Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 1067

Y Normaniaid yng Nghas-gwent

Mae William FitzOsbern yn dechrau codi castell carreg uwchben afon Gwy yng Nghas-gwent, un o’r cyntaf ym Mhrydain, wrth i’r Normaniaid wthio i mewn i Gymru.

Llun: Tyrau a llenfur Castell Cas-gwent · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Flwyddyn wedi Hastings, dechreuodd yr arglwydd Normanaidd William FitzOsbern godi castell carreg ar y clogwyni uwch afon Gwy yng Nghas-gwent. Dyma’r amddiffynfa gerrig hynaf sy’n dal i sefyll a godwyd ym Mhrydain wedi’r Rhufeiniaid.

PrydDechreuwyd yn 1067
Codwyd iWilliam FitzOsbern
Yng ngofalCadw, ers 1984

Y Tŵr Mawr#

Gorffennwyd ei Dŵr Mawr erbyn tua 1090 mae’n debyg, a daeth rhai o’i gerrig o adfeilion Caer-went Rufeinig.

Tŵr Mawr Cas-gwent, a orffennwyd tua 1090 mae’n debyg.
Tŵr Mawr Cas-gwent, a orffennwyd tua 1090 mae’n debyg. · Llun: Phil Brandon Hunter, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y Normaniaid yn dod i Gymru#

Cestyll oedd y ffordd y daliai’r Normaniaid dir yng Nghymru. O fewn deng mlynedd ar hugain roeddent yn eu codi ar draws y de a’r gorllewin, a’r Cymry yn eu chwalu eto.

Arglwyddi diweddarach#

Yn ddiweddarach daliwyd Cas-gwent gan William Marshal a Richard de Clare. Mae drysau ei borthdy wedi’u gwneud o bren o rhwng 1159 a 1189.

Striguil#

Striguil oedd enw cyntaf y castell, o’r gair Cymraeg ystraigl, tro mewn afon, a dim ond tua’r bedwaredd ganrif ar ddeg y cymerodd enw’r dref farchnad. Ystyr enw Cymraeg y dref, Cas-gwent, yw castell Gwent. Edrychai dros groesfan bwysig ar Wy ar y ffordd i mewn i’r wlad i Drefynwy a Henffordd, ac fe’i codwyd o gerrig o’r dechrau, pan oedd y rhan fwyaf o gestyll o bren o hyd.

William FitzOsbern#

Roedd FitzOsbern yn berthynas ac yn gynghorydd agos i Wiliam Goncwerwr, a’i gwnaeth yn iarll yn 1067. Fe’i cydnabyddir am godi neu wella cestyll Carisbrooke, Snodhill, Wigmore, Clifford, Berkeley a Threfynwy yn ogystal â Chas-gwent. Wedi gwrthryfel 1069 gwthiodd tua’r gorllewin i Went, ond fe’i lladdwyd ym Mrwydr Cassel yn Fflandrys ar 22 Chwefror 1071.

Y Tŵr Mawr#

Efallai mai’r Brenin Wiliam ei hun a orchmynnodd y Tŵr Mawr yn ystod ei ymweliad â de Cymru yn 1081. Efallai y bwriadwyd ef yn arddangosiad o rym yn ei ymwneud â’r brenin Cymreig Rhys ap Tewdwr. Mae paentiadau mur o darianau o’r drydedd ganrif ar ddeg wedi goroesi yn y castell.

Marshal a Bigod#

Ychwanegodd William Marshal y prif borthdy a’r tyrau crwn o’r 1190au hyd ei farw yn 1219. Cododd Roger Bigod adain newydd yn y Beili Isaf, Mur y Porth o gwmpas y dref tua 1274 i 1278, a’r tŵr a elwid yn ddiweddarach yn Dŵr Marten. Mae llawer o Fur y Porth yn sefyll o hyd. Yn 1403 daliwyd y castell gan ugain gŵr arfog a thrigain o saethwyr, ac aeth lluoedd Owain Glyndŵr heibio iddo a chipio Castell Casnewydd yn ei le.

Porthladd a pheintwyr#

Yn yr Oesoedd Canol Cas-gwent oedd porthladd mwyaf Cymru, yn enwog am fewnforio gwin, ac yn 1816 agorwyd pont haearn bwrw dros Wy. Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif roedd y castell yn un o olygfeydd mawr taith Gwy. Ysgrifennodd Charles Heath o Drefynwy ei arweinlyfr cyntaf yn 1793, a pheintiodd J. M. W. Turner ef yn 1794; prynodd Amgueddfa Cas-gwent y paentiad hwnnw yn 2023.

Gall ymwelwyr gerdded ar hyd y murfylchau ac i mewn i Dŵr Marten. Mae Llwybr Dyffryn Gwy yn cychwyn wrth y castell, ac mae Clawdd Offa yn dechrau yn Sedbury gerllaw. Y cae rasio, a agorwyd yn 1926, yw cartref y Welsh National ers 1949, a Eddie Parris, a aned yng Nghas-gwent, oedd y chwaraewr du cyntaf i chwarae pêl-droed rhyngwladol dros Gymru.

Cyn ac wedyn

  1. Buddugoliaeth y Clas-ar-Wy (wedi’i gofnodi)

    Yn y Clas-ar-Wy, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu byddin Seisnig ac yn lladd ei harweinydd, Leofgar, Esgob Henffordd.

    Buddugoliaeth y Clas-ar-Wy
  2. Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)

    Lleddir Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Mae’r croniclwyr yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.

    Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfan
  3. Bleddyn ap Cynfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.

    Bleddyn ap Cynfyn
  4. Sulien Ddoeth (wedi’i gofnodi)

    Mae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.

    Sulien Ddoeth

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf