Hanes Cymru / Seintiau Cymru

tua 500–700

Seintiau Gwynedd a Môn

Ynysoedd sanctaidd a ffyrdd pererinion: Deiniol ym Mangor, Beuno yng Nghlynnog, Cybi a Seiriol ym Môn, ac Enlli, ynys yr ugain mil o saint.

Llun: Cilfach greigiog ar Ynys Enlli, a’r goleudy yn y pellter · Robert Powell, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Roedd brenhinoedd Gwynedd yn noddwyr mawr i’r saint. Rhoddodd Maelgwn Gwynedd gaer Rufeinig Caergybi i Gybi, ac aeth tir ym Mangor i Ddeiniol, y mae ei eglwys gadeiriol ymhlith yr hynaf ym Mhrydain. Daeth eglwys Beuno yng Nghlynnog Fawr yn brif fan aros ar ffordd y pererinion i lawr Llŷn.

Ym mhen draw’r ffordd honno mae Ynys Enlli, lle sefydlodd Cadfan fynachlog. Dywedid bod tair pererindod i Enlli gyfwerth ag un i Rufain, ac yn ôl traddodiad Cymru mae ugain mil o saint wedi’u claddu ar yr ynys.

Y saint

  1. Sant Deiniol

    Dydd gŵyl 11 Medi

    Sylfaenydd y fynachlog ym Mangor a’i hesgob cyntaf. Medd Buchedd Dewi iddo fynd gyda Dyfrig i gyrchu Dewi i synod Llanddewi Brefi. Saif eglwys gadeiriol Bangor ar ei dir. Yn y gogledd-ddwyrain cofir amdano ym Mhenarlâg, lle sefydlodd Gladstone y llyfrgell a enwyd gyntaf ar ei ôl, Llyfrgell Sant Deiniol.

    BangorLlanddeiniolLlanuwchllynPenarlâg
  2. Sant Beuno

    Dydd gŵyl 21 Ebrill

    Fe’i ganwyd ym Mhowys, a sefydlodd ei eglwys fawr yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd ewythr Gwenffrewi a’i hadferodd yn fyw yn Nhreffynnon. Daeth ei eglwys yng Nghlynnog yn eglwys pererinion, ac am ganrifoedd daeth pobl at ei ffynnon a’i fedd.

    Clynnog FawrPistyllAberffrawLlanycilAberriw
  3. Sant Cybi

    Dydd gŵyl 8 Tachwedd

    Sant o Gernyw y rhoddodd Maelgwn Gwynedd iddo’r gaer Rufeinig yng Nghaergybi, caer Cybi. Bob wythnos, medd y traddodiad, cerddai ar draws Môn i gwrdd â’i gyfaill Seiriol. Gan gerdded tua’r dwyrain yn y bore ac adref gyda’r hwyr, wynebai’r haul bob amser, felly galwai pobl ef yn Gybi Felyn, a’i gyfaill yn Seiriol Wyn.

    CaergybiLlangybi (Eifionydd)Llangybi (Ceredigion)Llangybi (Gwent)
  4. Sant Seiriol

    Dydd gŵyl 1 Chwefror

    Sylfaenydd y fynachlog ym Mhenmon, ym mhen dwyreiniol Môn, lle mae ei ffynnon sanctaidd yn llifo o hyd wrth ymyl y priordy. Cadwai gell ar Ynys Seiriol ar draws y swnt.

    PenmonYnys Seiriol
    Sant Seiriol
  5. Sant Cadfan

    Dydd gŵyl 1 Tachwedd

    Daeth o Lydaw gyda chwmni o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Enlli. Yn ei eglwys yn Nhywyn saif Carreg Cadfan, sy’n dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn yr iaith Gymraeg.

    TywynYnys EnlliLlangadfan
    Sant Cadfan
  6. Santes Dwynwen

    Dydd gŵyl 25 Ionawr

    Nawddsant cariadon Cymru. Yn ferch i Frychan, gwnaeth ei chartref ar Ynys Llanddwyn ger Môn. Medd ei Buchedd iddi weddïo y câi pob gwir gariad hapusrwydd, a’i dydd hi, 25 Ionawr, yw dydd cariad Cymru ei hun.

    Ynys Llanddwyn
  7. Sant Eilian

    Dydd gŵyl 13 Ionawr

    Medd y traddodiad i Gaswallon Lawhir, brenin Gwynedd, roi iddo gymaint o dir ag y gallai ei hydd dof redeg o’i amgylch mewn diwrnod. Mae gan ei eglwys yn Llaneilian ar arfordir gogleddol Môn groglofft beintiedig brin.

    LlaneilianLlanelian-yn-Rhos
    Sant Eilian
  8. Sant Peris

    Sant y bwlch o dan yr Wyddfa. Rhoddodd ei hen eglwys yn Nant Peris a’i ffynnon sanctaidd ei henw i Lanberis.

    Nant PerisLlanberis
  9. Sant Hywyn

    Un o gymdeithion Cadfan. Ei eglwys yn Aberdaron, reit ar y traeth, oedd yr arhosfan olaf i bererinion cyn croesi i Enlli.

    Aberdaron
  10. Sant Twrog

    Ystyr Maentwrog yw ‘maen Twrog’. Yn ôl y traddodiad, hyrddiodd y garreg fawr sy’n sefyll o hyd wrth ddrws yr eglwys o ben y bryn uwchben y pentref.

    Maentwrog
  11. Cadwaladr Fendigaid

    Dydd gŵyl 12 Tachwedd

    Brenin Gwynedd a sant. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd brenin olaf y Brythoniaid i hawlio coron yr ynys gyfan, ac adwaenir y ddraig goch fel ei luman ef. Saif carreg goffa ei daid yn ei eglwys yn Llangadwaladr, ger llys brenhinol Aberffraw.

    Llangadwaladr (Môn)Llangadwaladr (Trefesgob)
    Cadwaladr Fendigaid

Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.

Eu llannau ar y map

BAE CEREDIGIONMÔR HAFRENTyddewi: Saint DavidLlanddewi Brefi: Saint DavidHenfynyw: Saint DavidLlanddewi Aber-arth: Saint DavidLlanddewi Felffre: Saint DavidLlanddewi Ystradenni: Saint DavidLlanddewi Nant Hodni: Saint DavidLlanddewi Rhydderch: Saint DavidCapel Non: Saint NonLlan-non (Ceredigion): Saint NonLlannon (Sir Gâr): Saint NonNanhyfer: Saint BrynachCarn Ingli: Saint BrynachLlanfrynach: Saint BrynachLlandudoch: Saint DogmaelCapel Gofan: Saint GovanLlandeilo: Saint TeiloLlandaf: Saint Teilo, Saint Euddogwy, Saint DyfrigPenalun: Saint TeiloLlandeilo Tal-y-bont: Saint TeiloLlandeilo Ferwallt: Saint TeiloLlandeilo Graban: Saint TeiloLlandeilo Bertholau: Saint TeiloLlandeilo Gresynni: Saint TeiloPumsaint: The Five SaintsLlanpumsaint: The Five SaintsLlangeitho: The Five SaintsLlanelli: Saint ElliLlangynydd: Saint CennyddLlansteffan: Saint YstyffanLlanbadarn Fawr (Ceredigion): Saint PadarnLlanbadarn Fawr (Maesyfed): Saint PadarnLlanbadarn Fynydd: Saint PadarnLlangrannog: Saint CarannogLlandysul: Saint TysulLlanwenog: Saint GwenogLlanrhystud: Saint RhystudLlanelwy: Saint Kentigern, Saint AsaphLlanasa: Saint AsaphTreffynnon: Saint WinefrideGwytherin: Saint WinefrideLlandudno: Saint TudnoLlandrillo-yn-Rhos: Saint TrilloLlandrillo (Edeirnion): Saint TrilloLlansanffraid Glan Conwy: Saint BrideLlanrhaeadr-yng-Nghinmeirch: Saint DyfnogLlandegla: Saint TeglaMeifod: Saint TysilioLlantysilio: Saint TysilioLlandysilio (Ynys Tysilio): Saint TysilioLlandysilio (Maldwyn): Saint TysilioPennant Melangell: Saint MelangellMaes Garmon: Saint GermanusLlanarmon Dyffryn Ceiriog: Saint GermanusLlanarmon-yn-Iâl: Saint GermanusLlanfechain: Saint GermanusLlanarmon (Gwrtheyrnion): Saint GermanusLlanrhaeadr-ym-Mochnant: Saint DogfanLlangollen: Saint CollenLlanymawddwy: Saint TydechoMallwyd: Saint TydechoCemais (Maldwyn): Saint TydechoLlangynllo: Saint CynlloLlanbister: Saint CynlloNantmel: Saint CynlloLlanidloes: Saint IdloesBangor Is-coed: Saint DunodMerthyr Cynog: Saint CynogDefynnog: Saint CynogYstradgynlais: Saint CynogPenderyn: Saint CynogY Slwch: Saint ElunedLlangynidr: Saint CynidrLlangasty Tal-y-llyn: Saint GastynSain Ffagan: Saints Fagan and DyfanMerthyr Dyfan: Saints Fagan and DyfanLlanilltud Fawr: Saint Illtud, Saint Samson, Saint Paul Aurelian, Saint GildasLlanilltud Faerdref: Saint IlltudLlanilltud Nedd: Saint IlltudLlanilltud Gŵyr: Saint IlltudBedd Illtud: Saint IlltudLlanelltud: Saint IlltudLlancarfan: Saint Cadog, Saint MaloLlangatwg Nedd: Saint CadogTregatwg: Saint CadogLlangadog: Saint CadogLlangatwg (Crucywel): Saint CadogLlangatwg Feibion Afel: Saint CadogLlandogo: Saint EuddogwyMerthyr Tudful: Saint TydfilYnys y Barri: Saint BarucCasnewydd: Saint GwynllywCapel Gwladys: Saint GwladysCaer-went: Saint TathanSain Tathan: Saint TathanTyndyrn: Saint TewdrigMerthyr Tewdrig: Saint TewdrigLlanfaches: Saint MachesBanwen: Saint PatrickLlanbadrig: Saint PatrickYnys Bŷr: Saint SamsonYnysoedd Tudwal: Saint TudwalLlandyfriog: Saint BriocLlanbedrog: Saint PetrocSain Pedrog: Saint PetrocBangor: Saint DeiniolLlanddeiniol: Saint DeiniolLlanuwchllyn: Saint DeiniolPenarlâg: Saint DeiniolClynnog Fawr: Saint BeunoPistyll: Saint BeunoAberffraw: Saint BeunoLlanycil: Saint BeunoAberriw: Saint BeunoCaergybi: Saint CybiLlangybi (Eifionydd): Saint CybiLlangybi (Ceredigion): Saint CybiLlangybi (Gwent): Saint CybiPenmon: Saint SeiriolYnys Seiriol: Saint SeiriolTywyn: Saint CadfanYnys Enlli: Saint Cadfan, Saint DyfrigLlangadfan: Saint CadfanYnys Llanddwyn: Saint DwynwenLlaneilian: Saint EilianLlanelian-yn-Rhos: Saint EilianNant Peris: Saint PerisLlanberis: Saint PerisAberdaron: Saint HywynMaentwrog: Saint TwrogLlangadwaladr (Môn): Cadwaladr the BlessedLlangadwaladr (Trefesgob): Cadwaladr the Blessed

Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf