
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
Oes y Brenhinoedd
Maen Achwyfan
Y groes ben-olwyn dalaf ym Mhrydain, a gerfiwyd tua 1000 ger Chwitffordd yn Sir y Fflint, gyda phatrymau sy’n dangos dylanwad y Llychlynwyr.
Llun: Maen Achwyfan, y groes olwyn gerfiedig dal ger Chwitffordd, Sir y Fflint · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Seintiau Rhos a’r Berfeddwlad →

Saif Maen Achwyfan ar ei ben ei hun mewn cae ger Chwitffordd yn Sir y Fflint. Wedi’i cherfio o un bloc o garreg tua mil o flynyddoedd yn ôl a 3.4 metr o uchder, hi yw’r groes olwyn dalaf ym Mhrydain.FfynonellauMaen Achwyfan Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Maen Achwyfan, croes uchel ger Chwitffordd yn Sir y Fflint, 3.4 metr o uchder, wedi’i cherfio o un bloc o garreg, y groes olwyn dalaf ym Mhrydain a heneb gofrestredig; saif ar y gwastadedd ger bryn Garreg; mae bosiau ar ddau wyneb pen yr olwyn; ar yr wyneb dwyreiniol mae patrwm allwedd yn ffurfio croes sawtyr uwchben ffigur dyn yn dal gwaywffon neu ffon, yn sefyll ar greadur fel sarff; ar yr ochr ddeheuol mae ffigur mewn tiwnig fer yn dal cleddyf ar draws ei gorff uwchben bwystfil pedair neu wyth coes; mae’r gweddill wedi’i orchuddio â chlymwaith, sieciau, ffretwaith, plethiadau a dail mewn cerfwedd uchel, o grefft ryfeddol; galwodd Edward Lhuyd hi’n Faen y Chwyvan, ac mae sillafiad o 1388 yn Maen Chufan; Chwyfan oedd yr enw gan bobl leol; rhydd Cadw yr ystyr fel maen Sant Cwyfan, a’r enw yn ffurf feddal ar Cwyfan yn ôl pob tebyg; cysylltodd Lewis Morris hi yn y 18fed ganrif â sant Llangwyfan; Lhuyd a’i disgrifiodd gyntaf yn Saesneg i argraffiad 1695 o Britannia Camden, gan gymharu ei chelfyddyd â chroes Bewcastle; mae’r groes yng ngofal Cadw.Maen Achwyfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: carreg gerfiedig hynafol yn Sir y Fflint, mewn cae agored tua milltir i’r gorllewin o Chwitffordd ar y ffordd i Drelogan; credir ei bod yn dyddio o tua dechrau’r 11eg ganrif; 3.4 m o uchder, gyda disg gron ar ei phen yn dwyn croes; saif ar garreg sylfaen sydd wedi suddo dan y pridd erbyn hyn, ac mae’n debyg ei bod yn sefyll yn ei lle gwreiddiol o hyd; credir yn gyffredinol ei bod yn dangos dylanwad Llychlynnaidd; ger ei gwaelod ddau ffigur, un yn ddyn â gwaywffon a’r llall yn ddyn â ffon; mae croesau tebyg mewn pedwar lle arall ar arfordir gogledd Cymru, fel Diserth, tua ugain yng ngogledd-orllewin Lloegr a dau yng Nghernyw, i gyd ger yr arfordir, gan awgrymu dylanwad Teyrnas Manaw a’r Ynysoedd; yr hynafiaethydd lleol Thomas Pennant oedd y cyntaf i dynnu sylw pobl ati, yn ei Tours in Wales; heneb gofrestredig yng ngofal Cadw.Maen Achwyfan Cross ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: diwedd y 900au yn ôl pob tebyg, er cof am berson neu ddigwyddiad; ei chynllun dan ddylanwad trwm morwyr Llychlyn ar yr arfordir hwn.
| Uchder | 3.4 metr, un bloc o garregFfynhonnellMaen Achwyfan Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Maen Achwyfan, croes uchel ger Chwitffordd yn Sir y Fflint, 3.4 metr o uchder, wedi’i cherfio o un bloc o garreg, y groes olwyn dalaf ym Mhrydain a heneb gofrestredig; saif ar y gwastadedd ger bryn Garreg; mae bosiau ar ddau wyneb pen yr olwyn; ar yr wyneb dwyreiniol mae patrwm allwedd yn ffurfio croes sawtyr uwchben ffigur dyn yn dal gwaywffon neu ffon, yn sefyll ar greadur fel sarff; ar yr ochr ddeheuol mae ffigur mewn tiwnig fer yn dal cleddyf ar draws ei gorff uwchben bwystfil pedair neu wyth coes; mae’r gweddill wedi’i orchuddio â chlymwaith, sieciau, ffretwaith, plethiadau a dail mewn cerfwedd uchel, o grefft ryfeddol; galwodd Edward Lhuyd hi’n Faen y Chwyvan, ac mae sillafiad o 1388 yn Maen Chufan; Chwyfan oedd yr enw gan bobl leol; rhydd Cadw yr ystyr fel maen Sant Cwyfan, a’r enw yn ffurf feddal ar Cwyfan yn ôl pob tebyg; cysylltodd Lewis Morris hi yn y 18fed ganrif â sant Llangwyfan; Lhuyd a’i disgrifiodd gyntaf yn Saesneg i argraffiad 1695 o Britannia Camden, gan gymharu ei chelfyddyd â chroes Bewcastle; mae’r groes yng ngofal Cadw. |
|---|---|
| Enw | Maen Sant CwyfanFfynhonnellMaen Achwyfan Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Maen Achwyfan, croes uchel ger Chwitffordd yn Sir y Fflint, 3.4 metr o uchder, wedi’i cherfio o un bloc o garreg, y groes olwyn dalaf ym Mhrydain a heneb gofrestredig; saif ar y gwastadedd ger bryn Garreg; mae bosiau ar ddau wyneb pen yr olwyn; ar yr wyneb dwyreiniol mae patrwm allwedd yn ffurfio croes sawtyr uwchben ffigur dyn yn dal gwaywffon neu ffon, yn sefyll ar greadur fel sarff; ar yr ochr ddeheuol mae ffigur mewn tiwnig fer yn dal cleddyf ar draws ei gorff uwchben bwystfil pedair neu wyth coes; mae’r gweddill wedi’i orchuddio â chlymwaith, sieciau, ffretwaith, plethiadau a dail mewn cerfwedd uchel, o grefft ryfeddol; galwodd Edward Lhuyd hi’n Faen y Chwyvan, ac mae sillafiad o 1388 yn Maen Chufan; Chwyfan oedd yr enw gan bobl leol; rhydd Cadw yr ystyr fel maen Sant Cwyfan, a’r enw yn ffurf feddal ar Cwyfan yn ôl pob tebyg; cysylltodd Lewis Morris hi yn y 18fed ganrif â sant Llangwyfan; Lhuyd a’i disgrifiodd gyntaf yn Saesneg i argraffiad 1695 o Britannia Camden, gan gymharu ei chelfyddyd â chroes Bewcastle; mae’r groes yng ngofal Cadw. |
| Yng ngofal | CadwFfynonellauMaen Achwyfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: carreg gerfiedig hynafol yn Sir y Fflint, mewn cae agored tua milltir i’r gorllewin o Chwitffordd ar y ffordd i Drelogan; credir ei bod yn dyddio o tua dechrau’r 11eg ganrif; 3.4 m o uchder, gyda disg gron ar ei phen yn dwyn croes; saif ar garreg sylfaen sydd wedi suddo dan y pridd erbyn hyn, ac mae’n debyg ei bod yn sefyll yn ei lle gwreiddiol o hyd; credir yn gyffredinol ei bod yn dangos dylanwad Llychlynnaidd; ger ei gwaelod ddau ffigur, un yn ddyn â gwaywffon a’r llall yn ddyn â ffon; mae croesau tebyg mewn pedwar lle arall ar arfordir gogledd Cymru, fel Diserth, tua ugain yng ngogledd-orllewin Lloegr a dau yng Nghernyw, i gyd ger yr arfordir, gan awgrymu dylanwad Teyrnas Manaw a’r Ynysoedd; yr hynafiaethydd lleol Thomas Pennant oedd y cyntaf i dynnu sylw pobl ati, yn ei Tours in Wales; heneb gofrestredig yng ngofal Cadw.Maen Achwyfan Cross ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: diwedd y 900au yn ôl pob tebyg, er cof am berson neu ddigwyddiad; ei chynllun dan ddylanwad trwm morwyr Llychlyn ar yr arfordir hwn. |
Maen Cwyfan
Galwodd Edward Lhuyd hi’n Faen y Chwyvan, mae cofnod o 1388 yn ei galw’n Maen Chufan, a Chwyfan oedd yr enw gan bobl y plwyf. Credir mai ystyr yr enw yw maen Sant Cwyfan, ac yn y ddeunawfed ganrif cysylltodd Lewis Morris hi â sant Llangwyfan.FfynhonnellMaen Achwyfan Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Maen Achwyfan, croes uchel ger Chwitffordd yn Sir y Fflint, 3.4 metr o uchder, wedi’i cherfio o un bloc o garreg, y groes olwyn dalaf ym Mhrydain a heneb gofrestredig; saif ar y gwastadedd ger bryn Garreg; mae bosiau ar ddau wyneb pen yr olwyn; ar yr wyneb dwyreiniol mae patrwm allwedd yn ffurfio croes sawtyr uwchben ffigur dyn yn dal gwaywffon neu ffon, yn sefyll ar greadur fel sarff; ar yr ochr ddeheuol mae ffigur mewn tiwnig fer yn dal cleddyf ar draws ei gorff uwchben bwystfil pedair neu wyth coes; mae’r gweddill wedi’i orchuddio â chlymwaith, sieciau, ffretwaith, plethiadau a dail mewn cerfwedd uchel, o grefft ryfeddol; galwodd Edward Lhuyd hi’n Faen y Chwyvan, ac mae sillafiad o 1388 yn Maen Chufan; Chwyfan oedd yr enw gan bobl leol; rhydd Cadw yr ystyr fel maen Sant Cwyfan, a’r enw yn ffurf feddal ar Cwyfan yn ôl pob tebyg; cysylltodd Lewis Morris hi yn y 18fed ganrif â sant Llangwyfan; Lhuyd a’i disgrifiodd gyntaf yn Saesneg i argraffiad 1695 o Britannia Camden, gan gymharu ei chelfyddyd â chroes Bewcastle; mae’r groes yng ngofal Cadw.
Wedi’i cherfio mewn cerfwedd uchel
Mae pen crwn yr olwyn yn dwyn croes â bosiau ar ddau wyneb. Oddi tano, mae pob ochr i’r golofn wedi’i gorchuddio â chlymwaith, sieciau, ffretwaith a dail mewn cerfwedd uchel, o grefft ryfeddol. Ar un wyneb saif dyn â gwaywffon ar greadur fel sarff, ac ar un arall mae ffigur mewn tiwnig fer yn dal cleddyf ar draws ei gorff.FfynonellauMaen Achwyfan Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Maen Achwyfan, croes uchel ger Chwitffordd yn Sir y Fflint, 3.4 metr o uchder, wedi’i cherfio o un bloc o garreg, y groes olwyn dalaf ym Mhrydain a heneb gofrestredig; saif ar y gwastadedd ger bryn Garreg; mae bosiau ar ddau wyneb pen yr olwyn; ar yr wyneb dwyreiniol mae patrwm allwedd yn ffurfio croes sawtyr uwchben ffigur dyn yn dal gwaywffon neu ffon, yn sefyll ar greadur fel sarff; ar yr ochr ddeheuol mae ffigur mewn tiwnig fer yn dal cleddyf ar draws ei gorff uwchben bwystfil pedair neu wyth coes; mae’r gweddill wedi’i orchuddio â chlymwaith, sieciau, ffretwaith, plethiadau a dail mewn cerfwedd uchel, o grefft ryfeddol; galwodd Edward Lhuyd hi’n Faen y Chwyvan, ac mae sillafiad o 1388 yn Maen Chufan; Chwyfan oedd yr enw gan bobl leol; rhydd Cadw yr ystyr fel maen Sant Cwyfan, a’r enw yn ffurf feddal ar Cwyfan yn ôl pob tebyg; cysylltodd Lewis Morris hi yn y 18fed ganrif â sant Llangwyfan; Lhuyd a’i disgrifiodd gyntaf yn Saesneg i argraffiad 1695 o Britannia Camden, gan gymharu ei chelfyddyd â chroes Bewcastle; mae’r groes yng ngofal Cadw.Maen Achwyfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: carreg gerfiedig hynafol yn Sir y Fflint, mewn cae agored tua milltir i’r gorllewin o Chwitffordd ar y ffordd i Drelogan; credir ei bod yn dyddio o tua dechrau’r 11eg ganrif; 3.4 m o uchder, gyda disg gron ar ei phen yn dwyn croes; saif ar garreg sylfaen sydd wedi suddo dan y pridd erbyn hyn, ac mae’n debyg ei bod yn sefyll yn ei lle gwreiddiol o hyd; credir yn gyffredinol ei bod yn dangos dylanwad Llychlynnaidd; ger ei gwaelod ddau ffigur, un yn ddyn â gwaywffon a’r llall yn ddyn â ffon; mae croesau tebyg mewn pedwar lle arall ar arfordir gogledd Cymru, fel Diserth, tua ugain yng ngogledd-orllewin Lloegr a dau yng Nghernyw, i gyd ger yr arfordir, gan awgrymu dylanwad Teyrnas Manaw a’r Ynysoedd; yr hynafiaethydd lleol Thomas Pennant oedd y cyntaf i dynnu sylw pobl ati, yn ei Tours in Wales; heneb gofrestredig yng ngofal Cadw.
Croes yr arfordir
Mae ei chynllun yn dangos dylanwad morwyr Llychlyn ar yr arfordir hwn. Saif croesau tebyg mewn pedwar lle arall ar hyd arfordir gogledd Cymru, Diserth yn eu plith, ac yng ngogledd-orllewin Lloegr a Chernyw, i gyd ger y môr, ym myd teyrnas Manaw a’r Ynysoedd.FfynonellauMaen Achwyfan Cross ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: diwedd y 900au yn ôl pob tebyg, er cof am berson neu ddigwyddiad; ei chynllun dan ddylanwad trwm morwyr Llychlyn ar yr arfordir hwn.Maen Achwyfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: carreg gerfiedig hynafol yn Sir y Fflint, mewn cae agored tua milltir i’r gorllewin o Chwitffordd ar y ffordd i Drelogan; credir ei bod yn dyddio o tua dechrau’r 11eg ganrif; 3.4 m o uchder, gyda disg gron ar ei phen yn dwyn croes; saif ar garreg sylfaen sydd wedi suddo dan y pridd erbyn hyn, ac mae’n debyg ei bod yn sefyll yn ei lle gwreiddiol o hyd; credir yn gyffredinol ei bod yn dangos dylanwad Llychlynnaidd; ger ei gwaelod ddau ffigur, un yn ddyn â gwaywffon a’r llall yn ddyn â ffon; mae croesau tebyg mewn pedwar lle arall ar arfordir gogledd Cymru, fel Diserth, tua ugain yng ngogledd-orllewin Lloegr a dau yng Nghernyw, i gyd ger yr arfordir, gan awgrymu dylanwad Teyrnas Manaw a’r Ynysoedd; yr hynafiaethydd lleol Thomas Pennant oedd y cyntaf i dynnu sylw pobl ati, yn ei Tours in Wales; heneb gofrestredig yng ngofal Cadw.
Croes Pennant
Lhuyd a ddisgrifiodd y groes gyntaf i argraffiad 1695 o Britannia Camden, a dygodd hynafiaethydd Sir y Fflint Thomas Pennant, yr oedd ei gartref gerllaw, hi i sylw eang yn ei Tours in Wales. Mae’n debyg ei bod yn dal i sefyll lle y’i codwyd gyntaf, a’i charreg sylfaen bellach wedi suddo dan y pridd.FfynonellauMaen Achwyfan Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Maen Achwyfan, croes uchel ger Chwitffordd yn Sir y Fflint, 3.4 metr o uchder, wedi’i cherfio o un bloc o garreg, y groes olwyn dalaf ym Mhrydain a heneb gofrestredig; saif ar y gwastadedd ger bryn Garreg; mae bosiau ar ddau wyneb pen yr olwyn; ar yr wyneb dwyreiniol mae patrwm allwedd yn ffurfio croes sawtyr uwchben ffigur dyn yn dal gwaywffon neu ffon, yn sefyll ar greadur fel sarff; ar yr ochr ddeheuol mae ffigur mewn tiwnig fer yn dal cleddyf ar draws ei gorff uwchben bwystfil pedair neu wyth coes; mae’r gweddill wedi’i orchuddio â chlymwaith, sieciau, ffretwaith, plethiadau a dail mewn cerfwedd uchel, o grefft ryfeddol; galwodd Edward Lhuyd hi’n Faen y Chwyvan, ac mae sillafiad o 1388 yn Maen Chufan; Chwyfan oedd yr enw gan bobl leol; rhydd Cadw yr ystyr fel maen Sant Cwyfan, a’r enw yn ffurf feddal ar Cwyfan yn ôl pob tebyg; cysylltodd Lewis Morris hi yn y 18fed ganrif â sant Llangwyfan; Lhuyd a’i disgrifiodd gyntaf yn Saesneg i argraffiad 1695 o Britannia Camden, gan gymharu ei chelfyddyd â chroes Bewcastle; mae’r groes yng ngofal Cadw.Maen Achwyfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: carreg gerfiedig hynafol yn Sir y Fflint, mewn cae agored tua milltir i’r gorllewin o Chwitffordd ar y ffordd i Drelogan; credir ei bod yn dyddio o tua dechrau’r 11eg ganrif; 3.4 m o uchder, gyda disg gron ar ei phen yn dwyn croes; saif ar garreg sylfaen sydd wedi suddo dan y pridd erbyn hyn, ac mae’n debyg ei bod yn sefyll yn ei lle gwreiddiol o hyd; credir yn gyffredinol ei bod yn dangos dylanwad Llychlynnaidd; ger ei gwaelod ddau ffigur, un yn ddyn â gwaywffon a’r llall yn ddyn â ffon; mae croesau tebyg mewn pedwar lle arall ar arfordir gogledd Cymru, fel Diserth, tua ugain yng ngogledd-orllewin Lloegr a dau yng Nghernyw, i gyd ger yr arfordir, gan awgrymu dylanwad Teyrnas Manaw a’r Ynysoedd; yr hynafiaethydd lleol Thomas Pennant oedd y cyntaf i dynnu sylw pobl ati, yn ei Tours in Wales; heneb gofrestredig yng ngofal Cadw.
Ffynonellau a darllen pellach
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Lleoedd sanctaidd
0 / 8Llwybrau pererinion, ffynhonnau sanctaidd ac ynys yr ugain mil o seintiau.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf











