
Bae Ceredigion · Cardigan Bay
Cantre’r Gwaelod
Tir bras dan Fae Ceredigion, a gollwyd mewn un noson am i un dyn anghofio cau llifddor.
Lle mae tonnau Bae Ceredigion heddiw, roedd unwaith dir teg, isel o’r enw Cantre’r Gwaelod. Roedd ynddo un ar bymtheg o ddinasoedd, a’r Brenin Gwyddno Garanhir oedd piau ef. Cedwid y môr allan gan forglawdd mawr, â llifddorau a agorid ar y trai i ddraenio’r caeau a’u cau drachefn cyn i’r dŵr godi.
Ceidwad y llifddorau oedd tywysog o’r enw Seithenyn. Un noson roedd gwledd yn llys y brenin, ac yfodd Seithenyn yn drwm a syrthio i gysgu. Chwythodd storm o’r gorllewin. Cododd y llanw, safai’r dorau ar agor, a llifodd y môr drwodd. Erbyn y bore roedd Cantre’r Gwaelod wedi mynd, a dim ond ychydig a ddihangodd i’r bryniau ar hyd y sarn.
Dywedir, ar noson lonydd, os sefwch ar y traeth yn Aberdyfi, y gallwch glywed clychau’r eglwysi a foddwyd yn canu dan y dŵr.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Y fersiwn hynaf yw cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif gynharaf a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg, lle mai Maes Gwyddno yw’r tir a foddwyd.FfynonellauCantre’r Gwaelod ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r ffurf gynharaf mewn cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin, o’r 13eg ganrif, lle mai Maes Gwyddno yw’r tir, a morwyn ffynnon, Mererid, yn gadael i’r ffynnon orlifo; roedd Gwyddno Garanhir yn llywodraethu o Gaer Wyddno; ystyr Sarn Badrig yw ‘ffordd Sant Padrig’, ac mae’r sarnau’n ymestyn sawl milltir i’r môr rhwng aberoedd gogledd Bae Ceredigion, marianau rhewlifol ym marn daearegwyr; roedd y gân Clychau Aberdyfi yn boblogaidd o’r 18fed ganrif, a gosodwyd Cloch y Llanw Marcus Vergette dan y lanfa yn Aberdyfi ym mis Gorffennaf 2011; The Misfortunes of Elphin Thomas Love Peacock (1829); enillodd Dewi Morgan y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli yn 1925 ag awdl ar y tir a foddwyd.Black Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd cyn 1250, gwaith un copïydd dros gyfnod hir; cysylltir ef â phriordy Ioan Efengylydd a Theulyddog yng Nghaerfyrddin, a’i alw’n ddu oherwydd lliw ei rwymiad; tybir mai dyma’r llawysgrif hynaf sydd ar glawr yn gyfan gwbl yn Gymraeg; cerddi o’r nawfed hyd y ddeuddegfed ganrif, yn eu plith Yr Afallennau ac Yr Oianau Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin, marwnad Gereint fab Erbin ac Englynion y Beddau; fe’i cofnodwyd gyntaf gyda Syr John Prys o Aberhonddu, yna yn llyfrgell Hengwrt Robert Vaughan, ac yn awr Peniarth MS 1 yn y Llyfrgell Genedlaethol; 54 o ddalennau.
| Llyfr Du | cyn 1250FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd cyn 1250, gwaith un copïydd dros gyfnod hir; cysylltir ef â phriordy Ioan Efengylydd a Theulyddog yng Nghaerfyrddin, a’i alw’n ddu oherwydd lliw ei rwymiad; tybir mai dyma’r llawysgrif hynaf sydd ar glawr yn gyfan gwbl yn Gymraeg; cerddi o’r nawfed hyd y ddeuddegfed ganrif, yn eu plith Yr Afallennau ac Yr Oianau Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin, marwnad Gereint fab Erbin ac Englynion y Beddau; fe’i cofnodwyd gyntaf gyda Syr John Prys o Aberhonddu, yna yn llyfrgell Hengwrt Robert Vaughan, ac yn awr Peniarth MS 1 yn y Llyfrgell Genedlaethol; 54 o ddalennau. |
|---|---|
| Cloch y Llanw | 2011FfynhonnellCantre’r Gwaelod ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r ffurf gynharaf mewn cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin, o’r 13eg ganrif, lle mai Maes Gwyddno yw’r tir, a morwyn ffynnon, Mererid, yn gadael i’r ffynnon orlifo; roedd Gwyddno Garanhir yn llywodraethu o Gaer Wyddno; ystyr Sarn Badrig yw ‘ffordd Sant Padrig’, ac mae’r sarnau’n ymestyn sawl milltir i’r môr rhwng aberoedd gogledd Bae Ceredigion, marianau rhewlifol ym marn daearegwyr; roedd y gân Clychau Aberdyfi yn boblogaidd o’r 18fed ganrif, a gosodwyd Cloch y Llanw Marcus Vergette dan y lanfa yn Aberdyfi ym mis Gorffennaf 2011; The Misfortunes of Elphin Thomas Love Peacock (1829); enillodd Dewi Morgan y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli yn 1925 ag awdl ar y tir a foddwyd. |
| Cadair yr Eisteddfod | 1925FfynhonnellCantre’r Gwaelod ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r ffurf gynharaf mewn cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin, o’r 13eg ganrif, lle mai Maes Gwyddno yw’r tir, a morwyn ffynnon, Mererid, yn gadael i’r ffynnon orlifo; roedd Gwyddno Garanhir yn llywodraethu o Gaer Wyddno; ystyr Sarn Badrig yw ‘ffordd Sant Padrig’, ac mae’r sarnau’n ymestyn sawl milltir i’r môr rhwng aberoedd gogledd Bae Ceredigion, marianau rhewlifol ym marn daearegwyr; roedd y gân Clychau Aberdyfi yn boblogaidd o’r 18fed ganrif, a gosodwyd Cloch y Llanw Marcus Vergette dan y lanfa yn Aberdyfi ym mis Gorffennaf 2011; The Misfortunes of Elphin Thomas Love Peacock (1829); enillodd Dewi Morgan y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli yn 1925 ag awdl ar y tir a foddwyd. |
Gwyddno Garanhir
Roedd Gwyddno Garanhir yn llywodraethu’r tir o Gaer Wyddno, ac mae cerdd y Llyfr Du yn sôn am forwyn ffynnon, Mererid, a’r ffynnon a orlifodd.FfynhonnellCantre’r Gwaelod ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r ffurf gynharaf mewn cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin, o’r 13eg ganrif, lle mai Maes Gwyddno yw’r tir, a morwyn ffynnon, Mererid, yn gadael i’r ffynnon orlifo; roedd Gwyddno Garanhir yn llywodraethu o Gaer Wyddno; ystyr Sarn Badrig yw ‘ffordd Sant Padrig’, ac mae’r sarnau’n ymestyn sawl milltir i’r môr rhwng aberoedd gogledd Bae Ceredigion, marianau rhewlifol ym marn daearegwyr; roedd y gân Clychau Aberdyfi yn boblogaidd o’r 18fed ganrif, a gosodwyd Cloch y Llanw Marcus Vergette dan y lanfa yn Aberdyfi ym mis Gorffennaf 2011; The Misfortunes of Elphin Thomas Love Peacock (1829); enillodd Dewi Morgan y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli yn 1925 ag awdl ar y tir a foddwyd.
Y goedwig dan y tywod
Ar drai mae bonion derw, pinwydd, bedw, helyg a chyll i’w gweld ar draeth y Borth, wedi’u cadw gan y mawn, a dadorchuddiodd Storm Hannah ragor ohonynt yn 2019. Mae traddodiad Cymru’n dal mai olion Cantre’r Gwaelod ydynt.FfynhonnellBorth ↗Wikipedia (Saesneg)Y Borth, pentref glan môr yng Ngheredigion rhwng Bae Ceredigion a Chors Fochno; ar drai mae bonion derw, pinwydd, bedw, helyg a chyll yn dangos ar y traeth, wedi’u dyddio drwy radiocarbon i tua 1500 CC ac wedi’u cadw gan y mawn; dinoethodd Storm Hannah ragor yn 2019; yn ôl traddodiad Cymreig dyma weddillion Cantre’r Gwaelod; cors fawn uchel yw Cors Fochno, rhan o Fiosffer Dyfi, yr unig warchodfa biosffer UNESCO yng Nghymru; mae amgueddfa fach yn yr orsaf reilffordd; gorsaf bad achub ers 1966; 1,399 o bobl yn 2011.
Y sarnau
Mae Sarn Badrig, ‘ffordd Sant Padrig’, a’r sarnau eraill yn ymestyn sawl milltir i’r môr rhwng aberoedd gogledd Bae Ceredigion, ac ym marn daearegwyr marianau rhewlifol ydynt.FfynhonnellCantre’r Gwaelod ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r ffurf gynharaf mewn cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin, o’r 13eg ganrif, lle mai Maes Gwyddno yw’r tir, a morwyn ffynnon, Mererid, yn gadael i’r ffynnon orlifo; roedd Gwyddno Garanhir yn llywodraethu o Gaer Wyddno; ystyr Sarn Badrig yw ‘ffordd Sant Padrig’, ac mae’r sarnau’n ymestyn sawl milltir i’r môr rhwng aberoedd gogledd Bae Ceredigion, marianau rhewlifol ym marn daearegwyr; roedd y gân Clychau Aberdyfi yn boblogaidd o’r 18fed ganrif, a gosodwyd Cloch y Llanw Marcus Vergette dan y lanfa yn Aberdyfi ym mis Gorffennaf 2011; The Misfortunes of Elphin Thomas Love Peacock (1829); enillodd Dewi Morgan y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli yn 1925 ag awdl ar y tir a foddwyd.
Clychau Aberdyfi
Roedd y gân Clychau Aberdyfi yn boblogaidd o’r 1700au, ac ym mis Gorffennaf 2011 gosodwyd Cloch y Llanw Marcus Vergette dan y lanfa yn Aberdyfi. Ysgrifennodd Thomas Love Peacock The Misfortunes of Elphin yn 1829, ac enillodd Dewi Morgan y Gadair yn Eisteddfod Pwllheli 1925 ag awdl ar y tir a foddwyd.FfynhonnellCantre’r Gwaelod ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r ffurf gynharaf mewn cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin, o’r 13eg ganrif, lle mai Maes Gwyddno yw’r tir, a morwyn ffynnon, Mererid, yn gadael i’r ffynnon orlifo; roedd Gwyddno Garanhir yn llywodraethu o Gaer Wyddno; ystyr Sarn Badrig yw ‘ffordd Sant Padrig’, ac mae’r sarnau’n ymestyn sawl milltir i’r môr rhwng aberoedd gogledd Bae Ceredigion, marianau rhewlifol ym marn daearegwyr; roedd y gân Clychau Aberdyfi yn boblogaidd o’r 18fed ganrif, a gosodwyd Cloch y Llanw Marcus Vergette dan y lanfa yn Aberdyfi ym mis Gorffennaf 2011; The Misfortunes of Elphin Thomas Love Peacock (1829); enillodd Dewi Morgan y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli yn 1925 ag awdl ar y tir a foddwyd.
Llun: Y goedwig foddedig yn Ynys-las, yn y golwg ar drai. Ffotograff: Richerman, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llynnoedd, cewri a’r Tylwyth Teg
0 / 7Tiroedd dan y dŵr, morynion y llyn, angenfilod a chadair ar fynydd.
1/7Cantre’r Gwaelod Bae Ceredigion · Cardigan BayLF
2/7Morwyn Llyn y Fan Fach Llyn y Fan Fach, Sir GaerfyrddinET
3/7Elidyr a’r Tylwyth Teg Abertawe · SwanseaAA
4/7Afanc Llyn yr Afanc Betws-y-Coed · Glaslyn, EryriCI
5/7Cadair Idris Cadair Idris, MeirionnyddGH
6/7Gelert, y ci ffyddlon Beddgelert, GwyneddTH
7/7Twm Siôn Cati Tregaron · RhandirmwynYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf