Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 6th century

Geraint fab Erbin

Brenin Dyfnaint, gwlad Brythoniaid Dyfnaint a Chernyw, a alarwyd yn y farwnad sy’n dweud ‘Yn Llongborth y gwelais i Arthur’. Mae rhamant Geraint fab Erbin yn adrodd sut yr enillodd Enid.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 6th century (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250) Brenin Dyfnaint, arwr Geraint ac Enid Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Geraint fab Erbin, gan Howard Pyle
Geraint fab Erbin, gan Howard Pyle · Llun: Wikimedia Commons · Howard Pyle, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Geraint fab Erbin: Geraint, mab Erbin

Geraint fab Erbin

  • Geraint ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Erbin enw ei dad

Roedd Geraint fab Erbin yn frenin ar Ddumnonia, gwlad Brythoniaid Dyfnaint a Chernyw, ac yn arwr i’r Cymry mewn cerdd a chwedl. Mae hen farwnad Gymraeg yn ei gofio’n syrthio mewn brwydr yn Llongborth a gwŷr Arthur o’i gwmpas, mae’r Trioedd yn ei gyfrif ymhlith Tri Llynghesydd Ynys Prydain, ac ef yw arwr Geraint ac Enid, un o Dair Rhamant y Mabinogion. Mae’r Cernywiaid yn cofio Brenin Geraint sanctaidd a groesawodd Sant Teilo ar ei ffordd i Lydaw.

PrydOes Arthur
Ei dadErbin o Ddumnonia
Ei frodyrErmid a Dywel
Ei wraigEnid
Syrthiodd ynLlongborth

Mab Erbin#

Tad Geraint oedd Erbin, brenin ar Ddumnonia yn y bumed ganrif, ac mae Culhwch ac Olwen yn enwi ei frodyr, Ermid a Dywel. Ei enw yw’r ffurf Gymraeg ar y Lladin Gerontius, yr hen ŵr, enw a ddygwyd gan Frythoniaid er oes y Rhufeiniaid. Mae’r Gododdin yn enwi ‘Geraint o’r De’ ymhlith y rhyfelwyr yng Nghatraeth, ac efallai mai’r un gŵr ydyw.

Brwydr Llongborth#

Mae’r gerdd Geraint fab Erbin, a gedwir yn yr hen lawysgrifau Cymraeg ac sydd yn nhraddodiad Cymru’n waith Llywarch Hen, yn moli brwydr olaf Geraint yn Llongborth, y porthladd llongau. Mae’n sôn am ryfelwyr Arthur yn ymladd yno ac am Geraint, gŵr dewr o’r De, yn syrthio yn y frwydr. Mae ysgolheigion wedi credu ers tro mai Portsmouth oedd Llongborth, lle mae’r Cronicl Eingl-Sacsonaidd yn cofnodi i’r newydd-ddyfodiaid ‘ladd Brython ifanc, gŵr bonheddig iawn’, ac mai Geraint oedd y Brython ifanc bonheddig.

Llynghesydd Ynys Prydain#

Mae’r Trioedd yn enwi Tri Llynghesydd Ynys Prydain, y tri a arweiniai lynghesau, ac mae Geraint fab Erbin yn un ohonynt, teitl teilwng i frenin ar arfordiroedd hir Dumnonia.

Geraint ac Enid#

Yn rhamant Geraint ac Enid, un o’r Tair Rhamant a gedwir yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, mae Geraint yn un o wŷr Arthur yng Nghaerllion. Mae’n ennill cariad yr Enid hardd, ac wedi anturiaethau hir sy’n profi ei chariad hi a’i ddewrder ef, cymodir y ddau’n hapus a daw Geraint adref i reoli teyrnas ei dad. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg gwnaeth Alfred Tennyson y chwedl yn ddwy o’i Idylls of the King, The Marriage of Geraint a Geraint and Enid.

Sant Geraint#

Mae Buchedd Sant Teilo yn adrodd i Teilo a’i fynaich, yn 549, pan oedd y pla mawr yn ysgubo drwy Brydain, groesi Dumnonia ar eu ffordd i ymuno â Sant Samson yn Llydaw, ac i’r Brenin Geraint eu croesawu ag anrhydedd yn ei gaer Din Gerrein. Addawodd Teilo fod gydag ef awr ei farw, a saith mlynedd yn ddiweddarach daeth yn ôl i roi’r sacrament olaf i’r brenin. Cyfrifwyd Geraint yn sanctaidd hefyd. Ef yw nawddsant Gerrans ger Falmouth yng Nghernyw, lle dywed traddodiad ei fod wedi ei gladdu dan Carne Beacon, a chedwir ei ŵyl ar 10 Awst.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf