Brenin Dyfnaint, gwlad Brythoniaid Dyfnaint a Chernyw, a alarwyd yn y farwnad sy’n dweud ‘Yn Llongborth y gwelais i Arthur’. Mae rhamant Geraint fab Erbin yn adrodd sut yr enillodd Enid.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Roedd Geraint fab Erbin yn frenin ar Ddumnonia, gwlad Brythoniaid Dyfnaint a Chernyw, ac yn arwr i’r Cymry mewn cerdd a chwedl. Mae hen farwnad Gymraeg yn ei gofio’n syrthio mewn brwydr yn Llongborth a gwŷr Arthur o’i gwmpas, mae’r Trioedd yn ei gyfrif ymhlith Tri Llynghesydd Ynys Prydain, ac ef yw arwr Geraint ac Enid, un o Dair Rhamant y Mabinogion. Mae’r Cernywiaid yn cofio Brenin Geraint sanctaidd a groesawodd Sant Teilo ar ei ffordd i Lydaw.FfynhonnellGeraint ↗Wikipedia (Saesneg)Geraint, rhyfelwr dewr yn nhraddodiad Cymru ac yn straeon Arthur, sy’n gysylltiedig efallai â’r Geraint hanesyddol, brenin Dumnonia ar ddechrau’r wythfed ganrif, ac enw sant-frenin o Ddumnonia yn y chweched ganrif a fu fyw efallai yn ystod teyrnasiad Arthur neu ychydig cyn hynny; ffurf Gymraeg ar y Lladin Gerontius, ‘hen ŵr’, yw Geraint; mae ‘Geraint o’r De’ yn ymladd yng Nghatraeth yn Y Gododdin, Geraint fab Erbin efallai, mab y brenin Erbin o Ddumnonia o’r bumed ganrif; mae’r Trioedd yn enwi Geraint yn un o Dri Llynghesydd Ynys Prydain; dethlir ei gampau ym mrwydr Llongborth yn y gerdd Geraint fab Erbin, o’r ddegfed neu’r unfed ganrif ar ddeg yn ôl pob tebyg, a briodolir yn draddodiadol i Lywarch Hen; cred ysgolheigion mai Llongborth yw Portsmouth y Cronicl Eingl-Sacsonaidd, lle lladdwyd ‘Brython ifanc, gŵr bonheddig iawn’, ac mai Geraint oedd y gŵr ifanc hwnnw; ef yw arwr Geraint ac Enid, un o’r Tair Rhamant, lle mae ei dad yn Erbin; mae Culhwch ac Olwen yn rhoi brodyr iddo, Ermid a Dywel; ailweithiodd Tennyson y chwedl yn The Marriage of Geraint a Geraint and Enid yn ei Idylls of the King; yn ôl Buchedd Teilo, yn 549 croesawyd Teilo a’i fynaich, ar eu ffordd at Samson yn Llydaw, gan y Brenin Geraint yn Din Gerrein, ac addawodd Teilo ei gymorth ysbrydol iddo awr ei farw, a saith mlynedd yn ddiweddarach daeth yn ôl i roi’r sacrament olaf iddo; cyfrifwyd yntau’n sanctaidd, ac ef yw nawddsant Gerrans ger Falmouth, lle yn ôl traddodiad lleol y claddwyd ef ar Carne Beacon ger Veryan; ei ŵyl yw 10 Awst.
Tad Geraint oedd Erbin, brenin ar Ddumnonia yn y bumed ganrif, ac mae Culhwch ac Olwen yn enwi ei frodyr, Ermid a Dywel. Ei enw yw’r ffurf Gymraeg ar y Lladin Gerontius, yr hen ŵr, enw a ddygwyd gan Frythoniaid er oes y Rhufeiniaid. Mae’r Gododdin yn enwi ‘Geraint o’r De’ ymhlith y rhyfelwyr yng Nghatraeth, ac efallai mai’r un gŵr ydyw.FfynhonnellGeraint ↗Wikipedia (Saesneg)Geraint, rhyfelwr dewr yn nhraddodiad Cymru ac yn straeon Arthur, sy’n gysylltiedig efallai â’r Geraint hanesyddol, brenin Dumnonia ar ddechrau’r wythfed ganrif, ac enw sant-frenin o Ddumnonia yn y chweched ganrif a fu fyw efallai yn ystod teyrnasiad Arthur neu ychydig cyn hynny; ffurf Gymraeg ar y Lladin Gerontius, ‘hen ŵr’, yw Geraint; mae ‘Geraint o’r De’ yn ymladd yng Nghatraeth yn Y Gododdin, Geraint fab Erbin efallai, mab y brenin Erbin o Ddumnonia o’r bumed ganrif; mae’r Trioedd yn enwi Geraint yn un o Dri Llynghesydd Ynys Prydain; dethlir ei gampau ym mrwydr Llongborth yn y gerdd Geraint fab Erbin, o’r ddegfed neu’r unfed ganrif ar ddeg yn ôl pob tebyg, a briodolir yn draddodiadol i Lywarch Hen; cred ysgolheigion mai Llongborth yw Portsmouth y Cronicl Eingl-Sacsonaidd, lle lladdwyd ‘Brython ifanc, gŵr bonheddig iawn’, ac mai Geraint oedd y gŵr ifanc hwnnw; ef yw arwr Geraint ac Enid, un o’r Tair Rhamant, lle mae ei dad yn Erbin; mae Culhwch ac Olwen yn rhoi brodyr iddo, Ermid a Dywel; ailweithiodd Tennyson y chwedl yn The Marriage of Geraint a Geraint and Enid yn ei Idylls of the King; yn ôl Buchedd Teilo, yn 549 croesawyd Teilo a’i fynaich, ar eu ffordd at Samson yn Llydaw, gan y Brenin Geraint yn Din Gerrein, ac addawodd Teilo ei gymorth ysbrydol iddo awr ei farw, a saith mlynedd yn ddiweddarach daeth yn ôl i roi’r sacrament olaf iddo; cyfrifwyd yntau’n sanctaidd, ac ef yw nawddsant Gerrans ger Falmouth, lle yn ôl traddodiad lleol y claddwyd ef ar Carne Beacon ger Veryan; ei ŵyl yw 10 Awst.
Mae’r gerdd Geraint fab Erbin, a gedwir yn yr hen lawysgrifau Cymraeg ac sydd yn nhraddodiad Cymru’n waith Llywarch Hen, yn moli brwydr olaf Geraint yn Llongborth, y porthladd llongau. Mae’n sôn am ryfelwyr Arthur yn ymladd yno ac am Geraint, gŵr dewr o’r De, yn syrthio yn y frwydr. Mae ysgolheigion wedi credu ers tro mai Portsmouth oedd Llongborth, lle mae’r Cronicl Eingl-Sacsonaidd yn cofnodi i’r newydd-ddyfodiaid ‘ladd Brython ifanc, gŵr bonheddig iawn’, ac mai Geraint oedd y Brython ifanc bonheddig.FfynhonnellGeraint ↗Wikipedia (Saesneg)Geraint, rhyfelwr dewr yn nhraddodiad Cymru ac yn straeon Arthur, sy’n gysylltiedig efallai â’r Geraint hanesyddol, brenin Dumnonia ar ddechrau’r wythfed ganrif, ac enw sant-frenin o Ddumnonia yn y chweched ganrif a fu fyw efallai yn ystod teyrnasiad Arthur neu ychydig cyn hynny; ffurf Gymraeg ar y Lladin Gerontius, ‘hen ŵr’, yw Geraint; mae ‘Geraint o’r De’ yn ymladd yng Nghatraeth yn Y Gododdin, Geraint fab Erbin efallai, mab y brenin Erbin o Ddumnonia o’r bumed ganrif; mae’r Trioedd yn enwi Geraint yn un o Dri Llynghesydd Ynys Prydain; dethlir ei gampau ym mrwydr Llongborth yn y gerdd Geraint fab Erbin, o’r ddegfed neu’r unfed ganrif ar ddeg yn ôl pob tebyg, a briodolir yn draddodiadol i Lywarch Hen; cred ysgolheigion mai Llongborth yw Portsmouth y Cronicl Eingl-Sacsonaidd, lle lladdwyd ‘Brython ifanc, gŵr bonheddig iawn’, ac mai Geraint oedd y gŵr ifanc hwnnw; ef yw arwr Geraint ac Enid, un o’r Tair Rhamant, lle mae ei dad yn Erbin; mae Culhwch ac Olwen yn rhoi brodyr iddo, Ermid a Dywel; ailweithiodd Tennyson y chwedl yn The Marriage of Geraint a Geraint and Enid yn ei Idylls of the King; yn ôl Buchedd Teilo, yn 549 croesawyd Teilo a’i fynaich, ar eu ffordd at Samson yn Llydaw, gan y Brenin Geraint yn Din Gerrein, ac addawodd Teilo ei gymorth ysbrydol iddo awr ei farw, a saith mlynedd yn ddiweddarach daeth yn ôl i roi’r sacrament olaf iddo; cyfrifwyd yntau’n sanctaidd, ac ef yw nawddsant Gerrans ger Falmouth, lle yn ôl traddodiad lleol y claddwyd ef ar Carne Beacon ger Veryan; ei ŵyl yw 10 Awst.
Mae’r Trioedd yn enwi Tri Llynghesydd Ynys Prydain, y tri a arweiniai lynghesau, ac mae Geraint fab Erbin yn un ohonynt, teitl teilwng i frenin ar arfordiroedd hir Dumnonia.FfynhonnellGeraint ↗Wikipedia (Saesneg)Geraint, rhyfelwr dewr yn nhraddodiad Cymru ac yn straeon Arthur, sy’n gysylltiedig efallai â’r Geraint hanesyddol, brenin Dumnonia ar ddechrau’r wythfed ganrif, ac enw sant-frenin o Ddumnonia yn y chweched ganrif a fu fyw efallai yn ystod teyrnasiad Arthur neu ychydig cyn hynny; ffurf Gymraeg ar y Lladin Gerontius, ‘hen ŵr’, yw Geraint; mae ‘Geraint o’r De’ yn ymladd yng Nghatraeth yn Y Gododdin, Geraint fab Erbin efallai, mab y brenin Erbin o Ddumnonia o’r bumed ganrif; mae’r Trioedd yn enwi Geraint yn un o Dri Llynghesydd Ynys Prydain; dethlir ei gampau ym mrwydr Llongborth yn y gerdd Geraint fab Erbin, o’r ddegfed neu’r unfed ganrif ar ddeg yn ôl pob tebyg, a briodolir yn draddodiadol i Lywarch Hen; cred ysgolheigion mai Llongborth yw Portsmouth y Cronicl Eingl-Sacsonaidd, lle lladdwyd ‘Brython ifanc, gŵr bonheddig iawn’, ac mai Geraint oedd y gŵr ifanc hwnnw; ef yw arwr Geraint ac Enid, un o’r Tair Rhamant, lle mae ei dad yn Erbin; mae Culhwch ac Olwen yn rhoi brodyr iddo, Ermid a Dywel; ailweithiodd Tennyson y chwedl yn The Marriage of Geraint a Geraint and Enid yn ei Idylls of the King; yn ôl Buchedd Teilo, yn 549 croesawyd Teilo a’i fynaich, ar eu ffordd at Samson yn Llydaw, gan y Brenin Geraint yn Din Gerrein, ac addawodd Teilo ei gymorth ysbrydol iddo awr ei farw, a saith mlynedd yn ddiweddarach daeth yn ôl i roi’r sacrament olaf iddo; cyfrifwyd yntau’n sanctaidd, ac ef yw nawddsant Gerrans ger Falmouth, lle yn ôl traddodiad lleol y claddwyd ef ar Carne Beacon ger Veryan; ei ŵyl yw 10 Awst.
Yn rhamant Geraint ac Enid, un o’r Tair Rhamant a gedwir yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, mae Geraint yn un o wŷr Arthur yng Nghaerllion. Mae’n ennill cariad yr Enid hardd, ac wedi anturiaethau hir sy’n profi ei chariad hi a’i ddewrder ef, cymodir y ddau’n hapus a daw Geraint adref i reoli teyrnas ei dad. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg gwnaeth Alfred Tennyson y chwedl yn ddwy o’i Idylls of the King, The Marriage of Geraint a Geraint and Enid.FfynonellauGeraint ↗Wikipedia (Saesneg)Geraint, rhyfelwr dewr yn nhraddodiad Cymru ac yn straeon Arthur, sy’n gysylltiedig efallai â’r Geraint hanesyddol, brenin Dumnonia ar ddechrau’r wythfed ganrif, ac enw sant-frenin o Ddumnonia yn y chweched ganrif a fu fyw efallai yn ystod teyrnasiad Arthur neu ychydig cyn hynny; ffurf Gymraeg ar y Lladin Gerontius, ‘hen ŵr’, yw Geraint; mae ‘Geraint o’r De’ yn ymladd yng Nghatraeth yn Y Gododdin, Geraint fab Erbin efallai, mab y brenin Erbin o Ddumnonia o’r bumed ganrif; mae’r Trioedd yn enwi Geraint yn un o Dri Llynghesydd Ynys Prydain; dethlir ei gampau ym mrwydr Llongborth yn y gerdd Geraint fab Erbin, o’r ddegfed neu’r unfed ganrif ar ddeg yn ôl pob tebyg, a briodolir yn draddodiadol i Lywarch Hen; cred ysgolheigion mai Llongborth yw Portsmouth y Cronicl Eingl-Sacsonaidd, lle lladdwyd ‘Brython ifanc, gŵr bonheddig iawn’, ac mai Geraint oedd y gŵr ifanc hwnnw; ef yw arwr Geraint ac Enid, un o’r Tair Rhamant, lle mae ei dad yn Erbin; mae Culhwch ac Olwen yn rhoi brodyr iddo, Ermid a Dywel; ailweithiodd Tennyson y chwedl yn The Marriage of Geraint a Geraint and Enid yn ei Idylls of the King; yn ôl Buchedd Teilo, yn 549 croesawyd Teilo a’i fynaich, ar eu ffordd at Samson yn Llydaw, gan y Brenin Geraint yn Din Gerrein, ac addawodd Teilo ei gymorth ysbrydol iddo awr ei farw, a saith mlynedd yn ddiweddarach daeth yn ôl i roi’r sacrament olaf iddo; cyfrifwyd yntau’n sanctaidd, ac ef yw nawddsant Gerrans ger Falmouth, lle yn ôl traddodiad lleol y claddwyd ef ar Carne Beacon ger Veryan; ei ŵyl yw 10 Awst.Welsh Romances: Geraint and Enid ↗Wikipedia (Saesneg)Y Tair Rhamant, chwedlau Cymraeg Canol y Mabinogion: Owain neu Iarlles y Ffynnon, Geraint ac Enid, a Pheredur fab Efrawg, sy’n cyfateb i Yvain, Erec et Enide a Perceval Chrétien de Troyes; maent yn goroesi yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ill dau o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, er bod y deunydd o leiaf mor hen â Chrétien; mae Geraint ac Enid, a elwir hefyd yn Geraint fab Erbin, yn adrodd am gariad Geraint, un o wŷr y Brenin Arthur a mab y Brenin Erbin o Ddumnonia, a’r Enid hardd; mae’n ei chanlyn ac maent yn priodi, ond mae sôn yn lledu fod Geraint wedi mynd yn feddal; mae Enid yn wylo nad yw’n wraig gywir am gadw ei gŵr rhag ei ddyletswyddau marchog, ac mae Geraint, gan gamddeall ei geiriau, yn gwneud iddi farchogaeth gydag ef ar daith hir a pheryglus, gan wahardd iddi siarad; mae hi’n anwybyddu’r gorchymyn dro ar ôl tro i’w rybuddio o berygl; mae’r anturiaethau’n profi cariad Enid a gallu Geraint, cymodir y ddau’n hapus, ac etifedda Geraint deyrnas ei dad; nid yw Enid yn ymddangos mewn ffynonellau Cymraeg y tu allan i’r rhamant hon; seiliodd Tennyson ddwy o’i Idylls of the King arni, a gyhoeddwyd gyntaf fel un gerdd, ‘Enid’, yn 1859, ac a rannwyd wedyn yn ‘The Marriage of Geraint’ a ‘Geraint and Enid’.
Mae Buchedd Sant Teilo yn adrodd i Teilo a’i fynaich, yn 549, pan oedd y pla mawr yn ysgubo drwy Brydain, groesi Dumnonia ar eu ffordd i ymuno â Sant Samson yn Llydaw, ac i’r Brenin Geraint eu croesawu ag anrhydedd yn ei gaer Din Gerrein. Addawodd Teilo fod gydag ef awr ei farw, a saith mlynedd yn ddiweddarach daeth yn ôl i roi’r sacrament olaf i’r brenin. Cyfrifwyd Geraint yn sanctaidd hefyd. Ef yw nawddsant Gerrans ger Falmouth yng Nghernyw, lle dywed traddodiad ei fod wedi ei gladdu dan Carne Beacon, a chedwir ei ŵyl ar 10 Awst.FfynonellauGeraint ↗Wikipedia (Saesneg)Geraint, rhyfelwr dewr yn nhraddodiad Cymru ac yn straeon Arthur, sy’n gysylltiedig efallai â’r Geraint hanesyddol, brenin Dumnonia ar ddechrau’r wythfed ganrif, ac enw sant-frenin o Ddumnonia yn y chweched ganrif a fu fyw efallai yn ystod teyrnasiad Arthur neu ychydig cyn hynny; ffurf Gymraeg ar y Lladin Gerontius, ‘hen ŵr’, yw Geraint; mae ‘Geraint o’r De’ yn ymladd yng Nghatraeth yn Y Gododdin, Geraint fab Erbin efallai, mab y brenin Erbin o Ddumnonia o’r bumed ganrif; mae’r Trioedd yn enwi Geraint yn un o Dri Llynghesydd Ynys Prydain; dethlir ei gampau ym mrwydr Llongborth yn y gerdd Geraint fab Erbin, o’r ddegfed neu’r unfed ganrif ar ddeg yn ôl pob tebyg, a briodolir yn draddodiadol i Lywarch Hen; cred ysgolheigion mai Llongborth yw Portsmouth y Cronicl Eingl-Sacsonaidd, lle lladdwyd ‘Brython ifanc, gŵr bonheddig iawn’, ac mai Geraint oedd y gŵr ifanc hwnnw; ef yw arwr Geraint ac Enid, un o’r Tair Rhamant, lle mae ei dad yn Erbin; mae Culhwch ac Olwen yn rhoi brodyr iddo, Ermid a Dywel; ailweithiodd Tennyson y chwedl yn The Marriage of Geraint a Geraint and Enid yn ei Idylls of the King; yn ôl Buchedd Teilo, yn 549 croesawyd Teilo a’i fynaich, ar eu ffordd at Samson yn Llydaw, gan y Brenin Geraint yn Din Gerrein, ac addawodd Teilo ei gymorth ysbrydol iddo awr ei farw, a saith mlynedd yn ddiweddarach daeth yn ôl i roi’r sacrament olaf iddo; cyfrifwyd yntau’n sanctaidd, ac ef yw nawddsant Gerrans ger Falmouth, lle yn ôl traddodiad lleol y claddwyd ef ar Carne Beacon ger Veryan; ei ŵyl yw 10 Awst.Saint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.