Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion

Un o’r tair rhamant

Geraint fab Erbin

Mae Geraint yn ennill Enid mewn cystadleuaeth y gwalch, yn teyrnasu yng Nghernyw ar ôl ei dad, ac yna’n mynd yn segur; pan glyw hi’n wylo drosto mae’n mynd â hi ar daith galed, nes i’w ffyddlondeb ei ennill yn ôl.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Y chwedlGeraint fab Erbin
Ei phoblGeraint fab Erbin, Enid ferch Ynywl, y Brenin Arthur, Gwenhwyfar, Edern fab Nudd, Gwiffred Petit
Ei gwladLlys Arthur yng Nghaerllion ar Wysg, Fforest y Ddena, a Chernyw
Fe’i cedwir ynLlyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest
Ei hysgrifennuDiwedd y ddeuddegfed ganrif neu ddechrau’r drydedd ar ddeg mae’n debyg
Ei gefnder FfrangegErec et Enide, gan Chrétien de Troyes

1. Hela’r carw gwyn

Cynhaliai Arthur lys yng Nghaerllion ar Wysg, am mai hwnnw oedd y lle hwylusaf yn ei gyfoeth ar fôr ac ar dir, a chadwai ŵyl y Sulgwyn yno. Daeth gair am garw claerwyn yn Fforest y Ddena, a threfnodd Arthur helfa at y bore. Cysgodd Gwenhwyfar yn hwyr a marchogaeth allan yn hwyr gydag un forwyn, ac ymunodd Geraint fab Erbin â hi, heb ddim amdano ond pais o sidan a chleddyf. Ger yr afon cyfarfuant â marchog, arglwyddes a chorrach. Trawodd y corrach y forwyn â’i chwip, ac yna trawodd Geraint ar draws ei wyneb nes bod y gwaed yn llifo. Ni fynnai Geraint ymladd â gŵr arfog yn ddiarfau, a marchogodd ar ôl y marchog i gael arfau a dial y sarhad ar y frenhines.

2. Enid a’r gwalch

Dilynodd y marchog i dref lle’r oedd pawb yn brysur yn gloywi arfau ar gyfer twrnamaint drannoeth, a chael llety mewn llys adfeiliedig gyda hen ŵr penllwyd, yr Iarll Ynywl, a gollasai ei diroedd, ei wraig, a morwyn mewn dillad treuliedig, pŵl. Enid oedd hi, ei ferch, a gofalodd hi ei hun am farch Geraint. Am walch oedd y twrnamaint: byddai’r pencampwr yn ei hennill i’r wraig decaf yno. Roedd marchog y corrach wedi’i hennill ddwy flynedd yn olynol.

Benthycodd Geraint arfau rhydlyd yr hen iarll a’i herio yn enw Enid. Torasant waywffon ar ôl gwaywffon nes i Geraint ei fwrw i’r llawr. Edern fab Nudd oedd ef, ac anfonodd Geraint ef i lys Arthur i wneud iawn i Wenhwyfar. Enillodd Geraint diroedd yr hen iarll yn ôl iddo, ac aeth ag Enid i lys Arthur yn ei gwisg dreuliedig, a gwisgodd Gwenhwyfar ei hun hi ar gyfer y briodas.

3. Arglwydd Cernyw

Roedd Erbin fab Custennin, tad Geraint, yn heneiddio, ac anfonodd i ofyn i Geraint ddod adref i Gernyw i deyrnasu. Aeth Geraint, gydag Enid, a theyrnasu’n dda, ac ennill clod mawr mewn twrneimeintiau. Ond ymhen amser carai ei wraig gymaint fel yr arhosai yn ei ystafell gyda hi heb falio dim am dwrneimeintiau na hela, a dechreuodd pobl ei watwar y tu ôl i’w gefn.

4. Dagrau Enid

Un bore o haf deffrôdd Enid ac edrych ar Geraint yn cysgu, a’i fron yn noeth, ac wylo. ‘Gwae fi,’ meddai, ‘os o’m hachos i y mae’r breichiau a’r fron hon yn colli’r clod a’r gwrhydri a fu iddynt.’ Deffrôdd Geraint a chlywed dim ond diwedd hynny, a thybio ei bod yn meddwl am ŵr arall. Gorchmynnodd gyfrwyo ei farch, a’i march hithau, a dweud wrthi am wisgo ei gwisg waethaf, marchogaeth o’i flaen, a pheidio â dweud gair wrtho beth bynnag a welai neu a glywai.

5. Y ffordd galed

Yn y goedwig roedd pedwar marchog yn disgwyl i’w hysbeilio. Ni allai Enid dewi: trodd a’i rybuddio. ‘Duw a ŵyr,’ meddai Geraint, ‘i mi ddweud wrthyt am beidio â siarad â mi.’ Ac ymladdodd â’r ysbeilwyr a’u lladd. Digwyddodd eto ac eto, a phob tro rhybuddiodd Enid ef o’i chariad tuag ato, a phob tro ei dwrdiodd ef hi ac yna ennill. Ymladdodd â Gwiffred Petit, y brenin bychan, a ddaeth yn gyfaill iddo. O’r diwedd, wedi’i glwyfo’n ddrwg, llewygodd wrth y ffordd, a chafodd yr Iarll Limwris Enid yn wylo drosto a’u cludo i’w lys. Ceisiodd yr iarll wneud i Enid fwyta a’i briodi, a’i tharo pan na fynnai. Deffrôdd ei sgrech Geraint, a gododd a lladd yr iarll ag un ergyd.

Gwelodd yn awr mor ffyddlon fu Enid, a marchogasant ymaith gyda’i gilydd, wedi cymodi. Cafodd un antur olaf: Hud y Cae Niwl, maes y tu ôl i gae o niwl lle bu farw llawer o farchogion, a gorchfygodd Geraint ei farchog a chodi’r hud.

6. Y diweddglo hapus

Aeth Geraint adref i Gernyw, a theyrnasu ar ei diroedd yn llwyddiannus ac yn glodfawr o hynny ymlaen, ac Enid gydag ef, a bu’r ddau mewn anrhydedd holl ddyddiau eu bywyd.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Cofir Geraint fab Erbin fel brenin ar Ddyfnaint, Dumnonia, yn y chweched ganrif. Mae marwnad enwog yn Llyfr Du Caerfyrddin yn ei gofio ym mrwydr Llongborth: ‘Yn Llongborth y gwelais i wŷr dewr Arthur...’, ac mae’n un o arglwyddi’r Ynys yn Culhwch ac Olwen. O’r tair rhamant, Geraint yw’r agosaf at ei chefnder Ffrangeg, Erec et Enide Chrétien, ond mae’n cadw llais Cymraeg ei hun, gyda’r llys yng Nghaerllion a hen reolau lletygarwch ac anrhydedd.

Gwae fi, os o’m hachos i y mae’r breichiau a’r fron hon yn colli’r clod a fu iddynt.

Enid

Lleoedd y chwedl

1 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.

  1. Caerllion ar Wysg

    Llys Arthur adeg y Sulgwyn, ‘y lle hwylusaf yn ei gyfoeth ar fôr ac ar dir’.Caerllion ar Wysg

  2. Fforest y Ddena

    Dros afon Gwy o Went, lle bu Arthur yn hela’r carw gwyn.

  3. Cernyw

    Gwlad Geraint ei hun, y teyrnasodd arni ar ôl ei dad Erbin.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf