Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 450–1283

Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd

Y gryfaf o deyrnasoedd Cymru a’r olaf i sefyll, cartref Tywysogion Cymru.

Llun: Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwynedd, yn y gogledd-orllewin, oedd y gryfaf o deyrnasoedd Cymru a’r olaf i sefyll. Yn ôl traddodiad Cymru, fe’i sefydlwyd gan Gunedda, a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion. Aberffraw ar Ynys Môn oedd ei llys brenhinol, a galwai ei rheolwyr eu hunain yn frenhinoedd, yna’n dywysogion, Aberffraw ac yn arglwyddi Eryri.

Y tu ôl i fynyddoedd Eryri, daliodd Gwynedd ei thir yn erbyn y Normaniaid am ddau gan mlynedd. O’i thŷ brenhinol y daeth y tywysogion a ddygodd y teitl Tywysog Cymru.

Y wlad a’i llysoedd

Y cofnod hynaf o’r enw Gwynedd yw carreg Cantiorix ym Mhenmachno, a gerfiwyd yn y bumed ganrif. Cynhwysai Gwynedd dri chantref Môn, Aberffraw, Cemais a Rhosyr, gydag Arllechwedd, Arfon, Dunoding, Llŷn, ac i’r dwyrain o’r Conwy Rhos, Rhufoniog, Dyffryn Clwyd a Thegeingl. Yn Aberffraw roedd ei phrif lys, a phan briododd Merfyn Frych Nest ferch Cadell sefydlodd Dŷ Aberffraw a reolodd Wynedd o hynny ymlaen. Enillodd ei fab Rhodri Mawr, brenin o 844 hyd 878, Bowys yn 855, a hwn oedd y rheolwr cyntaf ers Cunedda i ddal y rhan fwyaf o Gymru.

Oes y tywysogion

Adeiladodd Gruffudd ap Cynan eglwysi carreg yn ei lysoedd brenhinol a helpodd i godi’r eglwys gadeiriol ym Mangor, nes bod Gwynedd, meddid, yn ‘serennog ohonynt fel y ffurfafen’. Rhannodd ei fab Owain Gwynedd fuddugoliaeth Crug Mawr yn 1136, cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 ac adennill Tegeingl erbyn 1169, ac fe’i galwyd yn princeps Wallensium, tywysog y Cymry. Galwodd Llywelyn Fawr reolwyr Cymru i Aberdyfi yn 1216, ac ar 29 Medi 1267, trwy Gytundeb Trefaldwyn, cydnabuwyd Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.

Y llinach gyntaf: tŷ Cunedda

  1. Cunedda Wledig

    Sylfaenydd y deyrnas yn ôl traddodiad Cymru. Rhoddodd ei feibion a’i ŵyr eu henwau i diroedd ar draws gogledd a gorllewin Cymru, Ceredigion a Meirionnydd yn eu plith.

  2. Einion Yrth ap Cunedda

  3. Cadwallon Lawhir ab Einion

    ‘Llawhir’. Cofir amdano am ennill Ynys Môn yn ôl oddi ar wladychwyr o Iwerddon.

  4. Maelgwn Gwynedd

    Brenin mwyaf ei oes, a elwid yn ‘ddraig yr ynys’, noddwr eglwysi a beirdd, a’i lys yn Negannwy.

    Maelgwn Gwynedd
  5. Rhun Hir ap Maelgwn

    Yn ôl traddodiad Cymru, arweiniodd fyddin Gwynedd ymhell i ogledd Prydain.

  6. Beli ap Rhun

  7. Iago ap Beli

  8. Cadfan ap Iago

    Mae ei garreg goffa yn Llangadwaladr ar Ynys Môn yn ei alw’n ‘ddoethaf ac enwocaf o’r holl frenhinoedd’.

  9. Cadwallon ap Cadfan

    Gyda Penda o Mersia trechodd Edwin o Northumbria ym Meigen (Hatfield Chase) yn 633, a daliodd ogledd Lloegr am flwyddyn.

  10. Cadafael ap Cynfeddw

  11. Cadwaladr Fendigaid

    ‘Y Bendigaid’. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd brenin olaf y Brythoniaid i hawlio coron yr ynys gyfan, a phroffwydodd y beirdd y dychwelai. Adwaenir y ddraig goch fel ei luman ef.

  12. Idwal Iwrch ap Cadwaladr

  13. Rhodri Molwynog ab Idwal

  14. Caradog ap Meirion

  15. Cynan Dindaethwy ap Rhodri

  16. Hywel ap Rhodri Molwynog

Tŷ Merfyn Frych

  1. Merfyn Frych

    Daeth, yn ôl traddodiad Cymru, o Fanaw (Ynys Manaw), ac esgynnodd i’r orsedd drwy ei fam Esyllt, o linach Cunedda. Ohono ef y disgynnodd holl frenhinoedd a thywysogion diweddarach Gwynedd.

  2. Rhodri Mawr

    Unodd Bowys a Seisyllwg â Gwynedd a threchodd y Llychlynwyr ar Ynys Môn yn 856: y brenin cyntaf i reoli’r rhan fwyaf o Gymru.

    Rhodri Mawr
  3. Anarawd ap Rhodri

    Dialodd am ei dad ym mrwydr Conwy yn 881, a elwir yn y croniclau yn ‘Dial Rhodri’.

  4. Idwal Foel ab Anarawd

    Syrthiodd yn ymladd y Saeson yn 942. Ohono ef y daeth Gruffudd ap Cynan a’r ddau Lywelyn.

    Idwal Foel ab Anarawd
  5. Hywel Dda

    Cymerodd Hywel Dda, brenin Deheubarth, Wynedd hefyd a rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.

    Hywel Dda
  6. Iago ab Idwal

    Rhannodd y deyrnas â’i frawd Ieuaf hyd 969.

  7. Ieuaf ab Idwal

  8. Hywel ab Ieuaf

  9. Cadwallon ab Ieuaf

  10. Maredudd ab Owain

    Brenin Deheubarth ac ŵyr Hywel Dda, a enillodd Wynedd yn 986 a dal y ddwy hyd ei farw yn 999.

  11. Cynan ap Hywel

  12. Aeddan ap Blegywryd

  13. Llywelyn ap Seisyll

    Rheolodd Wynedd a Deheubarth ynghyd. Cofia’r cronicl ei deyrnasiad fel cyfnod pan oedd y wlad yn gyfoethog ac yn llawn.

  14. Iago ab Idwal ap Meurig

  15. Gruffudd ap Llywelyn

    Mab Llywelyn ap Seisyll. Cymerodd Wynedd a Phowys yn 1039 a gweddill Cymru erbyn 1055: unig frenin Cymru gyfan.

    Gruffudd ap Llywelyn
  16. Bleddyn ap Cynfyn

    Hanner brawd Gruffudd ap Llywelyn, brenin Gwynedd a Phowys, a diwygiwr cyfreithiau Hywel Dda. Rheolodd gyda’i frawd Rhiwallon hyd 1069.

  17. Trahaearn ap Caradog

Tŷ Aberffraw: tywysogion Gwynedd a Chymru

  1. Gruffudd ap Cynan

    Ŵyr Iago ab Idwal ap Meurig, a aned yn alltud yn Iwerddon. Enillodd ei deyrnas ym Mynydd Carn yn 1081, dihangodd o garchar y Normaniaid, a gadawodd Wynedd yn gryf ac mewn heddwch.

    Gruffudd ap Cynan
  2. Owain Gwynedd

    Brenin Gwynedd. Trechodd y Normaniaid yng Nghrug Mawr yn 1136 a throi Harri II yn ôl yn 1165. Yna daeth y brenin yn dywysog: ef oedd y cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog Cymru ac yn Dywysog y Cymry, princeps, teitl Awgwstws, sef y cyntaf oll.

    Owain Gwynedd
  3. Hywel ab Owain Gwynedd

    Tywysog a bardd. Mae ei gerddi i Wynedd a’i merched ymhlith goreuon yr oes.

  4. Dafydd ab Owain Gwynedd

    Rheolodd Wynedd i’r dwyrain o afon Conwy.

  5. Rhodri ab Owain Gwynedd

    Rheolodd Wynedd i’r gorllewin o afon Conwy, gydag Ynys Môn.

  6. Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)

    Tywysog Gwynedd ac, ym mhopeth ond enw, Cymru: talodd rheolwyr eraill Cymru wrogaeth iddo yn Aberdyfi yn 1216.

    Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)
  7. Dafydd ap Llywelyn

    Mab Llywelyn Fawr a Siwan. Yn 1244 ef oedd y rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo.

  8. Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf)

    Fe’i cydnabuwyd yn Dywysog Cymru gan frenin Lloegr yng Nghytundeb Trefaldwyn yn 1267. Syrthiodd yng Nghilmeri ar 11 Rhagfyr 1282.

    Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf)
  9. Dafydd ap Gruffudd

    Brawd Llywelyn. Arweiniodd y frwydr am chwe mis wedi Cilmeri, tywysog olaf Cymru annibynnol.

Y llinach yn parhau

  1. Owain Lawgoch

    Gor-nai Llywelyn ap Gruffudd ac olaf tŷ Aberffraw. Capten enwog yng ngwasanaeth Ffrainc, a hawliodd ei etifeddiaeth yn Dywysog Cymru yn 1372.

    Owain Lawgoch

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf