Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 6th century

Cybi Sant

Y sant o Gernyw a gododd ei eglwys o fewn y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, sy’n dal i ddwyn ei enw.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 6th century (cronicl cynnar:Buchedd Cybi, y 12fed ganrif) Sefydlydd Caergybi Oes y Seintiau Saint a ffydd
Murlun o Gybi Sant
Murlun o Gybi Sant · Llun: Wikimedia Commons · Cls14, CC BY-SA 4.0

Cybi oedd sant Caergybi, tywysog o Gernyw a roddodd goron heibio i bregethu, ac a gododd ei fynachlog o fewn muriau caer Rufeinig ar ymyl orllewinol Môn. Mae’r dref ac Ynys Gybi gyfan yn dwyn ei enw, ac am ganrifoedd roedd ei eglwys yn un o fannau pererindod mawr y gogledd.

PrydY chweched ganrif, bu farw 555
Ei dadSelyf ap Geraint ab Erbin
Ei eglwysCaergybi
GelwirCybi Felyn
Dydd gŵyl5 i 8 Tachwedd

Tywysog o Gernyw#

Ganed Cybi yng Nghernyw, yn fab i Selyf, fab Geraint ab Erbin, fel mai ei hendaid oedd arwr y rhamant Gymraeg Geraint ac Enid. Roedd ei dad yn benteulu, capten yr osgordd, mewn llys brenhinol rhwng Tamar a Lynher, Celliwig efallai. Ei fam oedd Gwen, merch Cynyr o Gaer Gawch, chwaer Non, a’i gwnâi’n gefnder i Ddewi Sant.

Y goron a roddodd heibio#

Wedi’i fagu’n Gristion, aeth Cybi i astudio yng Ngâl a theithio ar bererindod i Gaersalem. Pan ddaeth adref roedd ei dad wedi marw a’r goron yn eiddo iddo. Gwrthododd Cybi hi yn fwyn. Yn hytrach teithiodd drwy ei wlad yn pregethu i’r bobl ac yn codi eglwysi, ac mae Duloe a Cuby, ger Tregony, yn eiddo iddo o hyd yng Nghernyw.

Gwent a Llŷn#

Gyda deg dilynwr croesodd Fôr Hafren i Went, lle sefydlodd Langybi rhwng Brynbuga a Chaerllion. Ymddengys iddo ymweld ag Ynysoedd Aran yng ngorllewin Iwerddon hefyd, cyn hwylio i’r gogledd i Lŷn ac ymsefydlu yn Llangybi yn Eifionydd. Yno mae Ffynnon Gybi, ei ffynnon sanctaidd, tua 400 medr o’r eglwys, wrth ymyl adfeilion cell feudwy. Credid ers tro fod ei dyfroedd yn iacháu, safai ar un o’r hen lwybrau pererinion i Enlli, a dywedid y gallai ddweud a fyddai cariad yn ffyddlon.

Caergybi#

O’r diwedd rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd iddo’r hen gaer Rufeinig yng Nghaergybi, ar yr ynys oddi ar orllewin Môn. O fewn ei muriau sefydlodd Cybi fynachlog fawr, lle saif Eglwys Sant Cybi heddiw, a daeth y lle yn Gaergybi a’r ynys yn Ynys Gybi. Bu hanes hir i’w glas: parhaodd yn goleg o offeiriaid drwy’r Oesoedd Canol, gyda deuddeg canon o hyd yn yr unfed ganrif ar bymtheg, ac roedd Caergybi am ganrifoedd yn un o eglwysi pwysicaf y gogledd.

Cybi Felyn#

Cyfaill mawr Cybi oedd Seiriol o Benmon, ym mhen arall Môn. Gall yr hen enw Cybi Felyn fod yn hynafol, ac mae’r stori a adroddwyd wedyn i’w esbonio’n dweud bod y ddau gyfaill yn cyfarfod bob wythnos yng Nghlorach yng nghanol yr ynys; cerddai Cybi â’r haul yn ei wyneb bob ffordd a throi’n felyn, tra arhosai Seiriol yn wyn. Dywedir bod Rhyd-y-Saint, ger Pentraeth, yn fan arall lle cyfarfyddent.

Eglwys y Bedd#

Bu farw Cybi ar 8 Tachwedd 555 a chladdwyd ef yn Eglwys y Bedd wrth ymyl ei fynachlog yng Nghaergybi. Cedwir ei ŵyl ar 5 Tachwedd, neu ar un o’r tri diwrnod wedyn. Yn ogystal â Chaergybi, mae eglwysi yn Llangybi yn Llŷn, Llangybi yng Ngheredigion a Llangybi yn Sir Fynwy yn dwyn ei enw.

Ar y llinell amser

  1. Caer Gybi (archaeoleg)

    Codir caer fechan â muriau yng Nghaergybi i wylio Môr Iwerddon. Ddwy ganrif yn ddiweddarach mae Sant Cybi yn codi ei eglwys o fewn ei muriau.

    Caer Gybi

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf