fl. 7th century (cronicl cynnar:· Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol)Nawddsantes yr ysgyfarnogodOes y SeintiauSaint a ffydd
Melangell yn cysgodi’r ysgyfarnog rhag cŵn y tywysog, gan Willy Pogany yn The Welsh Fairy Book, 1907 · Llun: Wikimedia Commons · Willy Pogany, Parth cyhoeddus
2 munud o ddarllen
Melangell yw santes Pennant Melangell, cwm cudd ym mhen uchaf Tanad ym Mhowys, a nawddsant ysgyfarnogod. Mae ei stori, am ysgyfarnog a redodd ati am loches rhag cŵn brenin, ymhlith yr anwylaf yng Nghymru, ac mae ei chreirfa, a ailgodwyd yn ei heglwys fach, ymhlith y gorau o’i bath ym Mhrydain gyfan.FfynonellauSaint Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Melangell (Lladin Monacella, ‘lleian fach’), meudwyes ac abades Gymreig, efallai o’r seithfed neu’r wythfed ganrif; yn ôl ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, tywysoges o Iwerddon a ffodd rhag priodas a drefnwyd iddi ac a fu fyw fel gwyryf gysegredig yn niffeithwch Powys am bymtheng mlynedd; dilynodd Brochwel Ysgithrog, wrth hela ger Pennant, ei gŵn ar ôl ysgyfarnog a’i chael hi’n gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan odre ei gwisg; ciliodd y cŵn a ffoi; rhoddodd Brochwel y tir iddi, gyda nawdd am byth i bobl ac anifeiliaid, a bu fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned o wragedd, a’r ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi; gyda Gwenfrewi, yr unig santes Gymreig â Buchedd Ladin; anrhydeddwyd ei bedd ers cyn y goncwest Normanaidd; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ŵyn Melangell; ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid y dihangai’n siŵr, ac mor ddiweddar â 1900 ni laddai’r bobl ysgyfarnogod o hyd; mae’r eglwys yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif; roedd cell-y-bedd y tu ôl i’r gangell yn dal ei chysegrfa, creirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif, a dynnwyd yn ddarnau wedi’r Diwygiad, ei cherrig wedi’u codi yn y muriau a’r porth mynwent, a’i hailgodi yn 1958 a’i symud i’r gangell yn 1991; delw o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ag anifeiliaid wrth ei thraed a chroglen o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori.Melangell ↗Wicipedia CymraegYn ôl traddodiad ganed yn Iwerddon, merch i Eithne Wyddelles a Chyfwlch Addfwyn, perthynas i Elen o Gaernarfon; ffodd rhag priodas a drefnodd ei thad a daeth i Bowys i fyw ar ei phen ei hun ym mhen uchaf dyffryn Tanad yn 590; daeth Brochwel, Tywysog Powys, Brochwel Ysgithrog efallai, i hela, ac ymlidiodd ei gŵn ysgyfarnog a redodd ati a llochesu dan ei gwisg, a gwrthododd y cŵn fynd ymlaen gan redeg i ffwrdd dan udo; gwnaeth hyn gymaint o argraff arno nes iddo roi’r dyffryn iddi, a elwir yn awr yn Bennant Melangell; daeth yn arweinydd cymuned Gristnogol fechan yno, ac mae’r eglwys wedi’i chysegru iddi; mae ei chreirfa, a ailgodwyd wedi’i dinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd, yn un o’r enghreifftiau gorau o’i bath ym Mhrydain; ailgodwyd y gell fach hanner cylch ym mhen dwyreiniol yr eglwys, Cell y Bedd, lle credir iddi gael ei chladdu, yn yr ugeinfed ganrif ar seiliau o’r ddegfed; cyrchfan boblogaidd i bererinion yn yr Oesoedd Canol, gyda llwybr Pererindod Melangell yn arwain yno heddiw; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ‘ŵyn bach Melangell’ ym Maldwyn, ac ers diwedd yr ugeinfed ganrif yn annwyl fel nawddsantes bywyd gwyllt yn gyffredinol; gŵyl 27 Mai.
Dywed ei Buchedd, a ysgrifennwyd yn Lladin yn y bymthegfed ganrif, fod Melangell yn dywysoges o Iwerddon y trefnodd ei thad briodas iddi. Ni fynnai briodi, oherwydd roedd wedi rhoi ei bywyd i Dduw, a ffodd dros y môr i Bowys. Yno bu fyw ar ei phen ei hun ym mhen uchaf dyffryn Tanad, yng ngwylltir y mynyddoedd, am bymtheng mlynedd.FfynonellauSaint Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Melangell (Lladin Monacella, ‘lleian fach’), meudwyes ac abades Gymreig, efallai o’r seithfed neu’r wythfed ganrif; yn ôl ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, tywysoges o Iwerddon a ffodd rhag priodas a drefnwyd iddi ac a fu fyw fel gwyryf gysegredig yn niffeithwch Powys am bymtheng mlynedd; dilynodd Brochwel Ysgithrog, wrth hela ger Pennant, ei gŵn ar ôl ysgyfarnog a’i chael hi’n gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan odre ei gwisg; ciliodd y cŵn a ffoi; rhoddodd Brochwel y tir iddi, gyda nawdd am byth i bobl ac anifeiliaid, a bu fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned o wragedd, a’r ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi; gyda Gwenfrewi, yr unig santes Gymreig â Buchedd Ladin; anrhydeddwyd ei bedd ers cyn y goncwest Normanaidd; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ŵyn Melangell; ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid y dihangai’n siŵr, ac mor ddiweddar â 1900 ni laddai’r bobl ysgyfarnogod o hyd; mae’r eglwys yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif; roedd cell-y-bedd y tu ôl i’r gangell yn dal ei chysegrfa, creirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif, a dynnwyd yn ddarnau wedi’r Diwygiad, ei cherrig wedi’u codi yn y muriau a’r porth mynwent, a’i hailgodi yn 1958 a’i symud i’r gangell yn 1991; delw o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ag anifeiliaid wrth ei thraed a chroglen o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori.Melangell ↗Wicipedia CymraegYn ôl traddodiad ganed yn Iwerddon, merch i Eithne Wyddelles a Chyfwlch Addfwyn, perthynas i Elen o Gaernarfon; ffodd rhag priodas a drefnodd ei thad a daeth i Bowys i fyw ar ei phen ei hun ym mhen uchaf dyffryn Tanad yn 590; daeth Brochwel, Tywysog Powys, Brochwel Ysgithrog efallai, i hela, ac ymlidiodd ei gŵn ysgyfarnog a redodd ati a llochesu dan ei gwisg, a gwrthododd y cŵn fynd ymlaen gan redeg i ffwrdd dan udo; gwnaeth hyn gymaint o argraff arno nes iddo roi’r dyffryn iddi, a elwir yn awr yn Bennant Melangell; daeth yn arweinydd cymuned Gristnogol fechan yno, ac mae’r eglwys wedi’i chysegru iddi; mae ei chreirfa, a ailgodwyd wedi’i dinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd, yn un o’r enghreifftiau gorau o’i bath ym Mhrydain; ailgodwyd y gell fach hanner cylch ym mhen dwyreiniol yr eglwys, Cell y Bedd, lle credir iddi gael ei chladdu, yn yr ugeinfed ganrif ar seiliau o’r ddegfed; cyrchfan boblogaidd i bererinion yn yr Oesoedd Canol, gyda llwybr Pererindod Melangell yn arwain yno heddiw; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ‘ŵyn bach Melangell’ ym Maldwyn, ac ers diwedd yr ugeinfed ganrif yn annwyl fel nawddsantes bywyd gwyllt yn gyffredinol; gŵyl 27 Mai.
Un diwrnod daeth Brochwel Ysgithrog, brenin Powys, i hela yn y cwm. Cododd ei gŵn ysgyfarnog a’i hymlid, ac yno cafodd y brenin ferch ifanc yn gweddïo’n daer, a’r ysgyfarnog yn gorwedd yn ddiogel dan odre ei gwisg. Anogodd ei gŵn ymlaen, ond ni fynnent fynd gam ymhellach: ciliasant a ffoi dan udo.FfynonellauSaint Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Melangell (Lladin Monacella, ‘lleian fach’), meudwyes ac abades Gymreig, efallai o’r seithfed neu’r wythfed ganrif; yn ôl ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, tywysoges o Iwerddon a ffodd rhag priodas a drefnwyd iddi ac a fu fyw fel gwyryf gysegredig yn niffeithwch Powys am bymtheng mlynedd; dilynodd Brochwel Ysgithrog, wrth hela ger Pennant, ei gŵn ar ôl ysgyfarnog a’i chael hi’n gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan odre ei gwisg; ciliodd y cŵn a ffoi; rhoddodd Brochwel y tir iddi, gyda nawdd am byth i bobl ac anifeiliaid, a bu fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned o wragedd, a’r ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi; gyda Gwenfrewi, yr unig santes Gymreig â Buchedd Ladin; anrhydeddwyd ei bedd ers cyn y goncwest Normanaidd; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ŵyn Melangell; ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid y dihangai’n siŵr, ac mor ddiweddar â 1900 ni laddai’r bobl ysgyfarnogod o hyd; mae’r eglwys yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif; roedd cell-y-bedd y tu ôl i’r gangell yn dal ei chysegrfa, creirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif, a dynnwyd yn ddarnau wedi’r Diwygiad, ei cherrig wedi’u codi yn y muriau a’r porth mynwent, a’i hailgodi yn 1958 a’i symud i’r gangell yn 1991; delw o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ag anifeiliaid wrth ei thraed a chroglen o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori.Melangell ↗Wicipedia CymraegYn ôl traddodiad ganed yn Iwerddon, merch i Eithne Wyddelles a Chyfwlch Addfwyn, perthynas i Elen o Gaernarfon; ffodd rhag priodas a drefnodd ei thad a daeth i Bowys i fyw ar ei phen ei hun ym mhen uchaf dyffryn Tanad yn 590; daeth Brochwel, Tywysog Powys, Brochwel Ysgithrog efallai, i hela, ac ymlidiodd ei gŵn ysgyfarnog a redodd ati a llochesu dan ei gwisg, a gwrthododd y cŵn fynd ymlaen gan redeg i ffwrdd dan udo; gwnaeth hyn gymaint o argraff arno nes iddo roi’r dyffryn iddi, a elwir yn awr yn Bennant Melangell; daeth yn arweinydd cymuned Gristnogol fechan yno, ac mae’r eglwys wedi’i chysegru iddi; mae ei chreirfa, a ailgodwyd wedi’i dinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd, yn un o’r enghreifftiau gorau o’i bath ym Mhrydain; ailgodwyd y gell fach hanner cylch ym mhen dwyreiniol yr eglwys, Cell y Bedd, lle credir iddi gael ei chladdu, yn yr ugeinfed ganrif ar seiliau o’r ddegfed; cyrchfan boblogaidd i bererinion yn yr Oesoedd Canol, gyda llwybr Pererindod Melangell yn arwain yno heddiw; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ‘ŵyn bach Melangell’ ym Maldwyn, ac ers diwedd yr ugeinfed ganrif yn annwyl fel nawddsantes bywyd gwyllt yn gyffredinol; gŵyl 27 Mai.
Gwrandawodd Brochwel ar ei stori a chael ei gyffwrdd gymaint nes iddo roi’r cwm iddi, i fod yn noddfa am byth i bobl a chreaduriaid fel ei gilydd. Bu Melangell fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned fechan o wragedd, ac roedd yr ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi. Pennant Melangell yw enw’r cwm byth oddi ar hynny.FfynonellauSaint Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Melangell (Lladin Monacella, ‘lleian fach’), meudwyes ac abades Gymreig, efallai o’r seithfed neu’r wythfed ganrif; yn ôl ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, tywysoges o Iwerddon a ffodd rhag priodas a drefnwyd iddi ac a fu fyw fel gwyryf gysegredig yn niffeithwch Powys am bymtheng mlynedd; dilynodd Brochwel Ysgithrog, wrth hela ger Pennant, ei gŵn ar ôl ysgyfarnog a’i chael hi’n gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan odre ei gwisg; ciliodd y cŵn a ffoi; rhoddodd Brochwel y tir iddi, gyda nawdd am byth i bobl ac anifeiliaid, a bu fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned o wragedd, a’r ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi; gyda Gwenfrewi, yr unig santes Gymreig â Buchedd Ladin; anrhydeddwyd ei bedd ers cyn y goncwest Normanaidd; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ŵyn Melangell; ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid y dihangai’n siŵr, ac mor ddiweddar â 1900 ni laddai’r bobl ysgyfarnogod o hyd; mae’r eglwys yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif; roedd cell-y-bedd y tu ôl i’r gangell yn dal ei chysegrfa, creirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif, a dynnwyd yn ddarnau wedi’r Diwygiad, ei cherrig wedi’u codi yn y muriau a’r porth mynwent, a’i hailgodi yn 1958 a’i symud i’r gangell yn 1991; delw o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ag anifeiliaid wrth ei thraed a chroglen o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori.Melangell ↗Wicipedia CymraegYn ôl traddodiad ganed yn Iwerddon, merch i Eithne Wyddelles a Chyfwlch Addfwyn, perthynas i Elen o Gaernarfon; ffodd rhag priodas a drefnodd ei thad a daeth i Bowys i fyw ar ei phen ei hun ym mhen uchaf dyffryn Tanad yn 590; daeth Brochwel, Tywysog Powys, Brochwel Ysgithrog efallai, i hela, ac ymlidiodd ei gŵn ysgyfarnog a redodd ati a llochesu dan ei gwisg, a gwrthododd y cŵn fynd ymlaen gan redeg i ffwrdd dan udo; gwnaeth hyn gymaint o argraff arno nes iddo roi’r dyffryn iddi, a elwir yn awr yn Bennant Melangell; daeth yn arweinydd cymuned Gristnogol fechan yno, ac mae’r eglwys wedi’i chysegru iddi; mae ei chreirfa, a ailgodwyd wedi’i dinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd, yn un o’r enghreifftiau gorau o’i bath ym Mhrydain; ailgodwyd y gell fach hanner cylch ym mhen dwyreiniol yr eglwys, Cell y Bedd, lle credir iddi gael ei chladdu, yn yr ugeinfed ganrif ar seiliau o’r ddegfed; cyrchfan boblogaidd i bererinion yn yr Oesoedd Canol, gyda llwybr Pererindod Melangell yn arwain yno heddiw; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ‘ŵyn bach Melangell’ ym Maldwyn, ac ers diwedd yr ugeinfed ganrif yn annwyl fel nawddsantes bywyd gwyllt yn gyffredinol; gŵyl 27 Mai.
Galwyd ysgyfarnogod yn ŵyn bach Melangell ym Maldwyn ers canrifoedd. Ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid, y dihangai’n siŵr. Mor ddiweddar â 1900 ni laddai pobl y cwm un o hyd, ac yn ein hoes ni daeth Melangell yn annwyl fel nawddsantes pob creadur gwyllt.FfynonellauSaint Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Melangell (Lladin Monacella, ‘lleian fach’), meudwyes ac abades Gymreig, efallai o’r seithfed neu’r wythfed ganrif; yn ôl ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, tywysoges o Iwerddon a ffodd rhag priodas a drefnwyd iddi ac a fu fyw fel gwyryf gysegredig yn niffeithwch Powys am bymtheng mlynedd; dilynodd Brochwel Ysgithrog, wrth hela ger Pennant, ei gŵn ar ôl ysgyfarnog a’i chael hi’n gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan odre ei gwisg; ciliodd y cŵn a ffoi; rhoddodd Brochwel y tir iddi, gyda nawdd am byth i bobl ac anifeiliaid, a bu fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned o wragedd, a’r ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi; gyda Gwenfrewi, yr unig santes Gymreig â Buchedd Ladin; anrhydeddwyd ei bedd ers cyn y goncwest Normanaidd; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ŵyn Melangell; ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid y dihangai’n siŵr, ac mor ddiweddar â 1900 ni laddai’r bobl ysgyfarnogod o hyd; mae’r eglwys yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif; roedd cell-y-bedd y tu ôl i’r gangell yn dal ei chysegrfa, creirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif, a dynnwyd yn ddarnau wedi’r Diwygiad, ei cherrig wedi’u codi yn y muriau a’r porth mynwent, a’i hailgodi yn 1958 a’i symud i’r gangell yn 1991; delw o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ag anifeiliaid wrth ei thraed a chroglen o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori.Melangell ↗Wicipedia CymraegYn ôl traddodiad ganed yn Iwerddon, merch i Eithne Wyddelles a Chyfwlch Addfwyn, perthynas i Elen o Gaernarfon; ffodd rhag priodas a drefnodd ei thad a daeth i Bowys i fyw ar ei phen ei hun ym mhen uchaf dyffryn Tanad yn 590; daeth Brochwel, Tywysog Powys, Brochwel Ysgithrog efallai, i hela, ac ymlidiodd ei gŵn ysgyfarnog a redodd ati a llochesu dan ei gwisg, a gwrthododd y cŵn fynd ymlaen gan redeg i ffwrdd dan udo; gwnaeth hyn gymaint o argraff arno nes iddo roi’r dyffryn iddi, a elwir yn awr yn Bennant Melangell; daeth yn arweinydd cymuned Gristnogol fechan yno, ac mae’r eglwys wedi’i chysegru iddi; mae ei chreirfa, a ailgodwyd wedi’i dinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd, yn un o’r enghreifftiau gorau o’i bath ym Mhrydain; ailgodwyd y gell fach hanner cylch ym mhen dwyreiniol yr eglwys, Cell y Bedd, lle credir iddi gael ei chladdu, yn yr ugeinfed ganrif ar seiliau o’r ddegfed; cyrchfan boblogaidd i bererinion yn yr Oesoedd Canol, gyda llwybr Pererindod Melangell yn arwain yno heddiw; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ‘ŵyn bach Melangell’ ym Maldwyn, ac ers diwedd yr ugeinfed ganrif yn annwyl fel nawddsantes bywyd gwyllt yn gyffredinol; gŵyl 27 Mai.
Anrhydeddwyd ei bedd ers cyn i’r Normaniaid ddod. Codwyd yr eglwys ym Mhennant yn y ddeuddegfed ganrif, a thu ôl i’w changell mae Cell y Bedd, lle credir ei bod yn gorwedd. Tynnwyd ei chreirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif yn ddarnau wedi’r Diwygiad a chodwyd ei cherrig cerfiedig yn y muriau a’r porth mynwent. Yn 1958 casglwyd hwy ac ailgodi’r greirfa, ac ers 1991 mae’n sefyll yn y gangell. Mae croglen gerfiedig o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori, a dywedir mai Melangell ei hun yw hen ddelw o wraig ag anifeiliaid bychain wrth ei thraed.FfynonellauSaint Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Melangell (Lladin Monacella, ‘lleian fach’), meudwyes ac abades Gymreig, efallai o’r seithfed neu’r wythfed ganrif; yn ôl ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, tywysoges o Iwerddon a ffodd rhag priodas a drefnwyd iddi ac a fu fyw fel gwyryf gysegredig yn niffeithwch Powys am bymtheng mlynedd; dilynodd Brochwel Ysgithrog, wrth hela ger Pennant, ei gŵn ar ôl ysgyfarnog a’i chael hi’n gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan odre ei gwisg; ciliodd y cŵn a ffoi; rhoddodd Brochwel y tir iddi, gyda nawdd am byth i bobl ac anifeiliaid, a bu fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned o wragedd, a’r ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi; gyda Gwenfrewi, yr unig santes Gymreig â Buchedd Ladin; anrhydeddwyd ei bedd ers cyn y goncwest Normanaidd; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ŵyn Melangell; ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid y dihangai’n siŵr, ac mor ddiweddar â 1900 ni laddai’r bobl ysgyfarnogod o hyd; mae’r eglwys yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif; roedd cell-y-bedd y tu ôl i’r gangell yn dal ei chysegrfa, creirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif, a dynnwyd yn ddarnau wedi’r Diwygiad, ei cherrig wedi’u codi yn y muriau a’r porth mynwent, a’i hailgodi yn 1958 a’i symud i’r gangell yn 1991; delw o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ag anifeiliaid wrth ei thraed a chroglen o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori.Melangell ↗Wicipedia CymraegYn ôl traddodiad ganed yn Iwerddon, merch i Eithne Wyddelles a Chyfwlch Addfwyn, perthynas i Elen o Gaernarfon; ffodd rhag priodas a drefnodd ei thad a daeth i Bowys i fyw ar ei phen ei hun ym mhen uchaf dyffryn Tanad yn 590; daeth Brochwel, Tywysog Powys, Brochwel Ysgithrog efallai, i hela, ac ymlidiodd ei gŵn ysgyfarnog a redodd ati a llochesu dan ei gwisg, a gwrthododd y cŵn fynd ymlaen gan redeg i ffwrdd dan udo; gwnaeth hyn gymaint o argraff arno nes iddo roi’r dyffryn iddi, a elwir yn awr yn Bennant Melangell; daeth yn arweinydd cymuned Gristnogol fechan yno, ac mae’r eglwys wedi’i chysegru iddi; mae ei chreirfa, a ailgodwyd wedi’i dinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd, yn un o’r enghreifftiau gorau o’i bath ym Mhrydain; ailgodwyd y gell fach hanner cylch ym mhen dwyreiniol yr eglwys, Cell y Bedd, lle credir iddi gael ei chladdu, yn yr ugeinfed ganrif ar seiliau o’r ddegfed; cyrchfan boblogaidd i bererinion yn yr Oesoedd Canol, gyda llwybr Pererindod Melangell yn arwain yno heddiw; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ‘ŵyn bach Melangell’ ym Maldwyn, ac ers diwedd yr ugeinfed ganrif yn annwyl fel nawddsantes bywyd gwyllt yn gyffredinol; gŵyl 27 Mai.
Yn yr Oesoedd Canol denai Pennant Melangell bererinion o bell ac agos, ac mae’n eu denu o hyd, ar hyd y llwybr cerdded a elwir Pererindod Melangell. Cedwir ei gŵyl ar 27 Mai.FfynhonnellMelangell ↗Wicipedia CymraegYn ôl traddodiad ganed yn Iwerddon, merch i Eithne Wyddelles a Chyfwlch Addfwyn, perthynas i Elen o Gaernarfon; ffodd rhag priodas a drefnodd ei thad a daeth i Bowys i fyw ar ei phen ei hun ym mhen uchaf dyffryn Tanad yn 590; daeth Brochwel, Tywysog Powys, Brochwel Ysgithrog efallai, i hela, ac ymlidiodd ei gŵn ysgyfarnog a redodd ati a llochesu dan ei gwisg, a gwrthododd y cŵn fynd ymlaen gan redeg i ffwrdd dan udo; gwnaeth hyn gymaint o argraff arno nes iddo roi’r dyffryn iddi, a elwir yn awr yn Bennant Melangell; daeth yn arweinydd cymuned Gristnogol fechan yno, ac mae’r eglwys wedi’i chysegru iddi; mae ei chreirfa, a ailgodwyd wedi’i dinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd, yn un o’r enghreifftiau gorau o’i bath ym Mhrydain; ailgodwyd y gell fach hanner cylch ym mhen dwyreiniol yr eglwys, Cell y Bedd, lle credir iddi gael ei chladdu, yn yr ugeinfed ganrif ar seiliau o’r ddegfed; cyrchfan boblogaidd i bererinion yn yr Oesoedd Canol, gyda llwybr Pererindod Melangell yn arwain yno heddiw; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ‘ŵyn bach Melangell’ ym Maldwyn, ac ers diwedd yr ugeinfed ganrif yn annwyl fel nawddsantes bywyd gwyllt yn gyffredinol; gŵyl 27 Mai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.