Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 470–1093

Brenhinoedd a thywysogion Glywysing a Morgannwg

Gwlad y saint rhwng afonydd Tawe a Wysg, teyrnas Morgannwg yn ddiweddarach.

Llun: Meini Cristnogol cynnar cerfiedig, gan gynnwys croes olwyn fawr Conbelin, yn Amgueddfa Meini Margam · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Glywysing a Morgannwg: Glywysing yw ‘tir Glywys’, ei brenin cyntaf; Morgannwg yw ‘tir Morgan’

Glywysing

  • Glywys Glywys, ei brenin cyntaf
  • ing tir (hen derfyniad sy’n enwi gwlad ar ôl ei rheolwr)

Morgannwg

  • Morgan Morgan, brenin
  • nwg tir (hen derfyniad sy’n enwi gwlad ar ôl ei rheolwr)

Cymerodd Glywysing, rhwng afonydd Tawe a Wysg, ei henw oddi wrth Glywys, ei brenin cyntaf yn ôl traddodiad Cymru. Gwlad y saint ydoedd: Cadog yn Llancarfan, ac Illtud yn Llanilltud Fawr, canolfan ddysg hynaf Prydain.

Dan Forgan Hen yn y ddegfed ganrif unwyd Glywysing a Gwent yn Forgannwg, ‘gwlad Morgan’. Cadwodd ei brenhinoedd ei hun hyd ddyfodiad y Normaniaid, a’i harglwyddi Cymreig ei hun yn y bryniau am hir wedyn.

Y tri chantref

Ymestynnai Glywysing o’r Afon Lwyd tua’r gorllewin hyd Lwchwr neu Nedd, ac erbyn 928 daliai Ŵyr hefyd. Enwir ei thri chantref, Penychen, Gwynllŵg a Gorfynydd, yn y traddodiad ar ôl meibion Glywys, ac mae’r enw Glywysing ei hun yn dod yn ôl pob tebyg o Glevum, Caerloyw Rufeinig.

Gwlad Morgan

Unodd Morgan Hen ab Owain, brenin o 930 hyd 974, Went a Glywysing yn 942, a galwyd y wlad yn Forgannwg, Gwlad Morgan, er anrhydedd i’w brenhinoedd o’r enw Morgan. Wedi cyfnod Gruffudd ap Llywelyn, adenillodd Caradog ap Gruffudd hi yn 1063, ac Iestyn ap Gwrgant oedd rheolwr brodorol olaf Morgannwg annibynnol.

Y brenhinoedd cyntaf

  1. Glywys

    Brenin cyntaf Glywysing yn ôl traddodiad Cymru, a’r brenin a roddodd ei enw iddi.

  2. Gwynllyw

    Brenin a sant, tad Sant Cadog. Mae Gwynllŵg ac eglwys gadeiriol Casnewydd, Sant Gwynllyw, yn dwyn ei enw.

  3. Cadog

    Tywysog Glywysing a ddewisodd yr eglwys. Sefydlodd yr ysgol fawr yn Llancarfan ac fe’i hanrhydeddir yn sant.

    Cadog

Llinach Tewdrig

  1. Tewdrig ap Llywarch

    Sant a brenin, a fu farw’n amddiffyn Gwent wrth y rhyd ar afon Gwy.

  2. Meurig ap Tewdrig

    Mab Tewdrig. Priododd Onbrawst, merch Gwrgan Fawr o Ergyng, a rheolodd Went a Glywysing ynghyd.

  3. Athrwys ap Meurig (Arthur)

    Yn ôl traddodiad Cymru, y brenin hwn ar Went a Glywysing oedd Arthur, a’i lys yng Nghaerllion. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol.

    Athrwys ap Meurig (Arthur)
  4. Morgan Mwynfawr ab Athrwys

    ‘Mwynfawr’. Yn ôl traddodiad Cymru, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.

  5. Ithel ap Morgan

  6. Rhys ab Ithel

  7. Arthfael ap Rhys

  8. Rhys ab Arthfael

  9. Hywel ap Rhys

    Mae ei groes gerfiedig fawr yn dal i sefyll yn Llanilltud Fawr, a godwyd, yn ei geiriau ei hun, er enaid Rhys ei dad.

    Hywel ap Rhys
  10. Owain ap Hywel

Brenhinoedd Morgannwg

  1. Morgan Hen ab Owain

    Unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas a bu fyw i oedran mawr. Dywed rhai mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg, eraill mai ar ôl Morgan Mwynfawr.

  2. Rhannodd ei feibion a’i wyrion y deyrnas rhyngddynt.

  3. Rhydderch ab Iestyn

    Rheolodd Forgannwg ac, o 1023, Ddeheubarth hefyd.

  4. Cadwgan ap Meurig

  5. Caradog ap Gruffudd

    Mab Gruffudd ap Rhydderch. Enillodd Went yn ôl yn 1065, gan chwalu’r porthdy hela a godasai Harold Godwinson ym Mhorthysgewin, ac aeth ymlaen i reoli Morgannwg hefyd. Syrthiodd ym Mynydd Carn yn 1081.

  6. Iestyn ap Gwrgant

    Brenin olaf Morgannwg. Daliodd ei ddisgynyddion arglwyddiaethau bryniau Morgannwg am ganrifoedd.

Arglwyddi Cymreig a ddaliodd eu tir

  1. Ifor Bach

    Arglwydd Senghennydd. Yn 1158 dringodd furiau castell Caerdydd liw nos a chipio Iarll Caerloyw, gyda’i wraig a’i fab, nes cael ei hawliau’n ôl.

  2. Morgan ap Caradog

    Arglwydd Afan ac ŵyr Iestyn ap Gwrgant. Yn 1188 tywysodd Gerallt Gymro a’r Archesgob Baldwin ar draws tywod ei wlad.

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf