Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

1073

Sulien Ddoeth

Mae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.

Llun: Y plac i Sulien yn Llanbadarn Fawr. · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Daeth Sulien o Lanbadarn Fawr, a alwyd gan y croniclwyr yn ddoethaf y Brythoniaid, yn esgob Tyddewi. Gwnaeth ef a’i feibion Lanbadarn yn gartref dysg.

PrydEsgob 1072/3 hyd 1078, ac eto 1080 hyd 1085
GanwydLlanbadarn Fawr, 1011
Bu farw1091, tua phedwar ugain oed

Deunaw mlynedd o ysgol#

Wedi ysgolion Cymru, treuliodd Sulien bum mlynedd yn ysgolion yr Alban a thair ar ddeg yn rhai Iwerddon, yna daeth adref i Geredigion ac ennill bri mawr am ei ddysgu a’i ddysg.

Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth
Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth · Llun: Pricey, CC BY 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Pedwar mab#

Dysgodd ei bedwar mab ei hun: Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan. Ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin am ei dad a’i deulu; ysgrifennodd Rhygyfarch Fuchedd Dewi.

‘Doethaf y Brythoniaid’#

Pan fu farw galwodd Brut y Tywysogion ef yn ddoethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol.

Esgob ddwywaith#

Bu Sulien yn esgob Tyddewi o 1072 neu 1073 hyd 1078. Rhwng ei ddau dymor Abraham oedd yr esgob, a lladdwyd Abraham gan ysbeilwyr yn 1080. Yna cymerodd Sulien y swydd eto hyd 1085. Ar ei ôl daeth Wilfrid, esgob annibynnol olaf Tyddewi. Yn 1081 safodd Sulien gyda Rhys ap Tewdwr, a enillodd Ddeheubarth yn ôl ym Mynydd Carn.

Lloches i ddysg#

Clas oedd Llanbadarn, eglwys a wasanaethid gan gymuned o glerigwyr, ac roedd ganddi enw am ysgolheictod. Mae’n ymddangos i Sulien gael lloches yno ar adegau pan oedd Tyddewi yn agored i gyrchoedd y Llychlynwyr. Mae Brut y Tywysogion yn cofnodi i Fynyw a Bangor gael eu difrodi gan ‘y Paganiaid’, ysbeilwyr Llychlyn, yn y blynyddoedd hynny.

Sulien a sefydlodd yr ysgrifdy yn Llanbadarn, lle câi llyfrau eu hysgrifennu a’u haddurno. Mae dwy o’i lawysgrifau wedi goroesi: Sallwyr Rhygyfarch, sydd bellach yn Nulyn, a chopi o Am y Drindod gan Awstin, sydd bellach yng Nghaergrawnt, gan yr un ysgrifydd. Gwnaed y copi hwnnw ar gais Sulien ei hun.

Eglwys Padarn#

Mae’r eglwys yn mynd yn ôl at Badarn ei hun yn y chweched ganrif. Dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, ac oddi yma lledaenodd y ffydd drwy’r wlad o gwmpas; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain. Mae ei Fuchedd yn adrodd sut y rhoddodd Maelgwn, brenin Gwynedd, iddo’r tiroedd rhwng Rheidol a Chlarach, ac yn y ddeuddegfed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yma yn grair. Gydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol. Mae Llanbadarn yn hŷn nag Aberystwyth, a enwyd ei chastell gyntaf ar ôl Llanbadarn.

Ymweld heddiw#

Mae’r eglwys bresennol yn adeilad mawr ar ffurf croes o’r drydedd ganrif ar ddeg. Gwnaed to’r gangell o goed a gwympwyd yn 1491, a chedwir dwy groes ganoloesol y tu mewn. Gosodwyd llawr mosaig deugain metr sgwâr dan y tŵr yn yr 1870au. Deuai Dafydd ap Gwilym i’r eglwys hon ar y Sul, ac ysgrifennodd am ferched Llanbadarn yn un o’i gerddi enwocaf.

Meibion ac wyrion#

Bu dysg Sulien fyw yn ei deulu. Daeth Ieuan yn archoffeiriad Llanbadarn a bu farw yn 1137; daeth Daniel yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor yn archddiacon Ceredigion. Mae’n debyg mai mab Arthen oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen. Magwyd mab Rhygyfarch ei hun, Sulien arall, gan glerigwyr Llanbadarn, a daeth yn adnabyddus fel athro yno.

Lle digwyddodd

Y bobl

1011–1091

Sulien

Y doethaf o’r Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.

Sulien

Cyn ac wedyn

  1. Y Normaniaid yng Nghas-gwent (wedi’i gofnodi)

    Mae William FitzOsbern yn dechrau codi castell carreg uwchben afon Gwy yng Nghas-gwent, un o’r cyntaf ym Mhrydain, wrth i’r Normaniaid wthio i mewn i Gymru.

    Y Normaniaid yng Nghas-gwent
  2. Bleddyn ap Cynfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.

    Bleddyn ap Cynfyn
  3. Sallwyr Rhygyfarch (wedi’i gofnodi)

    Yn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.

    Sallwyr Rhygyfarch
  4. Brwydr Mynydd Carn (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.

    Brwydr Mynydd Carn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf