
Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion
tua 450–1283
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd
Y gryfaf o deyrnasoedd Cymru a’r olaf i sefyll, cartref Tywysogion Cymru.
Llun: Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Gwynedd, yn y gogledd-orllewin, oedd y gryfaf o deyrnasoedd Cymru a’r olaf i sefyll. Yn ôl traddodiad Cymru, fe’i sefydlwyd gan Gunedda, a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion. Aberffraw ar Ynys Môn oedd ei llys brenhinol, a galwai ei rheolwyr eu hunain yn frenhinoedd, yna’n dywysogion, Aberffraw ac yn arglwyddi Eryri.
Y tu ôl i fynyddoedd Eryri, daliodd Gwynedd ei thir yn erbyn y Normaniaid am ddau gan mlynedd. O’i thŷ brenhinol y daeth y tywysogion a ddygodd y teitl Tywysog Cymru.
Y wlad a’i llysoedd
Y cofnod hynaf o’r enw Gwynedd yw carreg Cantiorix ym Mhenmachno, a gerfiwyd yn y bumed ganrif. Cynhwysai Gwynedd dri chantref Môn, Aberffraw, Cemais a Rhosyr, gydag Arllechwedd, Arfon, Dunoding, Llŷn, ac i’r dwyrain o’r Conwy Rhos, Rhufoniog, Dyffryn Clwyd a Thegeingl. Yn Aberffraw roedd ei phrif lys, a phan briododd Merfyn Frych Nest ferch Cadell sefydlodd Dŷ Aberffraw a reolodd Wynedd o hynny ymlaen. Enillodd ei fab Rhodri Mawr, brenin o 844 hyd 878, Bowys yn 855, a hwn oedd y rheolwr cyntaf ers Cunedda i ddal y rhan fwyaf o Gymru.FfynhonnellKingdom of Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Carreg Cantiorix ym Mhenmachno, o’r 5ed ganrif, yw’r cofnod cynharaf o’r enw Gwynedd; cynhwysai Gwynedd cantrefi Aberffraw, Cemais a Rhosyr ym Môn, gydag Arllechwedd, Arfon, Dunoding, Dyffryn Clwyd, Llŷn, Rhos, Rhufoniog a Thegeingl; yn Aberffraw roedd y prif lys; priododd Merfyn Frych Nest ferch Cadell a sefydlu Tŷ Aberffraw; enillodd Rhodri Mawr (844–878) Bowys yn 855, a hwn oedd y rheolwr cyntaf ers Cunedda i ddal y rhan fwyaf o Gymru; adeiladodd Gruffudd ap Cynan eglwysi carreg a helpodd i godi Eglwys Gadeiriol Bangor, nes bod Gwynedd yn ‘serennog ohonynt fel y ffurfafen’; rhannodd Owain Gwynedd fuddugoliaeth Crug Mawr yn 1136, cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 ac adennill Tegeingl erbyn 1169, ac fe’i galwyd yn princeps Wallensium; cynhaliodd Llywelyn Fawr y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216; cydnabu Cytundeb Trefaldwyn, 29 Medi 1267, Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.
Oes y tywysogion
Adeiladodd Gruffudd ap Cynan eglwysi carreg yn ei lysoedd brenhinol a helpodd i godi’r eglwys gadeiriol ym Mangor, nes bod Gwynedd, meddid, yn ‘serennog ohonynt fel y ffurfafen’. Rhannodd ei fab Owain Gwynedd fuddugoliaeth Crug Mawr yn 1136, cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 ac adennill Tegeingl erbyn 1169, ac fe’i galwyd yn princeps Wallensium, tywysog y Cymry. Galwodd Llywelyn Fawr reolwyr Cymru i Aberdyfi yn 1216, ac ar 29 Medi 1267, trwy Gytundeb Trefaldwyn, cydnabuwyd Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.FfynhonnellKingdom of Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Carreg Cantiorix ym Mhenmachno, o’r 5ed ganrif, yw’r cofnod cynharaf o’r enw Gwynedd; cynhwysai Gwynedd cantrefi Aberffraw, Cemais a Rhosyr ym Môn, gydag Arllechwedd, Arfon, Dunoding, Dyffryn Clwyd, Llŷn, Rhos, Rhufoniog a Thegeingl; yn Aberffraw roedd y prif lys; priododd Merfyn Frych Nest ferch Cadell a sefydlu Tŷ Aberffraw; enillodd Rhodri Mawr (844–878) Bowys yn 855, a hwn oedd y rheolwr cyntaf ers Cunedda i ddal y rhan fwyaf o Gymru; adeiladodd Gruffudd ap Cynan eglwysi carreg a helpodd i godi Eglwys Gadeiriol Bangor, nes bod Gwynedd yn ‘serennog ohonynt fel y ffurfafen’; rhannodd Owain Gwynedd fuddugoliaeth Crug Mawr yn 1136, cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 ac adennill Tegeingl erbyn 1169, ac fe’i galwyd yn princeps Wallensium; cynhaliodd Llywelyn Fawr y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216; cydnabu Cytundeb Trefaldwyn, 29 Medi 1267, Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.
Y llinach gyntaf: tŷ Cunedda
Cunedda Wledig
Sylfaenydd y deyrnas yn ôl traddodiad Cymru. Rhoddodd ei feibion a’i ŵyr eu henwau i diroedd ar draws gogledd a gorllewin Cymru, Ceredigion a Meirionnydd yn eu plith.
Einion Yrth ap Cunedda
Cadwallon Lawhir ab Einion
‘Llawhir’. Cofir amdano am ennill Ynys Môn yn ôl oddi ar wladychwyr o Iwerddon.
Maelgwn Gwynedd
Brenin mwyaf ei oes, a elwid yn ‘ddraig yr ynys’, noddwr eglwysi a beirdd, a’i lys yn Negannwy.
Maelgwn GwyneddRhun Hir ap Maelgwn
Yn ôl traddodiad Cymru, arweiniodd fyddin Gwynedd ymhell i ogledd Prydain.
Beli ap Rhun
Iago ap Beli
Cadfan ap Iago
Mae ei garreg goffa yn Llangadwaladr ar Ynys Môn yn ei alw’n ‘ddoethaf ac enwocaf o’r holl frenhinoedd’.
Cadwallon ap Cadfan
Gyda Penda o Mersia trechodd Edwin o Northumbria ym Meigen (Hatfield Chase) yn 633, a daliodd ogledd Lloegr am flwyddyn.
Cadafael ap Cynfeddw
Cadwaladr Fendigaid
‘Y Bendigaid’. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd brenin olaf y Brythoniaid i hawlio coron yr ynys gyfan, a phroffwydodd y beirdd y dychwelai. Adwaenir y ddraig goch fel ei luman ef.
Idwal Iwrch ap Cadwaladr
Rhodri Molwynog ab Idwal
Caradog ap Meirion
Cynan Dindaethwy ap Rhodri
Hywel ap Rhodri Molwynog
Tŷ Merfyn Frych
Merfyn Frych
Daeth, yn ôl traddodiad Cymru, o Fanaw (Ynys Manaw), ac esgynnodd i’r orsedd drwy ei fam Esyllt, o linach Cunedda. Ohono ef y disgynnodd holl frenhinoedd a thywysogion diweddarach Gwynedd.
Rhodri Mawr
Unodd Bowys a Seisyllwg â Gwynedd a threchodd y Llychlynwyr ar Ynys Môn yn 856: y brenin cyntaf i reoli’r rhan fwyaf o Gymru.
Rhodri MawrAnarawd ap Rhodri
Dialodd am ei dad ym mrwydr Conwy yn 881, a elwir yn y croniclau yn ‘Dial Rhodri’.
Idwal Foel ab Anarawd
Syrthiodd yn ymladd y Saeson yn 942. Ohono ef y daeth Gruffudd ap Cynan a’r ddau Lywelyn.
Idwal Foel ab AnarawdHywel Dda
Cymerodd Hywel Dda, brenin Deheubarth, Wynedd hefyd a rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.
Hywel DdaIago ab Idwal
Rhannodd y deyrnas â’i frawd Ieuaf hyd 969.
Ieuaf ab Idwal
Hywel ab Ieuaf
Cadwallon ab Ieuaf
Maredudd ab Owain
Brenin Deheubarth ac ŵyr Hywel Dda, a enillodd Wynedd yn 986 a dal y ddwy hyd ei farw yn 999.
Cynan ap Hywel
Aeddan ap Blegywryd
Llywelyn ap Seisyll
Rheolodd Wynedd a Deheubarth ynghyd. Cofia’r cronicl ei deyrnasiad fel cyfnod pan oedd y wlad yn gyfoethog ac yn llawn.
Iago ab Idwal ap Meurig
Gruffudd ap Llywelyn
Mab Llywelyn ap Seisyll. Cymerodd Wynedd a Phowys yn 1039 a gweddill Cymru erbyn 1055: unig frenin Cymru gyfan.
Gruffudd ap LlywelynBleddyn ap Cynfyn
Hanner brawd Gruffudd ap Llywelyn, brenin Gwynedd a Phowys, a diwygiwr cyfreithiau Hywel Dda. Rheolodd gyda’i frawd Rhiwallon hyd 1069.
Trahaearn ap Caradog
Tŷ Aberffraw: tywysogion Gwynedd a Chymru
Gruffudd ap Cynan
Ŵyr Iago ab Idwal ap Meurig, a aned yn alltud yn Iwerddon. Enillodd ei deyrnas ym Mynydd Carn yn 1081, dihangodd o garchar y Normaniaid, a gadawodd Wynedd yn gryf ac mewn heddwch.
Gruffudd ap CynanOwain Gwynedd
Brenin Gwynedd. Trechodd y Normaniaid yng Nghrug Mawr yn 1136 a throi Harri II yn ôl yn 1165. Yna daeth y brenin yn dywysog: ef oedd y cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog Cymru ac yn Dywysog y Cymry, princeps, teitl Awgwstws, sef y cyntaf oll.
Owain GwyneddHywel ab Owain Gwynedd
Tywysog a bardd. Mae ei gerddi i Wynedd a’i merched ymhlith goreuon yr oes.
Dafydd ab Owain Gwynedd
Rheolodd Wynedd i’r dwyrain o afon Conwy.
Rhodri ab Owain Gwynedd
Rheolodd Wynedd i’r gorllewin o afon Conwy, gydag Ynys Môn.
Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)
Tywysog Gwynedd ac, ym mhopeth ond enw, Cymru: talodd rheolwyr eraill Cymru wrogaeth iddo yn Aberdyfi yn 1216.
Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)Dafydd ap Llywelyn
Mab Llywelyn Fawr a Siwan. Yn 1244 ef oedd y rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo.
Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf)
Fe’i cydnabuwyd yn Dywysog Cymru gan frenin Lloegr yng Nghytundeb Trefaldwyn yn 1267. Syrthiodd yng Nghilmeri ar 11 Rhagfyr 1282.
Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf)Dafydd ap Gruffudd
Brawd Llywelyn. Arweiniodd y frwydr am chwe mis wedi Cilmeri, tywysog olaf Cymru annibynnol.
Y llinach yn parhau
Owain Lawgoch
Gor-nai Llywelyn ap Gruffudd ac olaf tŷ Aberffraw. Capten enwog yng ngwasanaeth Ffrainc, a hawliodd ei etifeddiaeth yn Dywysog Cymru yn 1372.
Owain Lawgoch
Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf













