
tua 500–700
Seintiau Gwynedd a Môn
Ynysoedd sanctaidd a ffyrdd pererinion: Deiniol ym Mangor, Beuno yng Nghlynnog, Cybi a Seiriol ym Môn, ac Enlli, ynys yr ugain mil o saint.
Llun: Cilfach greigiog ar Ynys Enlli, a’r goleudy yn y pellter · Robert Powell, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Roedd brenhinoedd Gwynedd yn noddwyr mawr i’r saint. Rhoddodd Maelgwn Gwynedd gaer Rufeinig Caergybi i Gybi, ac aeth tir ym Mangor i Ddeiniol, y mae ei eglwys gadeiriol ymhlith yr hynaf ym Mhrydain. Daeth eglwys Beuno yng Nghlynnog Fawr yn brif fan aros ar ffordd y pererinion i lawr Llŷn.
Ym mhen draw’r ffordd honno mae Ynys Enlli, lle sefydlodd Cadfan fynachlog. Dywedid bod tair pererindod i Enlli gyfwerth ag un i Rufain, ac yn ôl traddodiad Cymru mae ugain mil o saint wedi’u claddu ar yr ynys.
Y saint
Sant Deiniol
Dydd gŵyl 11 Medi
Sylfaenydd y fynachlog ym Mangor a’i hesgob cyntaf. Medd Buchedd Dewi iddo fynd gyda Dyfrig i gyrchu Dewi i synod Llanddewi Brefi. Saif eglwys gadeiriol Bangor ar ei dir. Yn y gogledd-ddwyrain cofir amdano ym Mhenarlâg, lle sefydlodd Gladstone y llyfrgell a enwyd gyntaf ar ei ôl, Llyfrgell Sant Deiniol.
BangorLlanddeiniolLlanuwchllynPenarlâgSant Beuno
Dydd gŵyl 21 Ebrill
Fe’i ganwyd ym Mhowys, a sefydlodd ei eglwys fawr yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd ewythr Gwenffrewi a’i hadferodd yn fyw yn Nhreffynnon. Daeth ei eglwys yng Nghlynnog yn eglwys pererinion, ac am ganrifoedd daeth pobl at ei ffynnon a’i fedd.
Sant Cybi
Dydd gŵyl 8 Tachwedd
Sant o Gernyw y rhoddodd Maelgwn Gwynedd iddo’r gaer Rufeinig yng Nghaergybi, caer Cybi. Bob wythnos, medd y traddodiad, cerddai ar draws Môn i gwrdd â’i gyfaill Seiriol. Gan gerdded tua’r dwyrain yn y bore ac adref gyda’r hwyr, wynebai’r haul bob amser, felly galwai pobl ef yn Gybi Felyn, a’i gyfaill yn Seiriol Wyn.
CaergybiLlangybi (Eifionydd)Llangybi (Ceredigion)Llangybi (Gwent)Sant Seiriol
Dydd gŵyl 1 Chwefror
Sylfaenydd y fynachlog ym Mhenmon, ym mhen dwyreiniol Môn, lle mae ei ffynnon sanctaidd yn llifo o hyd wrth ymyl y priordy. Cadwai gell ar Ynys Seiriol ar draws y swnt.
PenmonYnys SeiriolSant SeiriolSant Cadfan
Dydd gŵyl 1 Tachwedd
Daeth o Lydaw gyda chwmni o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Enlli. Yn ei eglwys yn Nhywyn saif Carreg Cadfan, sy’n dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn yr iaith Gymraeg.
Sant CadfanSantes Dwynwen
Dydd gŵyl 25 Ionawr
Nawddsant cariadon Cymru. Yn ferch i Frychan, gwnaeth ei chartref ar Ynys Llanddwyn ger Môn. Medd ei Buchedd iddi weddïo y câi pob gwir gariad hapusrwydd, a’i dydd hi, 25 Ionawr, yw dydd cariad Cymru ei hun.
Ynys LlanddwynSant Eilian
Dydd gŵyl 13 Ionawr
Medd y traddodiad i Gaswallon Lawhir, brenin Gwynedd, roi iddo gymaint o dir ag y gallai ei hydd dof redeg o’i amgylch mewn diwrnod. Mae gan ei eglwys yn Llaneilian ar arfordir gogleddol Môn groglofft beintiedig brin.
LlaneilianLlanelian-yn-RhosSant EilianSant Peris
Sant y bwlch o dan yr Wyddfa. Rhoddodd ei hen eglwys yn Nant Peris a’i ffynnon sanctaidd ei henw i Lanberis.
Nant PerisLlanberisSant Hywyn
Un o gymdeithion Cadfan. Ei eglwys yn Aberdaron, reit ar y traeth, oedd yr arhosfan olaf i bererinion cyn croesi i Enlli.
AberdaronSant Twrog
Ystyr Maentwrog yw ‘maen Twrog’. Yn ôl y traddodiad, hyrddiodd y garreg fawr sy’n sefyll o hyd wrth ddrws yr eglwys o ben y bryn uwchben y pentref.
MaentwrogCadwaladr Fendigaid
Dydd gŵyl 12 Tachwedd
Brenin Gwynedd a sant. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd brenin olaf y Brythoniaid i hawlio coron yr ynys gyfan, ac adwaenir y ddraig goch fel ei luman ef. Saif carreg goffa ei daid yn ei eglwys yn Llangadwaladr, ger llys brenhinol Aberffraw.
Llangadwaladr (Môn)Llangadwaladr (Trefesgob)Cadwaladr Fendigaid
Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.
Eu llannau ar y map
Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




