Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes y Seintiau

Tyddewi

Sefydlodd Dewi Sant ei fynachlog yma. Dywedid gynt fod dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
6th century 51.882° N, 5.269° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun
Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Llun: Ввласенко, CC BY 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Tyddewi: tŷ Dewi

Tyddewi

  • Ty tŷ
  • ddewi Dewi Santo Dewi (treiglad meddal: d → dd)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Tyddewi ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru, lle sefydlodd Dewi, nawddsant Cymru, ei fynachlog yn y chweched ganrif. Hi yw dinas leiaf Prydain, a’i heglwys gadeiriol yw’r eglwys ganoloesol bwysicaf yng Nghymru.

SefydlwydGan Dewi, yn y 6ed ganrif
Eglwys gadeiriolDechreuwyd 1181, gan mwyaf erbyn 1220
DinasAdferwyd y statws ar 1 Mehefin 1995

Mynyw

Yn Gymraeg gelwid y lle gyntaf yn Fynyw, yn Lladin Menevia, a Dewi oedd ei abad. Saif yr eglwys mewn clos mawr â mur wrth afon fechan Alun, ac am amser hir bu’n fan nawdd. Galwodd awdur o’r nawfed ganrif hi’n archesgobaeth hyd yn oed.

Tŷ dysg

Ysgrifennwyd anodau Lladin yma o’r wythfed ganrif. Roedd Tyddewi mor enwog am ddysg nes i’r Brenin Alfred o Wessex wahodd Asser o Dyddewi yn 885 i ymuno â’i gylch o ysgolheigion a helpu i adfywio dysg yn ei deyrnas. Tua 930 galwodd y gerdd fawr Armes Prydein ar enw Dewi, ac yn 1090 ysgrifennodd Rhygyfarch ap Sulien Fuchedd Ladin Dewi yma. Cedwir naw maen cerfiedig o’r Oesoedd Canol cynnar yn yr eglwys gadeiriol, yn eu plith Carreg Abraham.

Drwy’r stormydd

Rhwng 907 a 1091 ymosododd y Llychlynwyr ar yr eglwys un ar ddeg o weithiau, ac yn 999 lladdasant yr Esgob Morgeneu. Bob tro cododd Tyddewi eto. Yn 1081 daeth Gwilym Goncwerwr yma i weddïo, a daeth Harri II yn 1171.

Dwy bererindod gystal â Rhufain

Yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair gystal ag un i Jeriwsalem. Am ganrifoedd cerddodd pererinion ffyrdd Cymru at greirfa Dewi, a bendithiwyd y greirfa adferedig eto ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.

Yr eglwys gadeiriol

Dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181. Mae ei llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain, ac mae ynddi un o’r enghreifftiau cynharaf ym Mhrydain o drifforiwm a chlerestori ynghyd. Ychwanegodd yr Esgob Henry de Gower y groglofft a Llys mawr yr Esgob yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a chododd yr Esgob Edward Vaughan gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll. Mae nenfwd derw Gwyddelig y corff o’r 1530au.

Tywysogion yn gorffwys

Claddwyd yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, yma, ac yn 1540 gosodwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel. Yn 1982 rhoddodd y Frenhines y Cymun Brenhinol yma, y tro cyntaf erioed i’r seremoni gael ei chynnal y tu allan i Loegr.

Ddoe a heddiw

St Davids Cathedral today: the cathedral and the palace from the south-east
St Davids Cathedral, 1740: the cathedral and the Bishop’s Palace from the south-east
1740Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Eglwys Dewi Sant yn ei phant ger y môr, wedi’i darlunio ar 5 Ebrill 1740. Adferwyd yr eglwys gadeiriol gan George Gilbert Scott o’r 1860au ymlaen, ac mae Llys yr Esgob mawr wrth ei hochr yng ngofal Cadw heddiw.

Ddoe: yr eglwys gadeiriol a Llys yr Esgob o’r de-ddwyrain · Samuel and Nathaniel Buck, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: yr eglwys gadeiriol a’r llys o’r de-ddwyrain · Christopher Hilton, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Y stori lawn

Erthygl · 20 mun

Yr awduron a gofnododd Gymru gynnar

O Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.

Erthygl · 11 mun

Padrig Sant, y Brython o Gymru

Brython oedd nawddsant Iwerddon, mab i ddiacon a gipiwyd o’i gartref gan ysbeilwyr o Iwerddon yn un ar bymtheg oed. Mae traddodiad Cymru yn dal mai yng Nghymru yr oedd ei gartref, ym Manwen ym mlaen cwm Dulais. Ei eiriau ei hun, hawliau Cymru, a’r lleill.

Erthygl · 13 mun

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd: yr Arglwydd Rhys a’r eisteddfod gyntaf

Yn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.

Erthygl · 12 mun

Nest ferch Rhys: tywysoges Deheubarth a mam y Geraldiaid

Bu merch brenin olaf Deheubarth fyw drwy goncwest Normanaidd y de, achubodd fywyd ei gŵr ar noson o dân yng Nghenarth Bychan, a daeth yn fam i deulu a enillodd Iwerddon ac a roddodd Gerallt Gymro i Gymru.

Erthygl · 11 mun

Joseff o Arimathea yn dod i Brydain

Y gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.

Erthygl · 16 mun

Cristnogion cyntaf Prydain

Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Marw Dewi Sant (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.

    Marw Dewi Sant
  2. Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred (wedi’i gofnodi)

    Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.

    Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred
  3. Annales Cambriae (wedi’i gofnodi)

    Yn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.

    Annales Cambriae
  4. Sulien Ddoeth (wedi’i gofnodi)

    Mae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.

    Sulien Ddoeth
  5. Gwilym yn Nhyddewi (wedi’i gofnodi)

    Daw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.

    Gwilym yn Nhyddewi
  6. Buchedd Dewi (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

    Buchedd Dewi
  7. Marw’r Arglwydd Rhys

    Mae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.

    Marw’r Arglwydd Rhys
  8. Llys yr Esgob yn Nhyddewi

    Mae’r Esgob Henry de Gower yn codi Llys mawr yr Esgob ger yr eglwys gadeiriol yn Nhyddewi, gyda’i fylchfuriau bwaog.

    Llys yr Esgob yn Nhyddewi

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf