Powys, llinach Mathrafal.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Bleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam Angharad; gosododd Harold a Tostig hwy yng Ngwynedd a Phowys wedi 1063; yn 1070 heriodd meibion Gruffudd ef a syrthio ym mrwydr Mechain; bu Bleddyn hefyd yn gyfrifol am ddiwygio cyfraith Cymru; lladdwyd yn 1075 gan Rys ab Owain o Ddeheubarth; geilw’r cronicl ef yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd; sefydlodd linach Powys, Llinach Mathrafal, a barhaodd hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.
Adeg y Goncwest Normanaidd Bleddyn oedd y brenin mwyaf grymus yng Nghymru.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Bleddyn ap Cynfyn (bu farw 1075), brenin Cymreig yn yr unfed ganrif ar ddeg; gyda’i frawd Rhiwallon yn gydreolwr Gwynedd ac yn frenin Powys o 1063 hyd 1075; rheolodd ei ddisgynyddion Bowys fel tŷ Mathrafal; priododd ei dad Cynfyn ap Gwerystan Angharad, merch Maredudd ab Owain a gweddw Llywelyn ap Seisyll, fel bod Bleddyn a Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn; priododd Bleddyn Haer ferch Cillyn; adeg y Goncwest Normanaidd ef oedd y brenin grymusaf yng Nghymru; yn 1067 ymunodd y brodyr ag Eadric Wyllt yn erbyn Gwilym Goncwerwr ac ymosod ar y Normaniaid yn Henffordd, hyd at afon Llugwy, ac yn 1068 ymunasant â’r ieirll Edwin a Morcar; yn 1070 ym mrwydr Mechain syrthiodd Rhiwallon, a daeth Bleddyn yn frenin Gwynedd a Phowys ill dwy; yn 1073 ceisiodd Robert o Ruddlan ei ddal mewn cudd-ymosodiad a methu o drwch blewyn; fe’i lladdwyd yn 1075 gan Rhys ab Owain o Ddeheubarth, wedi ei fradychu gan arglwyddi Ystrad Tywi; geilw Brut y Tywysogion ef ‘yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd … yn foneddigaidd wrth ei geraint, yn hael i’r tlodion, yn drugarog wrth bererinion ac amddifaid a gweddwon ac yn amddiffynnwr y gweiniaid … yn hael i bawb, yn ofnadwy mewn rhyfel, ond yn annwyl mewn heddwch’; diwygiodd gyfraith Cymru, a barhaodd mewn grym ym Mhowys, ac mae llyfr cyfraith Gwynedd yn cofnodi ei newid i faint y tyddyn yn ôl gradd; ei feibion oedd Maredudd, Cadwgan, Madog, Rhirid ac Iorwerth. Yn 1067 ymunodd ef a Rhiwallon â’r gwrthryfelwr Seisnig Eadric Wyllt mewn ymosodiad ar y Normaniaid yn Henffordd, gan anrheithio’r wlad hyd at afon Llugwy, ac yn 1068 ymunasant â’r ieirll Edwin o Fersia a Morcar o Northumbria.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Gosododd Harold a Tostig Fleddyn a Rhiwallon dros Wynedd a Phowys wedi 1063, ac adeg y Goncwest Normanaidd Bleddyn oedd y brenin mwyaf grymus yng Nghymru; priododd Haer ferch Cillyn, merch Cillyn y Blaidd Rhudd, arglwydd Gest, a phriododd ei chwaer Iwerydd ag Edwin o Degeingl; yn 1067, mewn cynghrair ag Eadric Wyllt, ymosododd y brodyr ar y Normaniaid yn Henffordd ac anrheithio hyd at afon Llugwy, ac yn 1068 ymunasant â’r ieirll Edwin o Fersia a Morcar o Northumbria; yn 1073 cuddiodd Robert o Ruddlan luoedd ar afon Clwyd i’w ragod a’i ddal, a methu o drwch blewyn; wedi ei farw cipiodd ei gefnder Trahaearn Wynedd, a phan laddodd Caradog ap Gruffudd Rys ab Owain yn 1078 cyfarchwyd hynny fel dial am waed Bleddyn; dilynodd Iorwerth ap Bleddyn ef ym Mhowys, lle bu ei linach yn teyrnasu hyd ddiwedd y 13eg ganrif; arhosodd ei ddiwygiad ar y gyfraith mewn grym ym Mhowys, ac mae llyfr cyfraith Gwynedd yn cofnodi iddo osod maint y tyddyn yn ôl gradd: 12 erw Gymreig i uchelwr, 8 i aillt a 4 i gaeth, lle’r oedd yn gyffredinol 4 erw beth bynnag y radd mewn mannau eraill. Safodd cynghreiriaid Cymreig Eadric gydag ef eto pan losgodd Amwythig a gwarchae ar ei chastell yn 1069.FfynhonnellEadric the Wild ↗Wikipedia (Saesneg)Thegn Seisnig o Swydd Amwythig a Swydd Henffordd a gododd yn erbyn y Normaniaid; mewn cynghrair â’r brenhinoedd Cymreig Bleddyn a Rhiwallon ymosododd ar gastell Normanaidd Henffordd yn 1067 heb ei gipio, ac yn 1069 llosgodd dref Amwythig a gwarchae ar ei chastell, eto gyda help ei gynghreiriaid Cymreig; mae’n ymddangos iddo ymostwng i’r Brenin Wiliam yn 1070.
Yn 1073 cuddiodd Robert o Ruddlan ei wŷr ger afon Clwyd i ragod a dal Bleddyn. Methodd y fagl o drwch blewyn, a dihangodd Bleddyn yn rhydd.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Gosododd Harold a Tostig Fleddyn a Rhiwallon dros Wynedd a Phowys wedi 1063, ac adeg y Goncwest Normanaidd Bleddyn oedd y brenin mwyaf grymus yng Nghymru; priododd Haer ferch Cillyn, merch Cillyn y Blaidd Rhudd, arglwydd Gest, a phriododd ei chwaer Iwerydd ag Edwin o Degeingl; yn 1067, mewn cynghrair ag Eadric Wyllt, ymosododd y brodyr ar y Normaniaid yn Henffordd ac anrheithio hyd at afon Llugwy, ac yn 1068 ymunasant â’r ieirll Edwin o Fersia a Morcar o Northumbria; yn 1073 cuddiodd Robert o Ruddlan luoedd ar afon Clwyd i’w ragod a’i ddal, a methu o drwch blewyn; wedi ei farw cipiodd ei gefnder Trahaearn Wynedd, a phan laddodd Caradog ap Gruffudd Rys ab Owain yn 1078 cyfarchwyd hynny fel dial am waed Bleddyn; dilynodd Iorwerth ap Bleddyn ef ym Mhowys, lle bu ei linach yn teyrnasu hyd ddiwedd y 13eg ganrif; arhosodd ei ddiwygiad ar y gyfraith mewn grym ym Mhowys, ac mae llyfr cyfraith Gwynedd yn cofnodi iddo osod maint y tyddyn yn ôl gradd: 12 erw Gymreig i uchelwr, 8 i aillt a 4 i gaeth, lle’r oedd yn gyffredinol 4 erw beth bynnag y radd mewn mannau eraill.
Arhosodd diwygiad Bleddyn ar y gyfraith mewn grym ym Mhowys. Mae llyfr cyfraith Gwynedd yn cofnodi un o’i newidiadau: gosodwyd maint y tyddyn yn ôl gradd, deuddeg erw Gymreig i uchelwr, wyth i aillt a phedair i gaeth. Mewn mannau eraill y drefn arferol oedd pedair erw beth bynnag oedd gradd dyn.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Gosododd Harold a Tostig Fleddyn a Rhiwallon dros Wynedd a Phowys wedi 1063, ac adeg y Goncwest Normanaidd Bleddyn oedd y brenin mwyaf grymus yng Nghymru; priododd Haer ferch Cillyn, merch Cillyn y Blaidd Rhudd, arglwydd Gest, a phriododd ei chwaer Iwerydd ag Edwin o Degeingl; yn 1067, mewn cynghrair ag Eadric Wyllt, ymosododd y brodyr ar y Normaniaid yn Henffordd ac anrheithio hyd at afon Llugwy, ac yn 1068 ymunasant â’r ieirll Edwin o Fersia a Morcar o Northumbria; yn 1073 cuddiodd Robert o Ruddlan luoedd ar afon Clwyd i’w ragod a’i ddal, a methu o drwch blewyn; wedi ei farw cipiodd ei gefnder Trahaearn Wynedd, a phan laddodd Caradog ap Gruffudd Rys ab Owain yn 1078 cyfarchwyd hynny fel dial am waed Bleddyn; dilynodd Iorwerth ap Bleddyn ef ym Mhowys, lle bu ei linach yn teyrnasu hyd ddiwedd y 13eg ganrif; arhosodd ei ddiwygiad ar y gyfraith mewn grym ym Mhowys, ac mae llyfr cyfraith Gwynedd yn cofnodi iddo osod maint y tyddyn yn ôl gradd: 12 erw Gymreig i uchelwr, 8 i aillt a 4 i gaeth, lle’r oedd yn gyffredinol 4 erw beth bynnag y radd mewn mannau eraill.
Priododd Bleddyn â Haer, merch Cillyn y Blaidd Rhudd, arglwydd Gest, a phriododd Iwerydd, chwaer Bleddyn, ag Edwin o Degeingl.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Gosododd Harold a Tostig Fleddyn a Rhiwallon dros Wynedd a Phowys wedi 1063, ac adeg y Goncwest Normanaidd Bleddyn oedd y brenin mwyaf grymus yng Nghymru; priododd Haer ferch Cillyn, merch Cillyn y Blaidd Rhudd, arglwydd Gest, a phriododd ei chwaer Iwerydd ag Edwin o Degeingl; yn 1067, mewn cynghrair ag Eadric Wyllt, ymosododd y brodyr ar y Normaniaid yn Henffordd ac anrheithio hyd at afon Llugwy, ac yn 1068 ymunasant â’r ieirll Edwin o Fersia a Morcar o Northumbria; yn 1073 cuddiodd Robert o Ruddlan luoedd ar afon Clwyd i’w ragod a’i ddal, a methu o drwch blewyn; wedi ei farw cipiodd ei gefnder Trahaearn Wynedd, a phan laddodd Caradog ap Gruffudd Rys ab Owain yn 1078 cyfarchwyd hynny fel dial am waed Bleddyn; dilynodd Iorwerth ap Bleddyn ef ym Mhowys, lle bu ei linach yn teyrnasu hyd ddiwedd y 13eg ganrif; arhosodd ei ddiwygiad ar y gyfraith mewn grym ym Mhowys, ac mae llyfr cyfraith Gwynedd yn cofnodi iddo osod maint y tyddyn yn ôl gradd: 12 erw Gymreig i uchelwr, 8 i aillt a 4 i gaeth, lle’r oedd yn gyffredinol 4 erw beth bynnag y radd mewn mannau eraill. Ei feibion oedd Maredudd, Cadwgan, Madog, Rhirid ac Iorwerth.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Bleddyn ap Cynfyn (bu farw 1075), brenin Cymreig yn yr unfed ganrif ar ddeg; gyda’i frawd Rhiwallon yn gydreolwr Gwynedd ac yn frenin Powys o 1063 hyd 1075; rheolodd ei ddisgynyddion Bowys fel tŷ Mathrafal; priododd ei dad Cynfyn ap Gwerystan Angharad, merch Maredudd ab Owain a gweddw Llywelyn ap Seisyll, fel bod Bleddyn a Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn; priododd Bleddyn Haer ferch Cillyn; adeg y Goncwest Normanaidd ef oedd y brenin grymusaf yng Nghymru; yn 1067 ymunodd y brodyr ag Eadric Wyllt yn erbyn Gwilym Goncwerwr ac ymosod ar y Normaniaid yn Henffordd, hyd at afon Llugwy, ac yn 1068 ymunasant â’r ieirll Edwin a Morcar; yn 1070 ym mrwydr Mechain syrthiodd Rhiwallon, a daeth Bleddyn yn frenin Gwynedd a Phowys ill dwy; yn 1073 ceisiodd Robert o Ruddlan ei ddal mewn cudd-ymosodiad a methu o drwch blewyn; fe’i lladdwyd yn 1075 gan Rhys ab Owain o Ddeheubarth, wedi ei fradychu gan arglwyddi Ystrad Tywi; geilw Brut y Tywysogion ef ‘yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd … yn foneddigaidd wrth ei geraint, yn hael i’r tlodion, yn drugarog wrth bererinion ac amddifaid a gweddwon ac yn amddiffynnwr y gweiniaid … yn hael i bawb, yn ofnadwy mewn rhyfel, ond yn annwyl mewn heddwch’; diwygiodd gyfraith Cymru, a barhaodd mewn grym ym Mhowys, ac mae llyfr cyfraith Gwynedd yn cofnodi ei newid i faint y tyddyn yn ôl gradd; ei feibion oedd Maredudd, Cadwgan, Madog, Rhirid ac Iorwerth. Priododd Gwladus, merch ei frawd Rhiwallon, â Rhys ap Tewdwr, a’u merch hwy oedd Nest, a’i meibion William, Maurice a David yn dwyn yr enw FitzGerald.FfynhonnellNest (fl. 1120), a princess of Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNest, merch Rhys ap Tewdwr a Gwladus, merch Rhiwallon ap Cynfyn; tua 1100 priododd â Gerallt o Benfro, a chawsant o leiaf dri mab, William, Maurice a David Fitz-Gerald, a merch, Angharad, gwraig William o Faenorbŷr a mam Gerallt Gymro; yn amlwg yn wraig o swyn a harddwch mawr; fe’i cipiwyd gan ei pherthynas Owain ap Cadwgan yn 1109, a enillodd iddi’r enw ‘Helen Cymru’; roedd ei phlant hefyd yn cynnwys Robert Fitz-Stephen; ni wyddys pryd y bu farw, ond bu fyw hyd ymhell wedi 1136.
Wedi marw Bleddyn cipiodd ei gefnder Trahaearn ap Caradog Wynedd.FfynhonnellTrahaearn ap Caradog ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Arwystli, mab Caradog ap Gwyn; wedi marw ei gefnder Bleddyn ap Cynfyn yn 1075 cymerodd rym yng Ngwynedd, gan nad oedd yr un o feibion Bleddyn yn ddigon hen i’w hawlio, mae’n debyg; yn 1081, o glywed am gytundeb Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr, gwnaeth gynghrair dirgel â Charadog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon a dod â bwasaethwyr Normanaidd i mewn; ym Mynydd Carn, i’r gogledd o Dyddewi, lladdwyd Trahaearn, Caradog a Meilyr. Yn 1078 lladdwyd Rhys ab Owain gan Garadog ap Gruffudd, a chyfarchwyd hynny fel dial am waed Bleddyn. Dilynodd Iorwerth ap Bleddyn ei dad ym Mhowys, lle bu tŷ Mathrafal yn teyrnasu hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Gosododd Harold a Tostig Fleddyn a Rhiwallon dros Wynedd a Phowys wedi 1063, ac adeg y Goncwest Normanaidd Bleddyn oedd y brenin mwyaf grymus yng Nghymru; priododd Haer ferch Cillyn, merch Cillyn y Blaidd Rhudd, arglwydd Gest, a phriododd ei chwaer Iwerydd ag Edwin o Degeingl; yn 1067, mewn cynghrair ag Eadric Wyllt, ymosododd y brodyr ar y Normaniaid yn Henffordd ac anrheithio hyd at afon Llugwy, ac yn 1068 ymunasant â’r ieirll Edwin o Fersia a Morcar o Northumbria; yn 1073 cuddiodd Robert o Ruddlan luoedd ar afon Clwyd i’w ragod a’i ddal, a methu o drwch blewyn; wedi ei farw cipiodd ei gefnder Trahaearn Wynedd, a phan laddodd Caradog ap Gruffudd Rys ab Owain yn 1078 cyfarchwyd hynny fel dial am waed Bleddyn; dilynodd Iorwerth ap Bleddyn ef ym Mhowys, lle bu ei linach yn teyrnasu hyd ddiwedd y 13eg ganrif; arhosodd ei ddiwygiad ar y gyfraith mewn grym ym Mhowys, ac mae llyfr cyfraith Gwynedd yn cofnodi iddo osod maint y tyddyn yn ôl gradd: 12 erw Gymreig i uchelwr, 8 i aillt a 4 i gaeth, lle’r oedd yn gyffredinol 4 erw beth bynnag y radd mewn mannau eraill.
Cymerodd y tŷ ei enw o Fathrafal, prif lys Powys, ar gefnen isel lle mae’r Banwy yn cwrdd â’r Efyrnwy, rhwng Llanfair Caereinion a Meifod. Gydag Aberffraw a Dinefwr roedd yn un o Dri Phrif Lys Cymru.FfynhonnellMathrafal ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mathrafal, a elwir heddiw hefyd yn Gastell Mathrafal, oedd prif lys brenhinoedd teyrnas Powys ac un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Dinefwr; yno hefyd roedd eglwys bwysicaf y dalaith hyd y 13eg ganrif; roedd yn ganolfan weinyddol cantref Caereinion; gorwedd y safle ar drwyn isel ger aber Banwy ac Efyrnwy, 3 milltir i’r gogledd o Lanfair Caereinion a 2 filltir i’r de o Feifod; mae muriau pridd sylweddol yn ffurfio sgwâr amddiffynnol ar gefnen isel ar lan Banwy, wedi’u hatgyfnerthu gan ffos, tua 400 troedfedd ar draws ar ei letaf; credir i Fathrafal ddod yn brif lys Powys wedi colli Pengwern, digwyddiad a gofir yng ngherddi cylch Llywarch Hen; dim ond 7 milltir o Glawdd Offa ydyw; cyfeiria Brut y Tywysogion at Fathrafal yn 1212, pan arweiniodd Llywelyn Fawr gyrch yn erbyn y castell mwnt a beili a gododd yr arglwydd Normanaidd Robert Vieuxpont ar gongl safle’r hen lys; cyfeirir yn aml at Fathrafal gan feirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol, yn arbennig Beirdd y Tywysogion, ac roedd Cynddelw Brydydd Mawr yn gyfarwydd â Mathrafal a’i lys, ac efallai’n byw yno neu gerllaw; cedwir yr enw ar fferm fawr ychydig i’r gogledd o’r safle, lle cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol 2003. Mae ei glawdd a’i ffos yn dal i amgáu darn o dir tua 90 metr wrth 80 ar lan yr afon.FfynhonnellMathrafal ↗Wikipedia (Saesneg)Mathrafal, ger y Trallwng, oedd llys brenhinoedd a thywysogion Powys; ar lan afon Banwy ychydig uwchlaw lle mae’n cwrdd ag Efyrnwy, tua 3 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanfair Caereinion a 6 milltir i’r gogledd-orllewin o’r Trallwng; clos tua 90 m wrth 80 m a amddiffynnir gan glawdd a ffos allanol ar dair ochr a’r afon ar y bedwaredd; prif lys cyntaf teyrnas Powys, yng nghantref Caereinion; wedi rhannu Powys yn 1160 bu’n brif lys y rhan ddeheuol, Powys Wenwynwyn yn ddiweddarach; mwnt tua 35 m wrth 25 m a 5 m o uchder o tua diwedd y 12fed ganrif; symudodd Gwenwynwyn ab Owain ei brif lys i’r Trallwng yn 1212; yn 1212 gwarchaewyd Robert de Vieuxpont, yn dal y castell dros y Brenin John, yno gan Wenwynwyn a Llywelyn Fawr, a dinistriwyd y castell ac ni chodwyd ef eto; cafodd cloddio gan Brifysgol Efrog ffigur haearn ac efydd o Sant Gwynllyw mewn sylfaen ffenestr. Yn 1212 symudodd Gwenwynwyn ei brif lys i’r Trallwng. Yr un flwyddyn gwarchaewyd ar y castell a ddaliai Robert de Vieuxpont ym Mathrafal dros y Brenin John gan Wenwynwyn a Llywelyn Fawr, ac fe’i dinistriwyd ac ni chodwyd mohono byth eto.FfynhonnellMathrafal ↗Wikipedia (Saesneg)Mathrafal, ger y Trallwng, oedd llys brenhinoedd a thywysogion Powys; ar lan afon Banwy ychydig uwchlaw lle mae’n cwrdd ag Efyrnwy, tua 3 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanfair Caereinion a 6 milltir i’r gogledd-orllewin o’r Trallwng; clos tua 90 m wrth 80 m a amddiffynnir gan glawdd a ffos allanol ar dair ochr a’r afon ar y bedwaredd; prif lys cyntaf teyrnas Powys, yng nghantref Caereinion; wedi rhannu Powys yn 1160 bu’n brif lys y rhan ddeheuol, Powys Wenwynwyn yn ddiweddarach; mwnt tua 35 m wrth 25 m a 5 m o uchder o tua diwedd y 12fed ganrif; symudodd Gwenwynwyn ab Owain ei brif lys i’r Trallwng yn 1212; yn 1212 gwarchaewyd Robert de Vieuxpont, yn dal y castell dros y Brenin John, yno gan Wenwynwyn a Llywelyn Fawr, a dinistriwyd y castell ac ni chodwyd ef eto; cafodd cloddio gan Brifysgol Efrog ffigur haearn ac efydd o Sant Gwynllyw mewn sylfaen ffenestr. Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol 2003 ar y fferm sy’n cadw’r enw.FfynhonnellMathrafal ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mathrafal, a elwir heddiw hefyd yn Gastell Mathrafal, oedd prif lys brenhinoedd teyrnas Powys ac un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Dinefwr; yno hefyd roedd eglwys bwysicaf y dalaith hyd y 13eg ganrif; roedd yn ganolfan weinyddol cantref Caereinion; gorwedd y safle ar drwyn isel ger aber Banwy ac Efyrnwy, 3 milltir i’r gogledd o Lanfair Caereinion a 2 filltir i’r de o Feifod; mae muriau pridd sylweddol yn ffurfio sgwâr amddiffynnol ar gefnen isel ar lan Banwy, wedi’u hatgyfnerthu gan ffos, tua 400 troedfedd ar draws ar ei letaf; credir i Fathrafal ddod yn brif lys Powys wedi colli Pengwern, digwyddiad a gofir yng ngherddi cylch Llywarch Hen; dim ond 7 milltir o Glawdd Offa ydyw; cyfeiria Brut y Tywysogion at Fathrafal yn 1212, pan arweiniodd Llywelyn Fawr gyrch yn erbyn y castell mwnt a beili a gododd yr arglwydd Normanaidd Robert Vieuxpont ar gongl safle’r hen lys; cyfeirir yn aml at Fathrafal gan feirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol, yn arbennig Beirdd y Tywysogion, ac roedd Cynddelw Brydydd Mawr yn gyfarwydd â Mathrafal a’i lys, ac efallai’n byw yno neu gerllaw; cedwir yr enw ar fferm fawr ychydig i’r gogledd o’r safle, lle cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol 2003.
Ffynonellau a darllen pellach
Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaBrenin Gwynedd a Phowys a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda. Galwodd cronicl Cymru ef y mwynaf a’r trugarocaf o frenhinoedd, a sefydlydd tŷ brenhinol Powys.
Bleddyn ap CynfynLleddir Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Mae’r croniclwyr yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.
Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfanMae William FitzOsbern yn dechrau codi castell carreg uwchben afon Gwy yng Nghas-gwent, un o’r cyntaf ym Mhrydain, wrth i’r Normaniaid wthio i mewn i Gymru.
Y Normaniaid yng Nghas-gwentMae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.
Sulien DdoethYn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.
Sallwyr RhygyfarchYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf