Hanes Cymru / Oes y Seintiau

c. 497–c. 580

Cadog

Tywysog o Wynllŵg a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan, lle deuai saint Iwerddon i astudio.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 497–c. 580 (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100) Cadog Ddoeth Oes y Seintiau Saint a ffydd
Ffenestr liw o Sant Cadog (Saint Cado) yn eglwys Saint-Pierre-Quiberon, Llydaw
Ffenestr liw o Sant Cadog (Saint Cado) yn eglwys Saint-Pierre-Quiberon, Llydaw · Llun: FredSeiller, CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Cadog, Catwg neu Cadoc, oedd sylfaenydd Llancarfan ym Mro Morgannwg, un o ysgolion mawr Oes y Saint, ac un o saint Cymru a gofir yn fwyaf eang. Yn ŵyr i’r brenin Brychan, fe’i gelwid yn Gattwg Ddoeth, ac mae eglwysi’n dwyn ei enw o Forgannwg i Lydaw, Cernyw, Môn a glannau afon Clud.

GanedTua 497, yn ôl traddodiad
RhieniY brenin Gwynllyw o Wynllwg a Gwladys, merch Brychan
AthroTathan o Gaerwent
SefydloddLlancarfan, Nantcarfan gynt
Dydd gŵyl24 Ionawr yng Nghymru; 21 Medi yn y Martyroleg Rufeinig

Mab brenin yng Nghaerwent#

Mab Gwynllyw, brenin Gwynllwg, a Gwladys, merch Brychan Brycheiniog, oedd Cadog. Dywed ei Fuchedd, a ysgrifennwyd yn Llancarfan gan Lifris ychydig cyn 1086, i angel gyhoeddi ei eni, ac iddo yn fachgen gael ei anfon i’w ddysgu gan Dathan, gŵr sanctaidd Caerwent. Yno dysgodd ei Ladin a dod i garu bywyd mynach. Pan dyfodd ni fynnai arwain gosgordd ei dad, ‘gan ddewis ymladd dros Grist’.

Y baedd gwyn a’r ceirw#

Un diwrnod yng nghoedwigoedd Morgannwg daeth Cadog ar draws hen faedd gwyn, a neidiodd deirgwaith tuag ato ac yna diflannu. Cymerodd hynny’n arwydd o’r nef a nodi’r fan â thair cangen. Eiddo ei ewythr, y brenin Pawl o Benychen, oedd y dyffryn, a’i rhoddodd iddo. Cors oedd y tir, ond draeniodd Cadog a’i fynachod ef, a phan ddaethant i adeiladu, daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo’r coed. Dyna, medd y stori, pam y gelwir y nant yn Nant Carfan, a’r lle yn Llancarfan.

Llancarfan#

Tyfodd Llancarfan yn un o brif fynachlogydd de Cymru, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty. Daeth Cadog yn enwog am ei ddysg ac fel athro saint. Astudiodd am dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan, athro o’r Eidal, a dod adref i wneud ei dŷ’n sedd dysg.

Yr Alban a Llydaw#

Teithiodd Cadog ymhell. Yn yr Alban sefydlodd fynachlog islaw Mynydd Bannauc, ger Stirling, efallai yn Kilmadock ger Doune, a gelwid ei ddilynwyr yno’n Gille Dog, gweision Cadog. Yn Llydaw bu fyw ar ynys yn afon Etel, a elwir o hyd yn L’Ile de Cado, ac mae rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig yn cadw ei enw. Dywed ei Fuchedd iddo ar ddiwedd ei oes gael ei gludo ymaith i Beneventum yn yr Eidal.

Catwg Ddoeth#

Cofiodd Cymru ef fel Catwg Ddoeth, ac argraffwyd casgliad mawr o ddywediadau doeth dan ei enw yn y Myvyrian Archaiology. Yn y Trioedd mae’n un o dri cheidwad y Greal Sanctaidd, gydag Illtud a Pheredur. Mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru ac yn Llydaw, ac yng Nghymru a Llydaw fel ei gilydd gelwir arno i iacháu’r byddar.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Cadog yn Llancarfan (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

    Mae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.

    Cadog yn Llancarfan

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf