
tua 550–700
Seintiau Rhos a’r Berfeddwlad
Rhwng Conwy a Dyfrdwy: eglwys gadeiriol Llanelwy, a ffynnon Gwenffrewi, cyrchfan pererinion ers mil a thri chant o flynyddoedd.
Llun: Hen eglwys Sant Celynnin yn Llangelynnin, ar ei phen ei hun ar y llethr uwchben dyffryn Conwy · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Roedd y Berfeddwlad, rhwng afonydd Conwy a Dyfrdwy, yn wlad o saint yn ogystal â gwlad yr ymladdwyd drosti. Yma sefydlodd Cyndeyrn, Brython o’r Hen Ogledd, fynachlog Llanelwy, a rhoddodd Asa ar ei ôl ei enw Saesneg i’r ddinas gadeiriol.
Yn Nhreffynnon, mae ffynnon Gwenffrewi wedi denu pererinion am dair canrif ar ddeg yn ddi-dor, drwy’r Diwygiad Protestannaidd ac wedyn. Fe’i gelwir yn aml yn Lourdes Cymru, ac mae’n un o Saith Rhyfeddod Cymru.
Y saint
Cyndeyrn Sant
Dydd gŵyl 13 Ionawr
Brython o’r Hen Ogledd ac, medd ei Fuchedd, ŵyr i frenin Lothian. Yn ôl traddodiad Cymru, tra oedd ymhell o’i gartref sefydlodd fynachlog Llanelwy gyda bron i fil o fynachod. Aeth adref i sefydlu eglwys Glasgow, ac ef yw nawddsant y ddinas honno, lle gelwir ef yn Mungo.
LlanelwyGlasgowCyndeyrn SantSant Asa
Dydd gŵyl 1 Mai
Disgybl gorau Cyndeyrn, a’i olynodd fel abad ac esgob. Medd ei Fuchedd iddo, yn fachgen, gario marwor llosg at ei athro yn ei fantell, ac na losgwyd y brethyn. Gelwir dinas gadeiriol Llanelwy yn St Asaph yn Saesneg, ar ei ôl ef.
LlanelwyLlanasaSant AsaSantes Gwenffrewi
Dydd gŵyl 3 Tachwedd
Nith i Beuno. Yn ôl traddodiad Cymru, fe’i trawyd am wrthod un o dywysogion y wlad, a lle syrthiodd tarddodd ffynnon o’r ddaear. Adferodd Beuno hi’n fyw, a bu fyw wedyn yn abades Gwytherin. Mae ei ffynnon yn Nhreffynnon wedi bod yn gyrchfan pererinion byth ers hynny, a daeth brenhinoedd a thywysogion ati.
TreffynnonGwytherinSant Tudno
Dydd gŵyl 5 Mehefin
Meudwy a fu’n byw mewn ogof ar y Gogarth. Mae ei eglwys fach yn sefyll o hyd yn uchel ar y pentir uwchben tref Llandudno, sy’n cymryd ei henw ganddo, a chynhelir gwasanaethau yn yr awyr agored yn yr haf.
LlandudnoSant TudnoSant Trillo
Mae ei gapel bychan ar y traeth yn Llandrillo-yn-Rhos, wedi’i godi dros ffynnon sanctaidd, yn un o’r eglwysi lleiaf ym Mhrydain, gyda lle i chwech. Mae pentref Llandrillo yn Edeirnion hefyd yn dwyn ei enw.
Llandrillo-yn-RhosLlandrillo (Edeirnion)Santes Ffraid
Dydd gŵyl 1 Chwefror
Brigid o Kildare, un o seintiau mawr Iwerddon, a garwyd yng Nghymru fel Ffraid. Yn ôl traddodiad Cymru, croesodd y môr ar dywarchen a glanio yng Nglan Conwy. Ceir eglwysi o’r enw Llansanffraid o Gonwy i Went.
Llansanffraid Glan ConwySant Dyfnog
Sant Dyffryn Clwyd. Credid bod ei ffynnon sanctaidd yn Llanrhaeadr, a’i baddon carreg, yn iacháu, ac mae ffenestr fawr Jesse yn ei eglwys yn un o drysorau gwydr Cymru.
Llanrhaeadr-yng-NghinmeirchSantes Tegla
Bu ei ffynnon sanctaidd yn Llandegla, o dan rostiroedd Iâl, yn denu pobl ati i’w hiacháu hyd ymhell i’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Llandegla
Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.
Eu llannau ar y map
Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




