Hanes Cymru / Seintiau Cymru

tua 550–700

Seintiau Rhos a’r Berfeddwlad

Rhwng Conwy a Dyfrdwy: eglwys gadeiriol Llanelwy, a ffynnon Gwenffrewi, cyrchfan pererinion ers mil a thri chant o flynyddoedd.

Llun: Hen eglwys Sant Celynnin yn Llangelynnin, ar ei phen ei hun ar y llethr uwchben dyffryn Conwy · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Roedd y Berfeddwlad, rhwng afonydd Conwy a Dyfrdwy, yn wlad o saint yn ogystal â gwlad yr ymladdwyd drosti. Yma sefydlodd Cyndeyrn, Brython o’r Hen Ogledd, fynachlog Llanelwy, a rhoddodd Asa ar ei ôl ei enw Saesneg i’r ddinas gadeiriol.

Yn Nhreffynnon, mae ffynnon Gwenffrewi wedi denu pererinion am dair canrif ar ddeg yn ddi-dor, drwy’r Diwygiad Protestannaidd ac wedyn. Fe’i gelwir yn aml yn Lourdes Cymru, ac mae’n un o Saith Rhyfeddod Cymru.

Y saint

  1. Cyndeyrn Sant

    Dydd gŵyl 13 Ionawr

    Brython o’r Hen Ogledd ac, medd ei Fuchedd, ŵyr i frenin Lothian. Yn ôl traddodiad Cymru, tra oedd ymhell o’i gartref sefydlodd fynachlog Llanelwy gyda bron i fil o fynachod. Aeth adref i sefydlu eglwys Glasgow, ac ef yw nawddsant y ddinas honno, lle gelwir ef yn Mungo.

    LlanelwyGlasgow
    Cyndeyrn Sant
  2. Sant Asa

    Dydd gŵyl 1 Mai

    Disgybl gorau Cyndeyrn, a’i olynodd fel abad ac esgob. Medd ei Fuchedd iddo, yn fachgen, gario marwor llosg at ei athro yn ei fantell, ac na losgwyd y brethyn. Gelwir dinas gadeiriol Llanelwy yn St Asaph yn Saesneg, ar ei ôl ef.

    LlanelwyLlanasa
    Sant Asa
  3. Santes Gwenffrewi

    Dydd gŵyl 3 Tachwedd

    Nith i Beuno. Yn ôl traddodiad Cymru, fe’i trawyd am wrthod un o dywysogion y wlad, a lle syrthiodd tarddodd ffynnon o’r ddaear. Adferodd Beuno hi’n fyw, a bu fyw wedyn yn abades Gwytherin. Mae ei ffynnon yn Nhreffynnon wedi bod yn gyrchfan pererinion byth ers hynny, a daeth brenhinoedd a thywysogion ati.

    TreffynnonGwytherin
  4. Sant Tudno

    Dydd gŵyl 5 Mehefin

    Meudwy a fu’n byw mewn ogof ar y Gogarth. Mae ei eglwys fach yn sefyll o hyd yn uchel ar y pentir uwchben tref Llandudno, sy’n cymryd ei henw ganddo, a chynhelir gwasanaethau yn yr awyr agored yn yr haf.

    Llandudno
    Sant Tudno
  5. Sant Trillo

    Mae ei gapel bychan ar y traeth yn Llandrillo-yn-Rhos, wedi’i godi dros ffynnon sanctaidd, yn un o’r eglwysi lleiaf ym Mhrydain, gyda lle i chwech. Mae pentref Llandrillo yn Edeirnion hefyd yn dwyn ei enw.

    Llandrillo-yn-RhosLlandrillo (Edeirnion)
  6. Santes Ffraid

    Dydd gŵyl 1 Chwefror

    Brigid o Kildare, un o seintiau mawr Iwerddon, a garwyd yng Nghymru fel Ffraid. Yn ôl traddodiad Cymru, croesodd y môr ar dywarchen a glanio yng Nglan Conwy. Ceir eglwysi o’r enw Llansanffraid o Gonwy i Went.

    Llansanffraid Glan Conwy
  7. Sant Dyfnog

    Sant Dyffryn Clwyd. Credid bod ei ffynnon sanctaidd yn Llanrhaeadr, a’i baddon carreg, yn iacháu, ac mae ffenestr fawr Jesse yn ei eglwys yn un o drysorau gwydr Cymru.

    Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
  8. Santes Tegla

    Bu ei ffynnon sanctaidd yn Llandegla, o dan rostiroedd Iâl, yn denu pobl ati i’w hiacháu hyd ymhell i’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

    Llandegla

Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.

Eu llannau ar y map

BAE CEREDIGIONMÔR HAFRENTyddewi: Saint DavidLlanddewi Brefi: Saint DavidHenfynyw: Saint DavidLlanddewi Aber-arth: Saint DavidLlanddewi Felffre: Saint DavidLlanddewi Ystradenni: Saint DavidLlanddewi Nant Hodni: Saint DavidLlanddewi Rhydderch: Saint DavidCapel Non: Saint NonLlan-non (Ceredigion): Saint NonLlannon (Sir Gâr): Saint NonNanhyfer: Saint BrynachCarn Ingli: Saint BrynachLlanfrynach: Saint BrynachLlandudoch: Saint DogmaelCapel Gofan: Saint GovanLlandeilo: Saint TeiloLlandaf: Saint Teilo, Saint Euddogwy, Saint DyfrigPenalun: Saint TeiloLlandeilo Tal-y-bont: Saint TeiloLlandeilo Ferwallt: Saint TeiloLlandeilo Graban: Saint TeiloLlandeilo Bertholau: Saint TeiloLlandeilo Gresynni: Saint TeiloPumsaint: The Five SaintsLlanpumsaint: The Five SaintsLlangeitho: The Five SaintsLlanelli: Saint ElliLlangynydd: Saint CennyddLlansteffan: Saint YstyffanLlanbadarn Fawr (Ceredigion): Saint PadarnLlanbadarn Fawr (Maesyfed): Saint PadarnLlanbadarn Fynydd: Saint PadarnLlangrannog: Saint CarannogLlandysul: Saint TysulLlanwenog: Saint GwenogLlanrhystud: Saint RhystudBangor: Saint DeiniolLlanddeiniol: Saint DeiniolLlanuwchllyn: Saint DeiniolPenarlâg: Saint DeiniolClynnog Fawr: Saint BeunoPistyll: Saint BeunoAberffraw: Saint BeunoLlanycil: Saint BeunoAberriw: Saint BeunoCaergybi: Saint CybiLlangybi (Eifionydd): Saint CybiLlangybi (Ceredigion): Saint CybiLlangybi (Gwent): Saint CybiPenmon: Saint SeiriolYnys Seiriol: Saint SeiriolTywyn: Saint CadfanYnys Enlli: Saint Cadfan, Saint DyfrigLlangadfan: Saint CadfanYnys Llanddwyn: Saint DwynwenLlaneilian: Saint EilianLlanelian-yn-Rhos: Saint EilianNant Peris: Saint PerisLlanberis: Saint PerisAberdaron: Saint HywynMaentwrog: Saint TwrogLlangadwaladr (Môn): Cadwaladr the BlessedLlangadwaladr (Trefesgob): Cadwaladr the BlessedMeifod: Saint TysilioLlantysilio: Saint TysilioLlandysilio (Ynys Tysilio): Saint TysilioLlandysilio (Maldwyn): Saint TysilioPennant Melangell: Saint MelangellMaes Garmon: Saint GermanusLlanarmon Dyffryn Ceiriog: Saint GermanusLlanarmon-yn-Iâl: Saint GermanusLlanfechain: Saint GermanusLlanarmon (Gwrtheyrnion): Saint GermanusLlanrhaeadr-ym-Mochnant: Saint DogfanLlangollen: Saint CollenLlanymawddwy: Saint TydechoMallwyd: Saint TydechoCemais (Maldwyn): Saint TydechoLlangynllo: Saint CynlloLlanbister: Saint CynlloNantmel: Saint CynlloLlanidloes: Saint IdloesBangor Is-coed: Saint DunodMerthyr Cynog: Saint CynogDefynnog: Saint CynogYstradgynlais: Saint CynogPenderyn: Saint CynogY Slwch: Saint ElunedLlangynidr: Saint CynidrLlangasty Tal-y-llyn: Saint GastynSain Ffagan: Saints Fagan and DyfanMerthyr Dyfan: Saints Fagan and DyfanLlanilltud Fawr: Saint Illtud, Saint Samson, Saint Paul Aurelian, Saint GildasLlanilltud Faerdref: Saint IlltudLlanilltud Nedd: Saint IlltudLlanilltud Gŵyr: Saint IlltudBedd Illtud: Saint IlltudLlanelltud: Saint IlltudLlancarfan: Saint Cadog, Saint MaloLlangatwg Nedd: Saint CadogTregatwg: Saint CadogLlangadog: Saint CadogLlangatwg (Crucywel): Saint CadogLlangatwg Feibion Afel: Saint CadogLlandogo: Saint EuddogwyMerthyr Tudful: Saint TydfilYnys y Barri: Saint BarucCasnewydd: Saint GwynllywCapel Gwladys: Saint GwladysCaer-went: Saint TathanSain Tathan: Saint TathanTyndyrn: Saint TewdrigMerthyr Tewdrig: Saint TewdrigLlanfaches: Saint MachesBanwen: Saint PatrickLlanbadrig: Saint PatrickYnys Bŷr: Saint SamsonYnysoedd Tudwal: Saint TudwalLlandyfriog: Saint BriocLlanbedrog: Saint PetrocSain Pedrog: Saint PetrocLlanelwy: Saint Kentigern, Saint AsaphLlanasa: Saint AsaphTreffynnon: Saint WinefrideGwytherin: Saint WinefrideLlandudno: Saint TudnoLlandrillo-yn-Rhos: Saint TrilloLlandrillo (Edeirnion): Saint TrilloLlansanffraid Glan Conwy: Saint BrideLlanrhaeadr-yng-Nghinmeirch: Saint DyfnogLlandegla: Saint Tegla

Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf