Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

1132–1197

Yr Arglwydd Rhys

Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1132–1197 (wedi’i gofnodi) Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
★ Y Cymro cyntaf Cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, Aberteifi 1176
Delw garreg ganoloesol yr Arglwydd Rhys yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi
Delw garreg ganoloesol yr Arglwydd Rhys yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi · Llun: Tipcake, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Rhys ap Gruffudd, a adwaenir mewn hanes fel yr Arglwydd Rhys, a deyrnasodd ar Ddeheubarth o 1155 hyd 1197, ac roedd yn un o’r rheolwyr mwyaf a fu gan Gymru erioed. Yn ŵyr i Rys ap Tewdwr ac yn fab i Wenllian, enillodd hen deyrnas y de yn ôl, cododd y castell carreg cyntaf a godwyd gan reolwr Cymreig, cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, a rhoddodd ei enw a’i ofal i abatai mawr Cymru. Mewn dwy o’i siarteri galwodd ei hun yn Dywysog Cymru.

GanwydTua 1132
Bu farw28 Ebrill 1197
TeyrnasoddDeheubarth, 1155 hyd 1197
Ei rieniGruffudd ap Rhys a Gwenllian
Ei wraigGwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys
CladdwydEglwys Gadeiriol Tyddewi

Y mab ieuengaf#

Ganwyd Rhys tua 1132, mab ieuengaf Gruffudd ap Rhys a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan. Pan oedd yn bedair oed syrthiodd ei fam yn ymladd yng Nghydweli, a’r flwyddyn wedyn bu farw ei dad. Arweiniodd ei hanner brodyr Anarawd a Chadell, ac yna ei frawd Maredudd, y frwydr i ennill y de yn ôl, a magwyd Rhys yn eu gosgorddion. Mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn dair ar ddeg oed, yn 1146, yn ymladd wrth ochr Cadell a Maredudd wrth gipio castell Llansteffan. Dilynodd Cas-wis, Caerfyrddin a Chasllwchwr, ac yn 1153 arweiniodd Rhys ei fyddin ei hun am y tro cyntaf a chipio castell Sanclêr.

Rheolwr Deheubarth#

Pan fu farw Maredudd yn 1155, daeth Rhys yn unig reolwr Deheubarth tua thair ar hugain oed. Tua’r adeg hon priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys, a’r flwyddyn wedyn cododd gastell yn Aberdyfi i warchod ei ffin ogleddol. Roedd brenin newydd Lloegr, Harri II, yn benderfynol o feistroli Cymru, ac yn 1158 gadawodd i Rys ddim ond y Cantref Mawr, calon tir ei deulu.

Gwrthryfel 1164#

Yn 1164 cododd y Cymry i gyd gyda’i gilydd, ac ysgubodd Rhys i Geredigion ac Emlyn a chipio cestyll Aberteifi a Chilgerran. Yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd yng Nghorwen pan ddaeth Harri â byddin fawr. Gyrrodd stormydd y Berwyn a’r Cymry yng nghoedydd Ceiriog y Saeson yn ôl, a daliodd Rhys ei diroedd o hynny ymlaen am weddill ei oes.

Ustus De Cymru#

Wedi marw Owain Gwynedd yn 1170, Rhys oedd y prif rym yng Nghymru gyfan. Yn 1171 ceisiodd y Brenin Harri ei gyfeillgarwch a’i wneud yn ustus De Cymru, ac am weddill teyrnasiad Harri bu heddwch yn y de. Ailgododd Rhys Gastell Aberteifi mewn carreg yn 1171, y castell carreg cynharaf y gwyddys iddo gael ei godi gan reolwr Cymreig.

Yr eisteddfod gyntaf#

Adeg Nadolig 1176 cynhaliodd Rhys ŵyl fawr o farddoniaeth a cherddoriaeth yn Aberteifi. Roedd wedi anfon gair flwyddyn ymlaen llaw drwy Gymru, Lloegr, yr Alban, Iwerddon a’r ynysoedd eraill. Roedd dwy gadair, un i farddoniaeth ac un i gerddoriaeth, ac aeth cadair y beirdd i fardd o Wynedd a gwobr y gerddoriaeth i fab Eilon y Crythwr. Dyma’r eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, ac yn 2026, 850 o flynyddoedd yn ddiweddarach, daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i ardal Aberteifi i’w nodi.

Noddwr yr abatai#

Roedd Rhys yn gyfaill mawr i’r eglwys. Sefydlodd Dalyllychau, abaty cyntaf canoniaid Premonstratensaidd yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr, ac roedd yn noddwr i Sistersiaid Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur, a gwaddolodd Ystrad Fflur â siarter yn 1184. Daeth Ystrad Fflur yn fan claddu tywysogion ei dŷ ac yn fan lle ysgrifennwyd cronicl y tywysogion, Brut y Tywysogion.

Pen anorchfygol Cymru gyfan#

Galwodd Gerallt Gymro, ei berthynas, ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb. Yn ei flynyddoedd olaf, dan frenin newydd, cododd Rhys arfau eto, ac yn 1196 enillodd gastell ar ôl castell. Bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi. Galarodd y cronicl amdano fel pen anorchfygol Cymru gyfan, ac mae ei feddargraff yn dweud i Gymru, gydag ef, gael ei gadael yn weddw.

Ar y llinell amser

  1. Yr Arglwydd Rhys

    Mae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.

    Yr Arglwydd Rhys
  2. Ystrad Fflur

    Daw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.

    Ystrad Fflur
  3. Marw’r Arglwydd Rhys

    Mae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.

    Marw’r Arglwydd Rhys

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf