Ffenestr liw o Sant Cadog (Saint Cado) yn eglwys Saint-Pierre-Quiberon, Llydaw · Llun: FredSeiller, CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel
2 munud o ddarllen
Cadog, Catwg neu Cadoc, oedd sylfaenydd Llancarfan ym Mro Morgannwg, un o ysgolion mawr Oes y Saint, ac un o saint Cymru a gofir yn fwyaf eang. Yn ŵyr i’r brenin Brychan, fe’i gelwid yn Gattwg Ddoeth, ac mae eglwysi’n dwyn ei enw o Forgannwg i Lydaw, Cernyw, Môn a glannau afon Clud.FfynonellauCadog, saint (fl. c. 450), one of the chief figures of the church in Wales ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwynllyw o Glywysing a Gwladus ferch y brenin Brychan; ei Fuchedd gan Lifris, yr hiraf a’r bwysicaf yn Cotton Vespasian A. xiv; dywedir iddo deithio i Gernyw a Llydaw ac i Iwerddon a’r Alban, ac yn y diwedd ei gludo i Beneventum yn ne’r Eidal; ei waith mawr oedd mynachlog Llancarfan, Nantcarfan gynt, lle’r oedd yn enwog am ei ddysg ac fel athro saint; mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru a Llydaw, eraill yng Nghernyw ger Bae Harlyn, ym Môn ac yn Cambuslang ar afon Clud.Cadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi.
Ganed
Tua 497, yn ôl traddodiad
Rhieni
Y brenin Gwynllyw o Wynllwg a Gwladys, merch Brychan
Athro
Tathan o Gaerwent
Sefydlodd
Llancarfan, Nantcarfan gynt
Dydd gŵyl
24 Ionawr yng Nghymru; 21 Medi yn y Martyroleg Rufeinig
Mab Gwynllyw, brenin Gwynllwg, a Gwladys, merch Brychan Brycheiniog, oedd Cadog. Dywed ei Fuchedd, a ysgrifennwyd yn Llancarfan gan Lifris ychydig cyn 1086, i angel gyhoeddi ei eni, ac iddo yn fachgen gael ei anfon i’w ddysgu gan Dathan, gŵr sanctaidd Caerwent. Yno dysgodd ei Ladin a dod i garu bywyd mynach. Pan dyfodd ni fynnai arwain gosgordd ei dad, ‘gan ddewis ymladd dros Grist’.FfynonellauCadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi.Cadog, saint (fl. c. 450), one of the chief figures of the church in Wales ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwynllyw o Glywysing a Gwladus ferch y brenin Brychan; ei Fuchedd gan Lifris, yr hiraf a’r bwysicaf yn Cotton Vespasian A. xiv; dywedir iddo deithio i Gernyw a Llydaw ac i Iwerddon a’r Alban, ac yn y diwedd ei gludo i Beneventum yn ne’r Eidal; ei waith mawr oedd mynachlog Llancarfan, Nantcarfan gynt, lle’r oedd yn enwog am ei ddysg ac fel athro saint; mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru a Llydaw, eraill yng Nghernyw ger Bae Harlyn, ym Môn ac yn Cambuslang ar afon Clud.Tathan (Tathai, Lat. Tatheus), saint (fl. 5th century) ↗Harold Idris Bell, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd yn Cotton Vespasian A. xiv; ym Muchedd Cadog ef yw Meuthi, yr un enw gyda’r rhagddodiaid parch mo- a to- a’r terfyniad anwes -an; dywedir ei fod yn fab i’r brenin Tathalius, Tuathal; ymsefydlodd yng Ngwent, lle rhoddodd Caradog, brenin holl Went, dir iddo yng Nghaerwent i ysgol a mynachlog; Cadog fab y brenin Gwynllyw yn ddisgybl iddo; gŵyl 26 Rhagfyr; nawddsant Caerwent ac, fel Meuthi, Llanfeithin ym mhlwyf Llancarfan, sydd wedi diflannu.
Un diwrnod yng nghoedwigoedd Morgannwg daeth Cadog ar draws hen faedd gwyn, a neidiodd deirgwaith tuag ato ac yna diflannu. Cymerodd hynny’n arwydd o’r nef a nodi’r fan â thair cangen. Eiddo ei ewythr, y brenin Pawl o Benychen, oedd y dyffryn, a’i rhoddodd iddo. Cors oedd y tir, ond draeniodd Cadog a’i fynachod ef, a phan ddaethant i adeiladu, daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo’r coed. Dyna, medd y stori, pam y gelwir y nant yn Nant Carfan, a’r lle yn Llancarfan.FfynhonnellCadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi.
Tyfodd Llancarfan yn un o brif fynachlogydd de Cymru, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty. Daeth Cadog yn enwog am ei ddysg ac fel athro saint. Astudiodd am dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan, athro o’r Eidal, a dod adref i wneud ei dŷ’n sedd dysg.FfynonellauCadog, saint (fl. c. 450), one of the chief figures of the church in Wales ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwynllyw o Glywysing a Gwladus ferch y brenin Brychan; ei Fuchedd gan Lifris, yr hiraf a’r bwysicaf yn Cotton Vespasian A. xiv; dywedir iddo deithio i Gernyw a Llydaw ac i Iwerddon a’r Alban, ac yn y diwedd ei gludo i Beneventum yn ne’r Eidal; ei waith mawr oedd mynachlog Llancarfan, Nantcarfan gynt, lle’r oedd yn enwog am ei ddysg ac fel athro saint; mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru a Llydaw, eraill yng Nghernyw ger Bae Harlyn, ym Môn ac yn Cambuslang ar afon Clud.Cadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi.
Teithiodd Cadog ymhell. Yn yr Alban sefydlodd fynachlog islaw Mynydd Bannauc, ger Stirling, efallai yn Kilmadock ger Doune, a gelwid ei ddilynwyr yno’n Gille Dog, gweision Cadog. Yn Llydaw bu fyw ar ynys yn afon Etel, a elwir o hyd yn L’Ile de Cado, ac mae rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig yn cadw ei enw. Dywed ei Fuchedd iddo ar ddiwedd ei oes gael ei gludo ymaith i Beneventum yn yr Eidal.FfynonellauCadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi.Cadog, saint (fl. c. 450), one of the chief figures of the church in Wales ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwynllyw o Glywysing a Gwladus ferch y brenin Brychan; ei Fuchedd gan Lifris, yr hiraf a’r bwysicaf yn Cotton Vespasian A. xiv; dywedir iddo deithio i Gernyw a Llydaw ac i Iwerddon a’r Alban, ac yn y diwedd ei gludo i Beneventum yn ne’r Eidal; ei waith mawr oedd mynachlog Llancarfan, Nantcarfan gynt, lle’r oedd yn enwog am ei ddysg ac fel athro saint; mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru a Llydaw, eraill yng Nghernyw ger Bae Harlyn, ym Môn ac yn Cambuslang ar afon Clud.
Cofiodd Cymru ef fel Catwg Ddoeth, ac argraffwyd casgliad mawr o ddywediadau doeth dan ei enw yn y Myvyrian Archaiology. Yn y Trioedd mae’n un o dri cheidwad y Greal Sanctaidd, gydag Illtud a Pheredur. Mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru ac yn Llydaw, ac yng Nghymru a Llydaw fel ei gilydd gelwir arno i iacháu’r byddar.FfynonellauCadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi.Cadog, saint (fl. c. 450), one of the chief figures of the church in Wales ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwynllyw o Glywysing a Gwladus ferch y brenin Brychan; ei Fuchedd gan Lifris, yr hiraf a’r bwysicaf yn Cotton Vespasian A. xiv; dywedir iddo deithio i Gernyw a Llydaw ac i Iwerddon a’r Alban, ac yn y diwedd ei gludo i Beneventum yn ne’r Eidal; ei waith mawr oedd mynachlog Llancarfan, Nantcarfan gynt, lle’r oedd yn enwog am ei ddysg ac fel athro saint; mae ei eglwysi amlaf yn ne-ddwyrain Cymru a Llydaw, eraill yng Nghernyw ger Bae Harlyn, ym Môn ac yn Cambuslang ar afon Clud.Cadog ↗Wicipedia CymraegUn o’r pwysicaf o’r seintiau Cymreig yn y chweched ganrif, sylfaenydd clas Llancarfan; mae eglwysi sy’n gysylltiedig ag ef yn cynnwys Llangadog yn Sir Gaerfyrddin a Belz, Locoal-Mendon a Gouesnac’h yn Llydaw; dywedir iddo fyw am gyfnod yn feudwy gyda Gildas ar ynys yn Llydaw; gŵyl 24 Ionawr; gelwir arno i iacháu byddardod.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.