Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

c. 1055–1137

Gruffudd ap Cynan

Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1055–1137 (wedi’i gofnodi) Brenin Gwynedd Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Paentiad Thomas Prytherch (1900) o ryddhau Gruffudd ap Cynan o’i garchar yng Nghaer
Paentiad Thomas Prytherch (1900) o ryddhau Gruffudd ap Cynan o’i garchar yng Nghaer · Llun: Thomas Prytherch, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Gruffudd ap Cynan: Gruffudd, mab Cynan

Gruffudd ap Cynan

  • Gruffudd ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Cynan enw ei dad

Ganed Gruffudd ap Cynan yn alltud yn Iwerddon, enillodd ei deyrnas ym Mynydd Carn, treuliodd flynyddoedd yng ngharchar y Normaniaid, dihangodd, a daeth adref i yrru’r Normaniaid allan o Wynedd. Rheolodd hi am bron i ddeugain mlynedd a’i gadael yn gryf, mewn heddwch ac yn llawn eglwysi newydd. Ef yw’r unig frenin Cymreig yn yr Oesoedd Canol yr ysgrifennwyd hanes ei fywyd yn llyfr ar ei ben ei hun, ac ef oedd tad Owain Gwynedd a Gwenllian, arwres Cydweli.

Ganwydtua 1055, yn Nulyn
TadCynan ab Iago, o linach frenhinol Gwynedd
MamRagnhild, merch Olaf, o frenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn
Buddugoliaeth fawrMynydd Carn, 1081
Brenin Gwynedd1081; eto o 1099 hyd 1137
GwraigAngharad, merch Owain ab Edwin
PlantOwain Gwynedd, Cadwaladr, Gwenllian ac eraill
Bu farw1137, yn 82 oed
CladdwydEglwys Gadeiriol Bangor

Ganwyd yn Nulyn

Bu taid Gruffudd, Iago ab Idwal, yn frenin Gwynedd, o linach Rhodri Mawr, ac roedd ei dad Cynan wedi’i fagu’n alltud yn Iwerddon. Yno priododd Cynan â Ragnhild, merch Olaf, o dŷ brenhinol Llychlynnaidd Dulyn, a ganed Gruffudd yn ninas Dulyn. Mae llyfr ei fywyd yn dweud bod ei fam wedi dweud wrtho, pan oedd yn fachgen, pwy oedd ei dad a pha deyrnas a gollodd.

Mynydd Carn

Yn 1075 croesodd Gruffudd y môr â llongau o Iwerddon a glanio yn Abermenai ar Ynys Môn i ennill ei etifeddiaeth yn ôl. Ddwywaith yr enillodd Wynedd a dwywaith y’i collodd. Yna yn 1081 ymunodd â Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, a yrrwyd o’i deyrnas ei hun, ac ym Mynydd Carn yng ngogledd Dyfed cyfarfu’r ddau alltud â’u gelynion ac ennill un o fuddugoliaethau mawr hanes Cymru. Daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd, a chymerodd Rhys Ddeheubarth yn ôl.

Carcharor Caer

Nid hir y bu Gruffudd yn frenin. Yn fuan wedi Mynydd Carn denodd yr iarll Normanaidd Hugh o Gaer ef i gyfarfod yn y Rhug, ger Corwen, ei ddal, a’i gludo i garchar yng Nghaer. Mae llyfr ei fywyd yn dweud iddo gael ei gadw yno mewn cadwynau am ddeuddeng mlynedd, tra codai’r Normaniaid gestyll ar draws Gwynedd ym Mangor, Caernarfon ac Aberlleiniog.

Yna daeth gŵr ifanc o Edeirnion i Gaer, cafodd yr hen frenin yn y farchnad yn ei hualau, ei godi ar ei ysgwyddau a’i gludo ymaith heb i neb sylwi. Yn 1094 cododd y Cymry ar draws y gogledd, a daeth Gruffudd yn ôl i’w harwain. Gyrrwyd y Normaniaid o Wynedd, ac yn 1098, pan ddaethant yn ôl yn eu nerth, lladdodd llynges o Norwy a hwyliai i’r Fenai eu harweinydd, Iarll Hugh o Amwythig. Erbyn 1099 roedd Gruffudd adref ym Môn am byth.

Y brenin a adeiladodd

Am weddill ei oes hir gwnaeth Gruffudd Wynedd yn gryf. Pan ymosododd Harri I yn 1114 gwnaeth heddwch heb golli ei dir. Cododd eglwysi a rhoi i fynachlogydd Penmon ac Ynys Seiriol, ac yn ôl traddodiad Cymru rhoddodd drefn ar feirdd a cherddorion Cymru. Llyfr ei fywyd sy’n rhoi’r darlun gorau o’r hyn a olygai ei deyrnasiad:

Gwnaeth Wynedd yn ddisglair yna ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr.

Hanes Gruffudd ap Cynan

Henaint

Yn ei flynyddoedd olaf roedd Gruffudd yn ddall, a’i feibion Owain a Chadwaladr a arweiniai osgordd Gwynedd. Enillasant fuddugoliaeth fawr Crug Mawr yn 1136, ac yn yr un flwyddyn syrthiodd ei ferch Gwenllian yn arwain byddin yng Nghydweli. Bu farw Gruffudd yn 1137 yn wyth deg dau oed, a’i gladdu yn Eglwys Gadeiriol Bangor, mewn bedd ar ochr chwith yr allor fawr. Canodd y bardd Meilyr Brydydd ei farwnad.

Llyfr ei fywyd

Ysgrifennwyd Hanes Gruffudd ap Cynan yn Lladin yn y ddeuddegfed ganrif, yn nheyrnasiad ei fab Owain Gwynedd yn ôl pob tebyg, ac mae wedi goroesi mewn fersiwn Cymraeg. Nid oes gan yr un brenin Cymreig arall yn yr Oesoedd Canol fuchedd ei hun fel hon. O Ruffudd y daeth Owain Gwynedd, Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd, a thrwy ei ferch Gwenllian yr Arglwydd Rhys.

Ar y llinell amser

  1. Brwydr Mynydd Carn (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.

    Brwydr Mynydd Carn
  2. Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

    Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.

    Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd
  3. Owain Gwynedd

    Mae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.

    Owain Gwynedd

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf