Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 1070

Bleddyn ap Cynfyn

Mae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.

Llun: Y twmpath ym Mathrafal ym Mhowys, llys y brenhinoedd a ddisgynnodd o Fleddyn. · Tipcake, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Rheolodd Bleddyn ap Cynfyn Wynedd a Phowys. Mae Brut y Tywysogion yn ei gofio fel tirionaf a thrugarocaf y brenhinoedd, a diwygiodd gyfraith Cymru.

PrydBrenin o 1063; yn unig reolwr wedi 1070
TeyrnasoeddGwynedd a Phowys
Bu farw1075

Brawd Gruffudd#

Roedd ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn, meibion yr un fam, Angharad. Wedi cwymp Gruffudd fe’u gosodwyd dros Wynedd a Phowys.

Mechain#

Yn 1070 heriodd meibion Gruffudd Fleddyn. Ym mrwydr Mechain fe’u lladdwyd, a syrthiodd Rhiwallon hefyd, a theyrnasodd Bleddyn ymlaen ar ei ben ei hun.

Bleddyn ap Cynfyn fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584.
Bleddyn ap Cynfyn fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584. · Llun: David Powel and Humphrey Llwyd, Public domain, Wikimedia Commons

‘Amddiffynnwr yr amddifaid’#

Dywed y Brut iddo fod yn dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf y brenhinoedd. Lladdwyd ef yn 1075 gan Rys ab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl. Ohono ef y daeth brenhinoedd Powys, llinach Mathrafal.

Yn erbyn y Concwerwr#

Adeg y Goncwest Normanaidd Bleddyn oedd y brenin mwyaf grymus yng Nghymru. Yn 1067 ymunodd ef a Rhiwallon â’r gwrthryfelwr Seisnig Eadric Wyllt mewn ymosodiad ar y Normaniaid yn Henffordd, gan anrheithio’r wlad hyd at afon Llugwy, ac yn 1068 ymunasant â’r ieirll Edwin o Fersia a Morcar o Northumbria. Safodd cynghreiriaid Cymreig Eadric gydag ef eto pan losgodd Amwythig a gwarchae ar ei chastell yn 1069.

Rhagod ar lan Clwyd#

Yn 1073 cuddiodd Robert o Ruddlan ei wŷr ger afon Clwyd i ragod a dal Bleddyn. Methodd y fagl o drwch blewyn, a dihangodd Bleddyn yn rhydd.

Maint tyddyn#

Arhosodd diwygiad Bleddyn ar y gyfraith mewn grym ym Mhowys. Mae llyfr cyfraith Gwynedd yn cofnodi un o’i newidiadau: gosodwyd maint y tyddyn yn ôl gradd, deuddeg erw Gymreig i uchelwr, wyth i aillt a phedair i gaeth. Mewn mannau eraill y drefn arferol oedd pedair erw beth bynnag oedd gradd dyn.

Ei deulu#

Priododd Bleddyn â Haer, merch Cillyn y Blaidd Rhudd, arglwydd Gest, a phriododd Iwerydd, chwaer Bleddyn, ag Edwin o Degeingl. Ei feibion oedd Maredudd, Cadwgan, Madog, Rhirid ac Iorwerth. Priododd Gwladus, merch ei frawd Rhiwallon, â Rhys ap Tewdwr, a’u merch hwy oedd Nest, a’i meibion William, Maurice a David yn dwyn yr enw FitzGerald.

Dial#

Wedi marw Bleddyn cipiodd ei gefnder Trahaearn ap Caradog Wynedd. Yn 1078 lladdwyd Rhys ab Owain gan Garadog ap Gruffudd, a chyfarchwyd hynny fel dial am waed Bleddyn. Dilynodd Iorwerth ap Bleddyn ei dad ym Mhowys, lle bu tŷ Mathrafal yn teyrnasu hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.

Mathrafal#

Cymerodd y tŷ ei enw o Fathrafal, prif lys Powys, ar gefnen isel lle mae’r Banwy yn cwrdd â’r Efyrnwy, rhwng Llanfair Caereinion a Meifod. Gydag Aberffraw a Dinefwr roedd yn un o Dri Phrif Lys Cymru. Mae ei glawdd a’i ffos yn dal i amgáu darn o dir tua 90 metr wrth 80 ar lan yr afon. Yn 1212 symudodd Gwenwynwyn ei brif lys i’r Trallwng. Yr un flwyddyn gwarchaewyd ar y castell a ddaliai Robert de Vieuxpont ym Mathrafal dros y Brenin John gan Wenwynwyn a Llywelyn Fawr, ac fe’i dinistriwyd ac ni chodwyd mohono byth eto. Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol 2003 ar y fferm sy’n cadw’r enw.

Lle digwyddodd

Y bobl

d. 950

Hywel Dda

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.

Hywel Dda
d. 1075

Bleddyn ap Cynfyn

Y mwynaf o frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a Phowys a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda. Galwodd cronicl Cymru ef y mwynaf a’r trugarocaf o frenhinoedd, a sefydlydd tŷ brenhinol Powys.

Bleddyn ap Cynfyn

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)

    Lleddir Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Mae’r croniclwyr yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.

    Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfan
  2. Y Normaniaid yng Nghas-gwent (wedi’i gofnodi)

    Mae William FitzOsbern yn dechrau codi castell carreg uwchben afon Gwy yng Nghas-gwent, un o’r cyntaf ym Mhrydain, wrth i’r Normaniaid wthio i mewn i Gymru.

    Y Normaniaid yng Nghas-gwent
  3. Sulien Ddoeth (wedi’i gofnodi)

    Mae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.

    Sulien Ddoeth
  4. Sallwyr Rhygyfarch (wedi’i gofnodi)

    Yn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.

    Sallwyr Rhygyfarch

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf