Sulien
Y doethaf o’r Brythoniaid (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.
Sulien

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1073
Mae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.
Llun: Y plac i Sulien yn Llanbadarn Fawr. · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Daeth Sulien o Lanbadarn Fawr, a alwyd gan y croniclwyr yn ddoethaf y Brythoniaid, yn esgob Tyddewi. Gwnaeth ef a’i feibion Lanbadarn yn gartref dysg.FfynonellauSulien (1011–1091), teacher and Bishop of St Davids ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Ganwyd yn Llanbadarn Fawr i deulu da, clerigol mae’n debyg; wedi ysgolion Cymru bu bum mlynedd yn ysgolion yr Alban a thair ar ddeg yn ysgolion Iwerddon; yn ôl yng Ngheredigion enillodd fri mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi 1072/3–1078 ac eto 1080–1085; bu’n arwain addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan; ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin am Sulien a’i deulu ar ddalennau copi o De Trinitate Awstin; bu farw yn 1091 tua phedwar ugain oed.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Sulien ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Tyddewi 1073–1078 a 1079/80–1085/6, bu farw tua 1090/1; â chysylltiad agos â chlas Llanbadarn Fawr, lle cafodd loches rhag cyrchoedd y Llychlynwyr ar Dyddewi; roedd gan Lanbadarn enw am ysgolheictod; ysgrifennodd ei fab Rhygyfarch Fuchedd Dewi Sant.
| Pryd | Esgob 1072/3 hyd 1078, ac eto 1080 hyd 1085 |
|---|---|
| Ganwyd | Llanbadarn Fawr, 1011 |
| Bu farw | 1091, tua phedwar ugain oed |
Wedi ysgolion Cymru, treuliodd Sulien bum mlynedd yn ysgolion yr Alban a thair ar ddeg yn rhai Iwerddon, yna daeth adref i Geredigion ac ennill bri mawr am ei ddysgu a’i ddysg.FfynhonnellSulien (1011–1091), teacher and Bishop of St Davids ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Ganwyd yn Llanbadarn Fawr i deulu da, clerigol mae’n debyg; wedi ysgolion Cymru bu bum mlynedd yn ysgolion yr Alban a thair ar ddeg yn ysgolion Iwerddon; yn ôl yng Ngheredigion enillodd fri mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi 1072/3–1078 ac eto 1080–1085; bu’n arwain addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan; ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin am Sulien a’i deulu ar ddalennau copi o De Trinitate Awstin; bu farw yn 1091 tua phedwar ugain oed.

Dysgodd ei bedwar mab ei hun: Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan. Ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin am ei dad a’i deulu; ysgrifennodd Rhygyfarch Fuchedd Dewi.FfynonellauSulien (1011–1091), teacher and Bishop of St Davids ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Ganwyd yn Llanbadarn Fawr i deulu da, clerigol mae’n debyg; wedi ysgolion Cymru bu bum mlynedd yn ysgolion yr Alban a thair ar ddeg yn ysgolion Iwerddon; yn ôl yng Ngheredigion enillodd fri mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi 1072/3–1078 ac eto 1080–1085; bu’n arwain addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan; ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin am Sulien a’i deulu ar ddalennau copi o De Trinitate Awstin; bu farw yn 1091 tua phedwar ugain oed.Sulien ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Tyddewi 1073–1078 a 1079/80–1085/6, bu farw tua 1090/1; â chysylltiad agos â chlas Llanbadarn Fawr, lle cafodd loches rhag cyrchoedd y Llychlynwyr ar Dyddewi; roedd gan Lanbadarn enw am ysgolheictod; ysgrifennodd ei fab Rhygyfarch Fuchedd Dewi Sant.
Pan fu farw galwodd Brut y Tywysogion ef yn ddoethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
Bu Sulien yn esgob Tyddewi o 1072 neu 1073 hyd 1078. Rhwng ei ddau dymor Abraham oedd yr esgob, a lladdwyd Abraham gan ysbeilwyr yn 1080.FfynonellauSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).St Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012. Yna cymerodd Sulien y swydd eto hyd 1085. Ar ei ôl daeth Wilfrid, esgob annibynnol olaf Tyddewi.FfynhonnellSULIEN (1011–1091), ‘the Wise’, teacher and bishop of St Davids ↗William Hopkin Davies, 1959 (Saesneg)Esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085; fe’i dilynwyd gan Wilfrid, esgob annibynnol olaf Tyddewi. Yn 1081 safodd Sulien gyda Rhys ap Tewdwr, a enillodd Ddeheubarth yn ôl ym Mynydd Carn.FfynhonnellCARADOG ap GRUFFYDD ap RHYDDERCH (d. 1081) ↗J. E. Lloyd, 1959 (Saesneg)Ŵyr Rhydderch ab Iestyn; ymddengys mai Gwynllŵg a Gwent Uwch Coed oedd cartref ei deulu; fe’i gwelir gyntaf yn 1065, pan ddinistriodd borthdy hela newydd yr Iarll Harold ym Mhorthysgewin; aeth ati i goncro Deheubarth, gan ladd Maredudd ab Owain ab Edwin mewn brwydr ar afon Rhymni yn 1072 a Rhys ab Owain yn 1078; yn 1081 rhoddodd Rhys ap Tewdwr, gyda chefnogaeth yr Esgob Sulien o Dyddewi a Gruffudd ap Cynan, ergyd lethol i Garadog a’i gynghreiriaid o’r gogledd ym Mynydd Carn yng ngogledd Dyfed; ei fab Owain oedd cyndad arglwyddi Cymreig diweddarach Caerllion.
Clas oedd Llanbadarn, eglwys a wasanaethid gan gymuned o glerigwyr, ac roedd ganddi enw am ysgolheictod. Mae’n ymddangos i Sulien gael lloches yno ar adegau pan oedd Tyddewi yn agored i gyrchoedd y Llychlynwyr.FfynhonnellSulien ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Tyddewi 1073–1078 a 1079/80–1085/6, bu farw tua 1090/1; â chysylltiad agos â chlas Llanbadarn Fawr, lle cafodd loches rhag cyrchoedd y Llychlynwyr ar Dyddewi; roedd gan Lanbadarn enw am ysgolheictod; ysgrifennodd ei fab Rhygyfarch Fuchedd Dewi Sant. Mae Brut y Tywysogion yn cofnodi i Fynyw a Bangor gael eu difrodi gan ‘y Paganiaid’, ysbeilwyr Llychlyn, yn y blynyddoedd hynny.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the Chronicle of the Princes, the years 1071 to 1097 ↗cyf. John Williams ab Ithel, 1860 (Saesneg)1071: anrheithiodd y Ffrancod Geredigion a Dyfed, a difrodwyd Mynyw a Bangor gan y Paganiaid. 1078: difrodwyd Mynyw yn druenus gan y Paganiaid, a bu farw Abraham, esgob Mynyw. 1080: dechreuwyd adeiladu Caerdydd. 1088: dygwyd creirfa Dewi Sant yn lladradaidd o’r eglwys a’i hysbeilio’n llwyr. 1091: daeth y Ffrancod i Ddyfed a Cheredigion, a’u cadw. 1093: anrheithiodd y Ffrancod Bŵyr, Cydweli a Dyffryn Tywi. 1094: bu farw William fab Baldwin, a sefydlodd gastell Rhyd y Gors ar orchymyn brenin Lloegr. 1095: ni feiddiai’r Ffrancod fynd i’r creigiau a’r coedydd, ond hofran ar y gwastadeddau. 1097: cymerodd Cadwgan ap Bleddyn Geredigion a rhan o Bowys, a chafodd Gruffudd Fôn. Mae blynyddoedd y Brut yma yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Sulien a sefydlodd yr ysgrifdy yn Llanbadarn, lle câi llyfrau eu hysgrifennu a’u haddurno. Mae dwy o’i lawysgrifau wedi goroesi: Sallwyr Rhygyfarch, sydd bellach yn Nulyn, a chopi o Am y Drindod gan Awstin, sydd bellach yng Nghaergrawnt, gan yr un ysgrifydd.FfynhonnellRicemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)159 tudalen o femrwn; heblaw’r sallwyr mae’n cynnwys llythyr Sant Jerôm at Chromatius ac Elidorus, y Breviarius Apostolorum, Merthyrdraeth Jerôm a thablau; am ei fod yn dangos dylanwad Llychlynnaidd yn ogystal â Gwyddelig fe’i galwyd yn ‘Hiberno-Ddanaidd’ yn hytrach na ‘Hiberno-Sacsonaidd’; ychydig o amrywiaeth sydd yn ei batrymau ond fe’u prisir yn uchel; Ithael oedd yr ysgrifydd yn ôl pob tebyg a gwnaeth John (Ieuan) y priflythrennau mawr a’r lluniau, ond nid yr un llaw sydd bob amser ac efallai i Rygyfarch ysgrifennu rhai rhannau; daw o’r ysgrifdy a sefydlodd Sulien yn Llanbadarn Fawr ac mae’n un o ddwy lawysgrif ohono sydd wedi goroesi, a’r llall yn gopi o De Trinitate Awstin yng Nghaergrawnt gan yr un ysgrifydd. Gwnaed y copi hwnnw ar gais Sulien ei hun.FfynhonnellRhygyfarch ap Sulien and Ieuan ap Sulien ↗Richard Gameson, The Cambridge History of the Book in Britain, cyf. 1, 2011 (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch y penillion De psalterio ar ffolio 158v y llawysgrif sy’n cynnwys merthyrdraeth Jerôm a’r sallwyr; yn y llofnod hwn mae’n enwi ei hun yn awdur, ei frawd Ieuan yn addurnwr ac Ithael yn ysgrifydd a gopïodd y llyfr; mewn ail lawysgrif, copi o De Trinitate Awstin a ysgrifennwyd ar gais eu tad, ysgrifennodd Ieuan ei holl benillion Lladin a Chymraeg yn ei law ei hun.
Mae’r eglwys yn mynd yn ôl at Badarn ei hun yn y chweched ganrif. Dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, ac oddi yma lledaenodd y ffydd drwy’r wlad o gwmpas; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain. Mae ei Fuchedd yn adrodd sut y rhoddodd Maelgwn, brenin Gwynedd, iddo’r tiroedd rhwng Rheidol a Chlarach, ac yn y ddeuddegfed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yma yn grair. Gydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol.FfynhonnellSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090. Mae Llanbadarn yn hŷn nag Aberystwyth, a enwyd ei chastell gyntaf ar ôl Llanbadarn.FfynhonnellLlanbadarn Fawr, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Llanbadarn Fawr wedi’i henwi ar ôl eglwys Padarn, sy’n dyddio o’r chweched ganrif; mae’r eglwys bresennol yn dyddio o 1257; yn ôl traddodiad ganed Dafydd ap Gwilym ym Mrogynin, Penrhyn-coch, ac ysgrifennodd am yr eglwys yn ‘Merched Llanbadarn’; mae Llanbadarn Fawr yn hŷn nag Aberystwyth, ac enwyd ei chastell ar ôl Llanbadarn i ddechrau; saif slab carreg y Garreg Fawr yn y sgwâr; poblogaeth 3,380 yn 2011.
Mae’r eglwys bresennol yn adeilad mawr ar ffurf croes o’r drydedd ganrif ar ddeg. Gwnaed to’r gangell o goed a gwympwyd yn 1491, a chedwir dwy groes ganoloesol y tu mewn. Gosodwyd llawr mosaig deugain metr sgwâr dan y tŵr yn yr 1870au.FfynhonnellSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 271): eglwys fawr gain o’r 13eg ganrif, ar ffurf croes, gyda chorff heb eiliau, croesfreichiau a thŵr canol; estynnwyd tua 1475 a’i hadfer fesul cam o 1867 i 1884 gan John Pollard Seddon; cedwir dwy groes ganoloesol y tu mewn; mae gan do talcen y gangell, o ddiwedd yr Oesoedd Canol ac wedi’i orffen yn gain â bosiau, ddyddiad cwympo coed o 1491, ac mae arysgrif ffenestr yn enwi William Stafford, abad Vale Royal, sy’n cadarnhau i’r gangell gael ei hailgodi bryd hynny; gosodwyd llawr brithwaith 40 metr sgwâr dan y tŵr yn y 1870au. Deuai Dafydd ap Gwilym i’r eglwys hon ar y Sul, ac ysgrifennodd am ferched Llanbadarn yn un o’i gerddi enwocaf.FfynonellauLlanbadarn Fawr, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Llanbadarn Fawr wedi’i henwi ar ôl eglwys Padarn, sy’n dyddio o’r chweched ganrif; mae’r eglwys bresennol yn dyddio o 1257; yn ôl traddodiad ganed Dafydd ap Gwilym ym Mrogynin, Penrhyn-coch, ac ysgrifennodd am yr eglwys yn ‘Merched Llanbadarn’; mae Llanbadarn Fawr yn hŷn nag Aberystwyth, ac enwyd ei chastell ar ôl Llanbadarn i ddechrau; saif slab carreg y Garreg Fawr yn y sgwâr; poblogaeth 3,380 yn 2011.137. Merched Llanbadarn (The Girls of Llanbadarn) ↗Dafydd Johnston ac eraill (gol.), Prifysgol Abertawe‘Plygu rhag llid yr ydwyf, / Pla ar holl ferched y plwyf!’: bob Sul yn eglwys Llanbadarn mae Dafydd yn wynebu’r merched â’i war at Dduw, a dwy ferch yn sibrwd bod golwg ddrwg arno a ‘gwallt ei chwaer ar ei ben’.
Bu dysg Sulien fyw yn ei deulu. Daeth Ieuan yn archoffeiriad Llanbadarn a bu farw yn 1137; daeth Daniel yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor yn archddiacon Ceredigion. Mae’n debyg mai mab Arthen oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen.FfynhonnellSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163). Magwyd mab Rhygyfarch ei hun, Sulien arall, gan glerigwyr Llanbadarn, a daeth yn adnabyddus fel athro yno.FfynhonnellRHYGYFARCH (1056/7–1099), scholar ↗William Hopkin Davies, 1959 (Saesneg)Dywedid mai ei dad oedd ei unig athro; offeiriad yn Nhyddewi oedd ef yn ôl pob tebyg; mae gan ei Fuchedd Ladin i Ddewi Sant, a ysgrifennwyd tua 1090 yn ôl pob tebyg, wyth pennod a thrigain, a dynnwyd, meddai, o ‘lawysgrifau hen iawn’ a gafwyd yn bennaf yn Nhyddewi; priodolir y Galarnad Ladin fer iddo yn llawysgrif Cotton Faustina C. i yr Amgueddfa Brydeinig; bu farw yn ei dair a deugeinfed flwyddyn yn 1099, gan adael mab, Sulien (bu farw 1146), a fagwyd gan glerigwyr Llanbadarn Fawr ac a ddaeth yn adnabyddus fel athro yno.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Ysgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.
SulienMae William FitzOsbern yn dechrau codi castell carreg uwchben afon Gwy yng Nghas-gwent, un o’r cyntaf ym Mhrydain, wrth i’r Normaniaid wthio i mewn i Gymru.
Y Normaniaid yng Nghas-gwentMae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.
Bleddyn ap CynfynYn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.
Sallwyr RhygyfarchMae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.
Brwydr Mynydd CarnYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf