
Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion
A deuddegfed chwedl
Hanes Taliesin
Mae Gwion Bach yn profi tri dafn o bair awen Ceridwen ger Llyn Tegid, yn cael ei ymlid drwy lawer ffurf, yn cael ei eni eto a’i gael mewn cored fel Taliesin, ac yn trechu holl feirdd Maelgwn Gwynedd yn Negannwy.
Llun: Golwg o’r awyr ar hyd Llyn Tegid, y llyn naturiol mwyaf yng Nghymru · Peter McDermott, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
| Y chwedl | Hanes Taliesin |
|---|---|
| Ei phobl | Ceridwen, Tegid Foel, Morfran, Gwion Bach, Elffin fab Gwyddno, Maelgwn Gwynedd, Taliesin |
| Ei gwlad | Penllyn a Llyn Tegid, Llanfair Caereinion, Gored Wyddno ger y Dyfi, Degannwy |
| Fe’i cedwir yn | Cronicl Elis Gruffydd, tua 1548, a llawysgrifau eraill o’r unfed ganrif ar bymtheg |
| Yn y Mabinogion | Ychwanegodd yr Arglwyddes Charlotte Guest hi at ei chyfieithiad, a’i gwneud yn ddeuddegfed chwedl |
| Ei darllen wedi’i hadrodd | Taliesin, ar ein tudalen Chwedlau |
1. Y pair ger Llyn Tegid
Yn amser Arthur roedd gŵr bonheddig ym Mhenllyn o’r enw Tegid Foel, a’i gartref yng nghanol Llyn Tegid, a’i wraig oedd Ceridwen. Roedd ganddynt fab, Morfran, y gŵr hyllaf yn y byd, fel y’i gelwid hefyd yn Afagddu. Roedd Ceridwen yn hyddysg mewn hud, a phenderfynodd ferwi pair o awen a gwybodaeth i’w mab, fel yr enillai ei ddoethineb le iddo ymysg y boneddigion.
Rhaid oedd i’r pair ferwi’n ddi-baid am flwyddyn a diwrnod. Gosododd Ceridwen Wion Bach, mab Gwreang o Lanfair Caereinion ym Mhowys, i’w droi, a gŵr dall o’r enw Morda i gadw’r tân, tra casglai hi lysiau ar yr oriau priodol.
2. Tri dafn
Tua diwedd y flwyddyn, a Cheridwen yn gorffwys, neidiodd tri dafn o’r trwyth o’r pair ar fys Gwion. Roeddent mor boeth fel y rhoddodd ei fys yn ei geg, ac ar unwaith gwyddai bopeth, a fu, sydd ac a fydd. Gwenwyn oedd gweddill y trwyth, a holltodd y pair yn ddau, a rhedodd y dŵr i nant a gwenwyno meirch Gwyddno Garanhir. Gwyddai Gwion y lladdai Ceridwen ef, a ffodd.
3. Yr ymlid
Daeth Ceridwen ar ei ôl yn ei llid. Trodd ef yn ysgyfarnog, a hithau’n filgi. Neidiodd i afon yn bysgodyn, a hithau’n ei ymlid yn ddyfrgi. Hedfanodd i fyny’n aderyn, a hithau’n troi’n hebog. O’r diwedd gwelodd bentwr o wenith wedi’i nithio ar lawr ysgubor, a syrthio iddo’n un gronyn. Trodd Ceridwen yn iâr ddu gopog, crafu drwy’r gwenith, ei gael a’i lyncu.
Cariodd ef am naw mis, a phan aned ef roedd mor hardd fel na allai ei ladd. Lapiodd ef mewn cod o groen a’i roi ar drugaredd y môr, ar y nawfed ar hugain o Ebrill.
4. Y tâl disglair
Roedd gan Wyddno Garanhir gored ar y traeth rhwng Dyfi ac Aberystwyth, ger ei gastell ei hun, a phob Nos Galan Mai delid gwerth can punt o bysgod ynddi. Y flwyddyn honno rhoddodd Gwyddno’r helfa i’w fab Elffin, yr anlwcusaf o lanciau, ac yn y gored ni chafodd Elffin ddim ond cod o groen ar bolyn. Agorodd hi, gweld talcen y plentyn, a dweud: ‘Dyma dâl iesin!’ ‘Taliesin bid ei enw,’ meddai Gwyddno. Cododd Elffin y plentyn ar ei farch, a dechreuodd y baban ganu cerdd o gysur iddo, Dyhuddiant Elffin. O hynny ymlaen trodd lwc Elffin, a magwyd Taliesin yn fab iddo.
5. Yn llys Maelgwn
Pan oedd Taliesin yn dair ar ddeg, aeth Elffin i lys Nadolig ei ewythr Maelgwn Gwynedd yn Negannwy. Yno roedd pawb yn moli’r brenin, ei feirdd, ei wraig a’i feirch, ac ymffrostiodd Elffin fod ei wraig ei hun yn fwy rhinweddol na’r frenhines a’i fardd ei hun yn ddoethach na holl feirdd y brenin. Taflodd Maelgwn ef i garchar, yn rhwym â chadwyn arian, ac anfon ei fab Rhun i brofi gwraig Elffin. Gwnaeth Taliesin iddi newid lle â morwyn o’r gegin, a methodd y prawf.
Yna aeth Taliesin ei hun i Ddegannwy. Wrth i bedwar bardd ar hugain y brenin, dan arweiniad Heinin Fardd, ddod i mewn i ganu, eisteddodd Taliesin mewn cornel, gwthio’i wefusau allan a chwarae ‘blerwm, blerwm’ arnynt â’i fys. Pan safodd y beirdd o flaen y brenin, ni allent wneud dim ond gwthio’u gwefusau a chwarae ‘blerwm, blerwm’ hefyd. Yna canodd Taliesin ei gerddi mawr, yn dweud pwy ydoedd a ble y bu: gyda’r Arglwydd yn ei esgyniad, yn yr arch gyda Noa, yn llys Dôn cyn geni Gwydion. Cododd gwynt ac ysgwyd y castell, a rhyddhaodd Maelgwn Elffin, a syrthiodd y gadwyn arian oddi am ei draed.
6. Y ras ar Forfa Rhianedd
Yn olaf oll mentrodd Elffin y gallai ei farch drechu meirch y brenin. Rhedwyd y ras ar Forfa Rhianedd, ger y môr wrth Ddegannwy. Rhoddodd Taliesin bedwar brigyn ar hugain o gelyn, wedi’u llosgi’n ddu, i farchog Elffin i daro pob un o feirch y brenin wrth fynd heibio, a dweud wrtho am daflu ei gap lle baglai ei farch ei hun. Enillodd march Elffin, a lle syrthiodd y cap cloddiasant a chael pair yn llawn aur. Rhoddodd Taliesin ef i Elffin yn dâl am ei dynnu o’r gored.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Bardd go iawn ar ddiwedd y chweched ganrif oedd Taliesin, a ganai i Urien Rheged, Owain fab Urien a Chynan Garwyn o Bowys, a chadwyd ei gerddi yn Llyfr Taliesin, a ysgrifennwyd tua 1350. Dros y canrifoedd daeth yn chwedl yn nhraddodiad Cymru: y bardd a wyddai bopeth ac a fu fyw ym mhob oes. Ysgrifennwyd y chwedl lawn gan Elis Gruffydd, milwr o Gymro yn Calais, yn ei Gronicl mawr tua 1548, ac mae copïau eraill o’r un ganrif wedi goroesi. Cynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest hi yn ei Mabinogion, a dyna pam y mae deuddeg chwedl yn y Mabinogion. Galwyd Bedd Taliesin, carnedd ger pentref Tre Taliesin yng Ngheredigion, yn fedd iddo ers amser maith.
Dyma dâl iesin!
Elffin wrth y gored
Darllen y chwedl: Pair Ceridwen a geni Taliesin → Y llyfrau a gadwodd y chwedlau → Pob chwedl →
Lluniau’r chwedl


Lleoedd y chwedl
6 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.
- Llyn Tegid
Llyn Tegid ym Mhenllyn, cartref Tegid Foel a Cheridwen, lle berwyd pair yr awen.
- Llanfair Caereinion
Cartref Gwion Bach fab Gwreang, ym Mhowys.
- Gored Wyddno
Cored Gwyddno ar y traeth rhwng Dyfi ac Aberystwyth, ger y Borth, lle cafodd Elffin y plentyn. Gwyddno hefyd oedd arglwydd Cantre’r Gwaelod, y tir a foddwyd dan Fae Ceredigion.Gored Wyddno
- Bedd Taliesin
Y garnedd uwchben Tre Taliesin yng Ngheredigion y mae traddodiad yn ei galw’n fedd Taliesin.
- Degannwy
Caer Maelgwn Gwynedd ar ei bryniau deuol uwchben afon Conwy, lle trechodd Taliesin feirdd y brenin.
- Morfa Rhianedd
Y morfa ger Llandudno lle enillodd march Elffin y ras a lle cafwyd y pair aur.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





