

Erthygl
Y Tywysog Rhys ap Gruffudd: yr Arglwydd Rhys a’r eisteddfod gyntaf
Yn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.
Llun: Delw garreg ganoloesol yr Arglwydd Rhys yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi · Tipcake, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Adeg y Nadolig yn y flwyddyn 1176, roedd castell Aberteifi’n llawn cerddoriaeth. Flwyddyn ynghynt roedd y gwahoddiad wedi mynd allan ar draws Cymru, Lloegr, yr Alban ac Iwerddon: byddai tywysog Deheubarth yn cynnal gŵyl fawr, a byddai’r beirdd gorau a’r cerddorion gorau’n cystadlu am ddwy gadair. Pan ddaeth y gystadleuaeth i ben, enillodd bardd o Wynedd un gadair ac enillodd cerddor ifanc o lys y tywysog ei hun y llall. Hon oedd yr eisteddfod gyntaf y mae gennym gofnod ohoni, a’r gŵr a’i cynhaliodd oedd Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, y tywysog mwyaf a fu gan dde Cymru erioed.
| Pwy | Rhys ap Gruffudd, tywysog Deheubarth, a elwir yr Arglwydd Rhys |
|---|---|
| Ei eni | 1132 |
| Ei dad | Gruffudd ap Rhys, mab y Brenin Rhys ap Tewdwr |
| Ei fam | Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan o Wynedd |
| Ei fodryb | Nest ferch Rhys |
| Teyrnasodd | Ar Ddeheubarth, o 1155 hyd 1197 |
| Ei lys | Dinefwr, a’r castell carreg a gododd yn Aberteifi |
| Enwog am | Droi Harri II yn ôl yn 1165, a’r eisteddfod yn Aberteifi yn 1176 |
| Ei gladdu | Eglwys Gadeiriol Tyddewi, 1197 |
Bachgen heb fam#
Ganed Rhys yn 1132 i deulu a oedd yn ymladd am ei einioes. Lladdwyd ei daid, y Brenin Rhys ap Tewdwr, gan y Normaniaid yn 1093, a rhannwyd teyrnas Deheubarth rhwng arglwyddi Normanaidd. Roedd ei dad, Gruffudd ap Rhys, wedi dod yn ôl o alltudiaeth yn Iwerddon i ymladd amdani o goedwigoedd y Cantref Mawr. Ei fodryb oedd Nest, y fenyw enwocaf yng Nghymru.
Yn 1136, pan oedd Rhys yn bedair oed, arweiniodd ei fam Gwenllian fyddin yn erbyn castell Normanaidd Cydweli tra oedd ei dad i ffwrdd yn ceisio cymorth yng Ngwynedd. Syrthiodd yn y frwydr, ger y cae a elwir o hyd yn Faes Gwenllian. Yn ddiweddarach y flwyddyn honno ymunodd ei brodyr, Owain a Chadwaladr o Wynedd, â thad Rhys ac ennill buddugoliaeth fawr Crug Mawr ger Aberteifi. Flwyddyn yn ddiweddarach roedd ei dad yntau wedi marw. Tyfodd Rhys gyda’i frodyr hŷn, mewn gwlad a oedd yn nwylo’r gelyn o hyd.
Y brodyr yn adennill y de#
Nid arhosodd meibion Gruffudd ap Rhys nes eu bod yn ddynion cyn ymladd. Yn y 1140au a dechrau’r 1150au cipiodd Cadell, Maredudd a Rhys gastell ar ôl castell yn ôl: Caerfyrddin, Llansteffan, Cas-wis, Dinbych-y-pysgod, a thiroedd Ceredigion. Roedd Rhys yn y frwydr o tua phedair ar ddeg oed. Clwyfwyd Cadell ac aeth ar bererindod; bu farw Maredudd yn ifanc yn 1155. Yn dair ar hugain oed, Rhys ap Gruffudd oedd rheolwr Deheubarth.
Sefyll yn erbyn Harri II#
Ei elyn oedd y brenin mwyaf grymus yn Ewrop. Teyrnasai Harri II ar Loegr a hanner Ffrainc, ac yn 1158 gorymdeithiodd i Gymru a gorfodi Rhys i ildio’r rhan fwyaf o’i diroedd. Arhosodd Rhys ei gyfle. Yn 1164 cododd eto, a’r flwyddyn ganlynol ymunodd ag Owain Gwynedd, Owain Cyfeiliog o Bowys a thywysogion eraill Cymru yn y gynghrair Gymreig fwyaf yn yr oes.
Yn haf 1165 daeth Harri yn eu herbyn gyda byddin enfawr o Loegr, Normandi, Anjou a Fflandrys. Ymgasglodd tywysogion Cymru yng Nghorwen ac aros. Ymlafniodd byddin Harri i fyny i fynyddoedd y Berwyn, a daeth y glaw. Caewyd y fyddin yn y stormydd a’r llaid, yn brin o fwyd, a bu’n rhaid i Harri droi’n ôl i Loegr heb frwydr. Daeth Rhys adref a chipio Castell Aberteifi a Chilgerran, ac ymhlith ei garcharorion roedd Robert FitzStephen, mab Nest, ei gefnder ei hun, a ollyngodd yn rhydd yn ddiweddarach i chwilio am ei ffortiwn yn Iwerddon.
Ustus De Cymru#
Yn 1171 daeth Harri II tua’r gorllewin eto, y tro hwn fel cyfaill. Roedd arno angen heddwch yng Nghymru tra âi i Iwerddon, a gwyddai mai Rhys oedd y gŵr a ddaliai’r de. Gwnaeth y brenin a’r tywysog heddwch parhaol. Cadarnhaodd Harri Rhys yn yr holl diroedd a enillasai, ac yn 1172 enwodd ef yn Ustus De Cymru, swyddog y brenin ei hun dros y de i gyd.
Am yr ail flynedd ar bymtheg nesaf roedd heddwch yn Neheubarth, a Rhys oedd ei meistr. Galwai’r Cymry ef yr Arglwydd Rhys, teitl na ddaliai unrhyw dywysog arall yn ei ddydd, a defnyddiai’r croniclau ef fel ei enw. Teyrnasai o Ddinefwr ar ei chraig uwchben y Tywi, ac ailgododd Gastell Aberteifi mewn carreg a morter, un o’r cestyll carreg cyntaf a godwyd gan dywysog Cymreig.
Nadolig yn Aberteifi, 1176#
Mae cronicl y tywysogion yn adrodd hanes gŵyl 1176. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys ŵyl arbennig yng Nghastell Aberteifi adeg y Nadolig, a pharodd ei chyhoeddi flwyddyn ymlaen llaw drwy Gymru a Lloegr, yr Alban ac Iwerddon a’r ynysoedd eraill. Gosododd ddau fath o gystadleuaeth: un rhwng y beirdd a’r prydyddion, ac un rhwng y telynorion, y crythorion, y pibyddion a phob math ar gerddorion. A gosododd ddwy gadair i’r buddugwyr, a’u llwytho â rhoddion mawr.
Enillodd gŵr ifanc o lys Rhys ei hun, mab Eilon y crythor, y gadair am gerddoriaeth. Enillodd gwŷr Gwynedd y gadair am farddoniaeth. Rhoddodd Rhys roddion i bob un o’r cystadleuwyr, ac nid aeth neb ymaith yn waglaw. Mae pob eisteddfod er hynny, o’r Eisteddfod Genedlaethol i’r eisteddfod gapel leiaf yn y wlad, yn dilyn y patrwm a osododd Rhys yn Aberteifi: cystadlaethau mewn barddoniaeth a cherddoriaeth, gerbron yr holl genedl, gyda chadair i’r buddugwr. Yn 1976 daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i Aberteifi i nodi wyth can mlynedd.
Tywysog yr Eglwys a dysg#
Rhoddodd Rhys i’r Eglwys mor hael ag y rhoddodd i’r beirdd. Cymerodd abaty Sistersaidd Ystrad Fflur dan ei ofal yn 1165 a rhoi iddo’r tiroedd a’i gwnaeth yn abaty mwyaf Cymru, lle byddai’r mynachod yn ddiweddarach yn cadw cronicl y tywysogion a lle claddwyd tywysogion Deheubarth. Sefydlodd abaty Talyllychau a lleiandy Llanllŷr, ac roedd yn noddwr i’r Hendy-gwyn. Gweddïai mynachod Cymru drosto fel eu sylfaenydd.
Croesawai ei lys feirdd a gwŷr dysgedig, a chariai ei deulu ei hun ddysg Cymru. Pan ddaeth Archesgob Baldwin o Gaergaint i Gymru yn 1188 i bregethu’r Groesgad, cyfarfu Rhys ag ef ym Maesyfed a marchogaeth gydag ef drwy ei diroedd, a chyda hwy aeth Gerallt Gymro, ŵyr Nest, câr Rhys ei hun, a ysgrifennodd y cyfan i lawr. Disgrifiodd Gerallt Rhys fel gŵr o osgo bonheddig a chalon hael, ac mae’r Daith drwy Gymru’n llawn o wlad y tywysog.
Y blynyddoedd olaf#
Pan fu farw Harri II yn 1189, bu farw’r heddwch gydag ef. Cododd Rhys, bellach yn ei bumdegau hwyr, y cleddyf eto ac ysgubo drwy arglwyddiaethau Normanaidd y de, gan gipio Cydweli, Talacharn, Sanclêr a Llansteffan. Roedd yn ymladd o hyd yn ei chwedegau, ac yn 1196 enillodd ei ymgyrch olaf, gan losgi Caerfyrddin a chipio cestyll Maesyfed a Chastell Paen.
Bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle dangosir delw garreg o farchog fel ei eiddo ef o hyd. Galarodd cronicl y tywysogion amdano fel pen a tharian a chadernid y de a Chymru gyfan, gobaith ac amddiffyn yr holl Frythoniaid. Dywedodd ei fod yn anorchfygol ei feddwl ac yn hael ei rodd, a bod gogoniant Cymru wedi mynd gydag ef i’r bedd.
Pam y mae’r Tywysog Rhys yn bwysig#
Roedd Rhys ap Gruffudd yn bedair oed pan syrthiodd ei fam ac yn bump pan fu farw ei dad, a bu teyrnas ei daid yn nwylo’r Normaniaid am ddeugain mlynedd. Erbyn iddo farw roedd wedi ei hennill i gyd yn ôl a’i dal am ddeugain mlynedd, a bu’n rhaid i frenin mwyaf Ewrop ei drin fel cydradd.
Ond parhaodd ei rodd fwyaf yn hwy na’i gestyll. Adeg y Nadolig 1176 casglodd feirdd a cherddorion Cymru yn Aberteifi a gosod cadair i’r gorau ohonynt. Wyth canrif a hanner yn ddiweddarach mae pobl Cymru’n dal i ymgasglu bob haf i wneud yr un peth. Mae pob cadair a enillwyd erioed mewn eisteddfod yn mynd yn ôl at y Tywysog Rhys.
Yr Arglwydd Rhys → Nest ferch Rhys, ei fodryb → Gwenllian, ei fam → Gruffudd ap Rhys, ei dad → Dinefwr → Ystrad Fflur →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 12 munNest ferch Rhys: tywysoges Deheubarth a mam y Geraldiaid
Bu merch brenin olaf Deheubarth fyw drwy goncwest Normanaidd y de, achubodd fywyd ei gŵr ar noson o dân yng Nghenarth Bychan, a daeth yn fam i deulu a enillodd Iwerddon ac a roddodd Gerallt Gymro i Gymru.
Erthygl · 5 munPam mae cymaint o gestyll yng Nghymru?
Mwy nag 800 o safleoedd cestyll mewn gwlad y gallwch yrru ar ei thraws mewn prynhawn. Mae pob un yn gofnod o rywun yn ceisio cipio Cymru, neu ei dal.
Erthygl · 6 munY wlad na ellid ei choncro
Gwnaeth y Llychlynwyr deyrnas yn Lloegr ond byth yng Nghymru. Cymerodd y Normaniaid Loegr mewn pum mlynedd; daliodd Cymru hwy am fwy na dau gan mlynedd.
Yr oes · 1100 – 1282Oes y Tywysogion
Cestyll, barddoniaeth a thywysogion Gwynedd a Deheubarth yn erbyn grym y Normaniaid a Lloegr.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf