Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes y Seintiau

Llanilltud Fawr

Yma y sefydlodd Illtud Sant ysgol fynachaidd a alwyd yn ganolfan ddysg hynaf Prydain. Dywedir i Ddewi Sant, Samson a Gildas i gyd astudio yma.

Llun: Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 500 51.408° N, 3.487° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud
Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud · Llun: Colin Smith, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Llanilltud Fawr: eglwys fawr Illtud

Llanilltud Fawr

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • illtud Illtud Sant
  • Fawr mawro mawr (treiglad meddal: m → f)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Llanilltud Fawr, ym Mro Morgannwg, yw’r lle y sefydlodd Illtud Sant ei fynachlog a’i ysgol, a elwir yn ganolfan ddysg gynharaf Prydain. Oddi yma aeth seintiau Cymru, Cernyw a Llydaw allan i’r byd.

SefydlwydGan Illtud, yn y 6ed ganrif
Enw ar glawr gyntafTua 1100, fel Llan Iltut
EglwysSant Illtud, rhestredig Gradd I

Ysgol Illtud

Daeth Illtud i ddyffryn Hodnant yn y bumed ganrif. Dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a’i fod yn filwr cyn i Gadog Sant ei droi at fywyd yr eglwys. Geilw Buchedd Samson ef y mwyaf medrus o’r holl Frythoniaid. Wrth nant Ogney cododd fynachlog a choleg, Bangor Illtud.

Dwy fil o ysgolheigion

Ar ei anterth, dywedir, roedd gan y coleg saith neuadd, pedwar cant o dai a thros ddwy fil o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid. Credir i Samson o Dol, Gildas, Pol Aurelian, Dewi a’r bardd Taliesin oll astudio yma, a bu Samson, a alwyd yma gan Ddyfrig, yn abad am gyfnod.

Lle claddwyd brenhinoedd

Rhoddodd brenhinoedd eu ffafr i’r fynachlog. Claddwyd Hywel ap Rhys, brenin Glywysing, a fu farw yn 886, yma, ac mae ei groes olwyn fawr yn sefyll yn yr eglwys, a godwyd, fel y dywed ei geiriau, dros enaid Res ei dad. Yng nghapel Galilea ym mhen gorllewinol yr eglwys mae meini cerfiedig yr hen fynachlog, yn eu plith croes a osododd Samson er mwyn ei enaid, gan enwi Illtud.

Drwy’r canrifoedd

Anrheithiodd y Llychlynwyr y fynachlog yn yr 980au, ond cododd eto a bu’n ysgol fynachaidd hyd 1539. Ysgrifennodd Iolo Morganwg am goleg hŷn fyth yma, Côr Tewdws. Canodd y bardd Lewys Morgannwg gerdd i Illtud yn yr 1500au sydd ar glawr heddiw.

Y dref heddiw

Mae eglwys Sant Illtud, a godwyd dros ganrifoedd lawer, yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru. Ceidw’r dref ei strydoedd coblog canoloesol a Hen Dafarn yr Alarch, a gerllaw mae fila Rufeinig â lloriau brithwaith cain, a gafwyd yn 1888, a chaer Oes yr Haearn Castle Ditches uwchben y traeth.

Y stori lawn

Erthygl · 32 mun

Meini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr

Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.

Erthygl · 24 mun

Llydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail Brydain

Ddwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.

Erthygl · 11 mun

Padrig Sant, y Brython o Gymru

Brython oedd nawddsant Iwerddon, mab i ddiacon a gipiwyd o’i gartref gan ysbeilwyr o Iwerddon yn un ar bymtheg oed. Mae traddodiad Cymru yn dal mai yng Nghymru yr oedd ei gartref, ym Manwen ym mlaen cwm Dulais. Ei eiriau ei hun, hawliau Cymru, a’r lleill.

Erthygl · 11 mun

Bendigeidfran

Cawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.

Erthygl · 16 mun

Cristnogion cyntaf Prydain

Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf